Замай тэмдэглэнууд

“Замай тэмдэглэлнүүд” - 3ч.

Хэшээлэй зорилго: Замай тэмдэглэлнүүд гэжэ жанртай танилсуулха. Д-Д.Заяевай “Замай тэмдэглэлнүүд”гэһэн зохёолой анализ хэхэ.

Хэшээлэй удха:

Замай тэмдэглэлнүүд гэһэн жанр яагаад бии болоһон тухай хөөрэхэ.

Аян замда хэһэн зурагалалнууд

Замай тэмдэглэнүүд

Оршон тойронхи зураглалга

Авторай һанамжа

Һонирхол татаһан зүйлнүүд

Хүн зон, ёһо заншал

Багшын хөөрөөн.

-Энэ схемэ хараад, юун тухай бидэ хэлсэхэбибди гэжэ һананат?

Замай тэмдэглэлнүүд гэһэн жанр тухай ном соогоо олоод, теори уншая.

Ородоор жанр “Хождение”– урда үеын уран зохёолдо дэлгэрһэн жанр. Энэ хадаа хари гүрэнөөр аян замда ябахадаа, хараһан, үзэһэн юумээ саарһан дээрэ бэшэһэн тэмдэглэлнүүд болоно.

Түрүүшын аяншад нангин шүтөөнэй газарнуудаар мүргэл хэжэ ябадаг байгаа. 15-дахи зуун жэлһээ хойшо эдэнэрэй бэшэһэн зохёолнууд шажан мүргэлэйнгөө шэнжэ гээжэ, юрэнхы мэдээсэл асарһан тэмдэглэлнүүд болоо.

1466-1472 онуудта Тверь хотын хүпеэс Афанасий Никитин худалдаа наймаанайнгаа хэрэгээр Энэдхэг ороноор ябаа. Тэндэ харагдаа үзэгдөөгүй зонууд, тэдэнэй ажабайдал, шажан мүргэл хаража һонирхоһоноо тэмдэглэжэ ябадаг байгаа. 1475 ондо Софийска летописьтэ А. Никитинэй “Хождение за три моря” гэһэн харгы замай тон һонин тэмдэглэлнүүд оруулагданхай.

Хариин орон нютагуудаар ябаһан аяншалагшадай зохёолнууд уран һайханай, политическэ, Эхэ орондоо дуратай байһан мэдэрэлээр нэбтэрэнхэй. Тиихэ үедэ Росси гурэндэ ажаhуужа эхилhэн буряадууд зуун зугэй Монгол, Тубэд, Хитад г.м. оронуудаар элдэб хэрэгээр ябадаг байгаа. Баhа баруун зүг тээшэ, Ород гүрэн соогуур - Петербург, Москва хүрэтэр элдэб зорилготойгоор ошодог hэн.

зуун жэлдэ урданай буряад литературада замай тэмдэmэп­ нууд гэжэ жанр бии болоо hэн гэжэ элитэ эрдэмгэн Ц-А. Дугар-Нимаев тэмдэглэнэ.

Бури ХVШ эуун жэпэй уедэ Д. Заяев Түбэд, Балба (Непал) оронуудаар ябаhанаа бэшээ. Ш-Н. Хобитуев Москва болон Австри гүрэнөөр ябаhанаа тэмдэлээ. 1876 ондо болоhон бүхэдэлхэйн ориенталинстнуудай конгресстэ хабаадалсаhан буряадууд тухай тэмдэглэл В. Юмсунов эохёогоо.

Мижит-Доржиин бэшэhэн замай бэшэгые богонёор “Тобчи домуг”гээд нэрлэнэ. Мижит-Доржиин Түбэд ба бэшэ оронуудаар ябаhан тухайнь Г. Цыбиков оложо, у святынь Тибета гэжэ номойнгоо урид хэпэгдэхз угз cooroo бэшэhэн юм.

Замай тэмдэглэлнүүд гэжэ жанрай юрэнхы шэнжэнүүдэйнь зүйлнүүд гэбэл, замшанда тушаалдаhан эпдэб географическа объектнүүд, hуурин газарнууд, голнууд, булагууд, тала дайданууд г.м. мэдээсэгдэнэ. Эдэ бухы тэмдэглэлнүүд соо географическа объекrын тодорхой, тобшо, хуряангы мэдээн, газарай онсо илгаа тухай хэлэгдэхэhээ гадна, дэлтэрэнгы хөөрөөнүүд хабсаргагдаhан байдаг гэжэ туд эрдэмтэн бэшэнхэй.

Гадна Ород гүрэнэй, тэрэ тоодо буряадуудай, эрдэмтэдэй Туүэд ороноор ехэ hонирхоhон ушарhаа бэшэгдэhэн замайнь тэмдэглэлнүүдэй сэдэб (темэ) үргэдхэгдөө бэлэй. Бэшээшэд гансал дасан дугангууд болон ондоо буддын шажанай нангин шүтөөнууд тухай бэшэ, харин тэрэ ороной онсо илгаа, тэндэхин ёhо заншал, хубсаhан, байра байдал болон ямар арадууд ажаhуунаб г.м. дэлгэрэнгы хөөрөөнүүдые тэмдэглэлнүүдтээ бэшэhэн юм.

Тиин буряадай соёл болбосоролой, уран зохёолой туухэдэ ехэхэн hуури

арад эоноймнай бэлигтэй, эрдэмгэй тулөөлэгшэдэй холо ойрын нютагуудаар, гурэн турэнуудээр ябахадаа бэшэhэн аяншалгыв, замай тэмдэmэпнууд онсо hуури эээпдэг. Энэ асуудапнуудаар нэгэдэхи хамба-лама Д-Д. Заяев (Заяа хамба) урагшатай, дэмбэрэлтэй эхи табиhан түүхэтэй. Тэрэнэй замай бэшэгууд бодото уран зохёолой шэнжэтэй, тобшо зураглалнуудтай, хурса үгэтэй. Эндэ үшөө мэдээжэ буряад эрдэмгэдые, сэхээтэдые онсолон нэрлэмээр: Б.Б. Барадин, Г.Ц. Цыбиков, Б. Рабданов болон бусад.

- Замай тэмдэглэлнүүд гэжэ ямар жанр бэ? Шэнжэнүүдыень нэрлэгты.

- Хэн замай тэмдэглэлнүүд гэһэн жанрта эхи һуури табиһан бэ?

2.Энэ жанр байгуулһан Буряадай түрүүшын Бандида Хамба лама Д-Д. Заяев, тэрэнэй намтар тухай шэнжэлэлгын ажал һурагшаар хүүлүүлхэ.

Д-Д.Заяевай “Замай тэмдэглэлнүүд” зохёол дээрэ хүдэлмэри. 2-2 хоёроороо хүдэлжэ болохо.

Даабари - таблица дүүргэхэ

Замай тэмдэглэлнүүд

Гэрэй даабари: Б.Рабдановай “Худалдаа наймаан, түбэд эхэнэрнүүд” гэһэн зохёол уншаха, түсэб табиха.

Б.Рабданов «Худалдаа наймаан, түбэд эхэнэрнүүд» (2 хэшээл)

Хэшээлэй зорилго: Б.Рабдановай “Худалдаа наймаан, түбэд эхэнэрнүүд” гэһэн зохёолтой танилсуулха, замай тэмдэглэл гэһэн жанраар бэшэгдэһэн гэжэ элирүүлхэ.

Хэшээлэй ябаса:

-Замай тэмдэглэлнүүд гэһэн жанрай шэнжэнүүдые нэрлэгты.

-Д-Д.Заяев аяншалгын, замай тэмдэглэлнүүдэй эхи һуури табигшадай нэгэн байһыень элирүүлэгты.

Б.Рабданов тухай багшын тобшо хөөрөөн.

Б.Рабдановай “Худалдаа наймаан, түбэд эхэнэрнүүд” гэһэн зохёолоор хүдэлмэри.

Түбэд ороной карта харуулха.

Уран уншалга.

1бүлэгэй даабари:

-түбэд эхэнэрнүүд тухай хөөрөө бэлдэхэ.

2 бүлэгэй даабари:

-Хитад, түбэд тайжын хизааргүй засаг тухайнь.

3 бүлэг:

-Дацзян-лу хото тухай.

Гэрэй даабари: “Замай тэмдэглэлнүүд” гэһэн сэдэбээр проектнэ хүдэлмэри бэлдэхэ.

“Түбэд оронтой танилсалга. Замай тэмдэглэлнүүд” гэһэн темээр проектнэ хүдэлмэри (3 хэшээл)

Хэшээлэй зорилго: Д-Д.Заяевай “Замай тэмдэглэнүүд”, Б.Рабдановай “Худалдаа наймаан, түбэд эхэнэрнүүд” гэһэн зохёолнуудай удхаар проект хамгаалжа, харгын хүтэлбэри хэхэ.

Хэшээлэй ябаса:

1 бүлэг Д-Д.Заяевай “Замай тэмдэглэлнүүд” гэһэн зохёол

2 бүлэг Б.Рабдановай “Худалдаа наймаан, түбэд эхэнэрнүүд” гэһэн зохёол

Ажалаймнай түсэб:

1.Түбэд ороной шажан мүргэл

2.Түбэд зоной ажабайдал.

Д-Д.Заяев

1. Д-Д.Заяевай Түбэд ошоһон он. (1727)

2. Амдо нютагаархидай байдал.

3. Далай ламын орон. (Жуу)

4. Жуугай сүмэдэ хэды хиидүүд бииб? (300 гаран)

5. Далай ламын үргөө. (Будалан -Потала)

6. Түбэдэй хиидүүдтэ хэды дасангууд, ламанар уншалга хэнэб?(Балдан-Брайбун – 7 дасан, 7 000 ламанар. Сара – 4 дасан, 1000 ламанар, 3 дасан, 2500 ламанар)

Б.Рабданов

1. Түбэд ороной Дацзян-лу хото хэнэй байгуулһан хотоб? (хитадуудай)

2.Хитад-түбэд бүлэдэ хэниинь гэрэй эзэн болодог бэ? (эхэнэр хүн)

3.Хитад гүрэнэй зорилго юун бэ? (эндэхи зоной шуһа хубилгаха)

4.Түбэдэй зорилго юун бэ? (мүнгэ зөөритэй зониие олоор ерүүлхэ)

5.Түбэд зоной ехэнхинь хаагуур ажаһуунаб? (хадауулаар, сүл губяар, тала дайдаар)

6.Түбэд зоной хүндэтэй эдеэн. (сай)

7.Эндэхи зон мяхаа яагаад эдидэг бэ? (түүхэйгээр)

8.Түбэдэй ямар эдлэлнүүд сэгнэгдэдэг бэ? (нооһон)

9.Католик шажанай шэнэ һүмын хажууда хэд шулуу зөөжэ, газар малтанаб? (эхэнэрнүүд)

10.Хитадуудай һамган болоһон эхэнэрнүүд бэеэр ямар бэ? (һула, хара тамхинда ороһон)

Эдэ асуудалнуудта харюусан, үгтэһэн гэрэл зурагуудые хэрэглэжэ, харгын хүтэлбэри (путеводитель) хэбэ гээшэбди.

Гэрэй даабари: картын түсэб