"Здоровый человек и его окружение "

Назарият сабактын иштелмеси

Тема: Зындуу адаттар (наркомания).

Предмет: денисак адам жана анын айлана чъйръс\.

Сабак ът\л\\ч\ жай:

Сабак ът\\н\н убактысы: :

Сабактын т\р\: Назарият

Сабактын ж\р\ш\:

Уюштуруу: 3мин

/й тапшырманы суроо: 15мин

Студенттердин таяныч

билимин актуалдаштыруу: 5м

Жаны материалды баяндоо : 47мин

Бышыктоо: 5мин

Жыйынтыктоо: 10мин

Баалоо: 3мин

/йгъ тапшырма бер\\: 2мин

Жалпы: 90мин

Амалият сабактын иштелмеси

Тема: Зыяндуу адаттар ( наркомания).

Предмет: денисак адам жана анын айлана чъйръс\.

Сабак ът\л\\ч\ жай:

Сабак ът\\н\н убактысы:

Сабактын т\р\: Амалият

Сабактын ж\р\ш\:

Уюштуруу: 5мин

/й тапшырманы суроо: 35мин

Студенттердин таяныч

билимин актуалдаштыруу: 10м

Жаны материалды баяндоо : 55мин

Бышыктоо: 45мин

Жыйынтыктоо: 20мин

Баалоо: 5мин

/йгъ тапшырма бер\\: 5мин

Жалпы: 180мин

Тема: Зыяндуу адаттар ( наркомания).

Сабактын максаты:

1).Билим бер\\: наркотикалык заттардын т\р\ жън\ндъ т\ш\н\к бер\\, ъсп\р\мдър жана колдонуучулар арасында наркотикалык заттарды колдонуунун организмге тийгизген таасири жън\ндъг\ маалыматтарды бер\\н\ окутуп \йрът\\.

2).Тарбиялоо : студенттерди ъз мекенин с\й\\гъ, сылык жана боорукерлик менен мамиле жасоого,тазалыкка, ар бир адам ъз\н\н ъм\р\ \ч\н жоопкерчиликти сез\\гъ тарбиялоо.

3).Ън\кт\р\\:

студенттердин ой ж\г\рт\\лър\н ъст\р\\,активд\\л\г\н калыптандыруу ъз алдынча иштъъгъ,медициналык манипуляцияларды так аткарууга жана медициналык тил байлыгын ъърч\т\\.

Калыптануучу компетенция: КК-

К\т\л\\ч\ натыйжалар: ар бир адамдын ден соолугуна терс таасир эт\\ч\ зындуу адаттар наркомания анын организмге тийгизген тасири жана аларды колдонуудан баш тартуусу \ч\н маалыматтарды бер\\н\ ж\рг\зъ алат.

Ачкыч създър:

• Адиктивд\\ абал Пероральное

• Энтеральное

• Анемия

• Гемоглобин

• Глюкоза

• Доза

• Зондирование

• Запор

• Здоровье

• Зонд

• Фистул

• Гастростома

• Еюностома

• Парентеральное

• Жанэ

• Свищ

• Химус

Студент бил\\с\ керек:

- аддиктивд\\ абал:

- зындуу адаттардын т\р\ наркомания анын чечмелениши:

-- наркотик заттардын анын организмге тийгизген таасирин:

-- наркотикалык заттардын т\р\н аталышан:

- наркотикалык заттарды колдонуунун алдын алуучу иш аракеттерди:

- Студент жасаш керек:

- зындуу адаттардын т\р\н колдонгондорду аныктаганды:

-- наркотикалык заттарды колдонууда анын организмге тийгизген таасирин ъсп\р\мдъргъ жеткир\\н\:

-- наркотикалык заттардын т\р\н аныктаганды:

- наркотикалык заттарды колдонуучуларга аны колдонбоосу \ч\н т\ш\нд\р\\н\:

- наркотикалык заттарды колдонууда организмген тийгизген тасирлерин эл арасында жеткир\\н\:

Студент жасай алат:

- зындуу адаттардын т\р\н колдонгондорду аныктай алат:

-- наркотикалык заттарды колдонууда анын организмге тийгизген таасирин ъсп\р\мдъргъ жеткире алат:

-- къз карандылыктын т\р\н аныктай алат:

- зыяндуу адаттарды колдонуучуларга аны колдонбоосу \ч\н т\ш\нд\ръ алат:

- наркоманиянын организмген тийгизген тасирлерин эл арасында жеткире алат:

Уюштуруу убактысы ( мин)

1).Студенттер менен саламдашуу, сырткы келбеттерин, халат, чепчиктерин кароо сабака болгон даярдыктарын текшер\\

2).Каананын тазалыгына кон\л буруу

3).Сабака келбей калган студеттерди журналга т\ш\р\\

/й тапшырманы суроо ( мин)

Студенттерди эки тайпага бълуу менен бирге \йгъ тъмънк\ суроолорго кластер, буклет, вендин диаграммасы, плакат, же оозеки т\р\ндъ даярданып кел\\ сунуштулган.

1. Чылым чег\\н\н организмге тийгизген таасирлери.

2. Аракечтиктин стадиялары.

3. Аракечтиктин организмге тийгизген тасирлери.

4. Насвайдын колдонуудагы таасири.

Студенттердин таяныч билимдерин актуалдаштыруу (5мин)

Ът\лгън тема менен жаны теманы байланыштырып сабакка тартуу максатта оюн уюштурулат.

Жаны материалды баяндоо ( мин)

Тема: Зыяндуу адаттар ( чылым чег\\,аракечтик).

План:

План:

1.Бангилик жана анын стадиялары.

2. Наркомания анын алдын алуу иш аракеттери.

3.Наркатикалык заттардын организмге тийгизген организмге таасири.

Баёгилик (наркомания)- (грек съз\нън пачке- сезбей калуу –эёсъъ, акыл эстен адаштыруу)уулуу заттар ( клей, лак, ацетон, бензин ж.б) жан кээ бир дары- дармектерди ( ооруну басаёдатуучу, уйку дарыларды ж.б колдонуу.

Аракечтик , баёгилик жана токсикамания оорусунун ърч\\с\ 3 стадияда ътът:

1.Психикалык къз карандылык 6айдан 1 жылга чейин созулат. Бул мезгилде дайыма баёги затты жън\ндъ ойлонуп аны колдонгон учурдагы сезимдин кайталануусун каалайт. Баёги заттын колдонуу барган сайын къбъй\п ж\р\м –туруму ъзгър\лъ баштайт. Жумушка жъндъмд\\л\г\ начарлайт, бат чарчайт, кыжырлануу, ачуулануу к\чъйт, ж\р\м-турумун къзъмълдъөс\ тъмъндъйт, бул туш келди жыныстык байланыштарга барып жыныстык жол менен жугуучу оорууларды, ВИЧ СПИДди жугузуп алуу коркунучуна алып келет. Анын ъз\нъ ооруулу эместей, кереги жокто баш тарта аламын деп ойлойт, бирок андай эмес.

2.Физикалык къз крандылык стадиясы- 2жылдан 5 жылга чейин созулат. Эми ал баёги заты, ичимдикти колонбой калса кън\л\ чъг\п, уйкусу качат, тамака табити тартпайт. Бул мезгилде б\тк\л денеси ооруп чыйрыгуу пайда болуп, ъз\н аябай начар сезет. Бул абалды «абстинент» синдрому, ал эми баёгилер ъз ара» ломка» деп аташат. Баёги затын, ичимдикти татып алгандан кийин оорулуунун абалы кыска убакытка (1-1,5 саат) оёолуп, денесинин оорусу жоголуп, къё\л\ кътър\лът. Физикалык къз карандылык мезгилинде кез-кези менен оорулууда жагымсыз сезим пайда болот, башы ооруп, баш айланат чыйрыгат, уйкусу качат, ъз\н-ъз\ ълт\р\\ жън\ндъ ой пайда болот.

3. /ч\нч\ организимдин алсыздануу стадиясы. Бул мезгилде къптъгън ички органдар : боор, бъйрък, ъпкъ, нерв системасы жабыркайт, эске тутуусу начарлайт. Организмдин коргонуу, иммундук системасынын кызматы начарлап, ар т\рд\\ ооруларга каршы к\ръш\\ жана туруктуулук тъмъндъйт. Адамзатка белгил\\ болгондой б\г\нк\ к\ндъ баёги заттарын алуунун бир канча булактары бар, алардын катарына наркотикалык заты бар 3 ъс\мд\кт\ атоого болот: кара куурай- индия кнопиясы, коки бадалы жана апийим.

1.кара куурай( индия кнопиясы)-атайын айдап ъст\р\\ч\ т\р\, индиялык т\р\ (ганджа) жана жапайы ( отоо чъп т\р\ндъг\с\) бар. Жылуу климатта ъскън кара куурай къб\ръък чайыр болуп чыгара тургандыктан андан жасалган зат, аё-сезимге къб\ръък ь таасир берет. Куурайдын эркегин поскон, ургаачыларын матерка деп аташат.Эркектеринин бою узун, ъзъг\ ичке, жалбырактары кою жана кеч г\лдъйт. Дал ушул ургаачыларынын акыл-эсти тумандаштыруучу к\ч\ чоё болгондуктан, андан жасалган зат кымбат бааланат. Марихуана : бул анаша деген ат менен белгил\\. Марихуна португал съз\ менен бизге «мас кылуучу» дегенди билдирет. Марихуана кара куурайдын жалбырагын сабагы кургатылып жасалат. Эл арасында анашаны къптъгън аталыштары бар: наша, шала, шалва, гашиш, курай, жемка, ручник бирок бизде Кыргызстанда наша деген съз кеёири колдонулат. Адатта нашаны папироско чыпкап, тамеки менен косяк чегишет. Кээде кууруп жешет же чай катары ичишет. Адамга таасири марихуананы колдонгондон соё анын таасири дароо эле сезиле баштайт: бир нече мъънътън соё ж\рък баттан сого баштайт. М\нът\нъ 90-120 ирет, къз кызарат(къз тамырлары кеёейгендиктен), тил булдурайт. Баёги зат мээгэ жеткенде адамда магдыроо (эйфория) келип чыгат, дене б\т бойдон жылыгандай болуп, ъз\н жеёил сезип секирип бийлъън\ каалаган сезим пайда болот. Адамда ачка болуу, чаёкоо сезимдер пайда болуп, ооз кургайт. Акырындык менен магдыроо таркап, адамдын денеси жанчылгандай болуп, уйкусу келет, кээде нашанын таасиринен улам т\пъй\н чочулоо жана коркунуч сезим жаралат. Бардык нерседен к\мън санай баштайт, ъз\нън да досторунан да тезирээк эле ал абалдан чыгып кеткиси келет, бирок чыга албайт. Нашадан баш тартуу абдан кыйын улам андан к\чт\\ банги заттын чеккиси келип, эё коркунучтуу баёги заттарга ътъ баштайт.

Коки бадалы тропикалык ълкълърдъ ъс\\ч\ узундугу 2,5м жалбырагы тегерегирээк келген къп жылдык бадал ъс\мд\г\. Кокинин жалбырагын бир жылда 10 жолуга чейин жыйноого болот. Анын курамында 1,3%жакын эё к\чт\\ таасири бар экендигин 1862-жылы немец химиги аныктаган.

Кокаин-кымбат баёги заттардын катарына кирет. Акыркы мезгилдерде бул баёги заты Кыргызстанда деле пайда боло баштады. Кокаин ак т\стъг\ порошок аны жыттайт же эритме даярдап укол сайылат. Кокаинди башкача (кок, леди, снежок ж.б) аттар менен атап ж\р\шът. Коккаинге болгон физикалык къз карандылык тез ърч\йт. Кокаин к\чт\\ д\л\кт\р\\ч\ зат болуп, кыска убакытка к\ч жана чечкинд\\л\к сезимин пайда кылат, бирок бул абал тез таркап, адамда тынчсыздануу пайда болуп, денесинде курт-кумурска ж\ргъндъй сезим пайда болот.

Апийим –с\йр\ чоё жалбырактуу бир жылдык ъс\мд\к, анын бир ъс\мд\г\ндъ 1ден 20га чейин ачык кызыл же ток кызыл т\стъг\ г\л болот. Апийим июнь- июль айларында бир ж ума тегерегинде г\лдъйт, г\л\н тъккъндън кийин анын ордуна жашыл т\стъг\ косек пайда болот. Г\лдъп жаткан учурда ъс\мд\кт\н бардык бъл\г\ндъ с\т сыяктуу ширени камтып, ал кураганда боз т\стъг\чайырга айланат.Андан эё кымбат баёги заттары:героин( гер, герпг), морфинг, крек алынат. Героин- к\ръё т\стън тартып къг\ш –ак т\стъг\, к\йг\зъ куурулган унду элестеткен порошок. Адатта героинди кан тамырга укол катары сайышат же жытташат. Аны жашыруун лабораторияларда накта апийимден жасоого болот. Героин эйфорияны пайда кылбайт, аны татыган соё бардык т\йш\ктърд\ унуткарып, турмуш менен рахатануу, дегеле эч нерсе кылгысы келбеген пайда болот. Бирок бул сезим тез эле таркагандыктан улам кийинки дозаны къбъйтпъсъ жыргалды сезбейт. Ушул учурда баёги \ч\н бардык нерсеге барууга даяр. Апийим ъс\мд\г\нън метадон, промедол, морфин, кодеин атуу опиат тобундагы синтетикалык баёги заттары да даярдалат. Алар медицинада кеёири колдонулуп, таблетка же ампула т\р\ндъ чыгарылат. Кийинки мезгилдерде Кыргызстанда да кеёири таркай баштаган синтетикалык баёги заттардын катарына «экстази», «амфа», «айс», «фен» деп аталган, ой ж\г\рт\\н\ адаттан тышкары тездет\\гъ жъндъмд\\ баёги заттарды атоого болот. «Эктази» адатта кызыктуу таблетка катары «дъёгълък» же жытагыдай порошок т\р\ндъ сатылат. Кээде мындай дъёгълък търд\ жън эле америкалык таблетка деп аташат. Дъёгълъкт\ колдонгон адамдын к\ч- кубаты ашып ташыгандай сезилет.Мындай адам т\н\ бою бийлеп чыкса дагы чарчабагандай туюлат, бирок ошол убакытта анын кадимки дозасы ж\ръкт\н курч инфарктына жана ъл\мгъ алып кел\\с\ м\мк\н. Экстазинин таасири таркагандан кийин дене бою жанчылып, адам ъз\н аябай чарчаганын сезет, к\н\нъ 20 саттан уктап, бир нече к\н бою ъз\нъ келе албайт. Мындай абалда адам кайрадан экстазинин таблеткасын дагы бирди жутуп ъз\н баягыдай сезгиси келет.

Улуу заттарды колдонуу(токсикамания)-бул баёгиликтин бир т\р\ деп аталат. Токсикамания- кээ бир дары-дармектерди (ооруну басаёдатуучу, уйку дарыларды ж.б) жана тиричиликте колдонулуучу химиялык каражаттарды (клей, лак, ацетон, эфир ж.б) колдонууда пайда болот. Бул заттар наркотикалык заттарга кирбейт, бирок организимде психикалык жана физикалык къз карандылыкты пайда кылуу жъндъмд\\л\г\нъ ээ. Токсикамандын мас болуу абалы къё\лд\н кътър\\л\с\(эйфория) эс акылдын ъзгър\\л\с\ менен коштолот. Бир нече минутадан кийин эйфория абалы коркуу, тынчсыздануу абал менен алмашат. Улуу заттар мээ, боор, бъйрък, ъпкъ органдарга ътъ зыян келтирет. Жат кър\н\штърд\н алдын алуу бул ъс\п келе жаткан жаштарды инсандык калыптанууда эмгек жана нравалык тарбиялоого максатуу багытоо, т\рд\\ кырдалдарды туура анализдъъгъ ъз ж\р\м турумун къзъмълдъгъ тарбиялоо, жарандар арасында оору менен к\ръш\\ максатында иш алып баруу, ъз ден соолугуна жоопкерчиликт\\ мамиле жасап, сергек м\нъздъ жашоосун калыптандыруу багытында иш чараларды ж\рг\з\\.

Бышыктоо ( мин):

Тъмъндъг\ тест, карточка, кырдаалдык маселелер менен сабак жыйынтыкталат.

Жыйынтыктоо ( мин)

Баалоо ( мин)

Ар бир студент жооп бергендигине, аракетине, активд\\л\г\нъ жараша, дептерлеринин толуктугуна, тартибине тапкычтыгына жараша бааланат.

/йгъ тапшырма бер\\ ( мин)

Тема: Зыяндуу адаттар ( бангилик).

Адабияттар:

1. «Здоровый человек и его окружение»Д.А.Крюкова,Л.А.Лысак,О.В,Фурса

2. «Основы обучения сотрудников службы организации семьи и медико-социального патронажа, акушерок и медсестер ГСВ" Бишкек 2004.