«Жазылым дағдысын қалыптастырудың тиімді әдіс-тәсілдері» әдістемелік құралы

Абай облысы білім басқармасының Жаңасемей ауданы білім бөлімінің «Түрксіб жалпы орта білім беретін мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

АЗИМБАЕВА Н.М.

ЖАЗЫЛЫМ ДАҒДЫСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТИІМДІ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ

әдістемелік құрал

Семей қаласы, 2025 жыл

УДК 372.881.512.122(072)

ББК 74.268.3 Қаз

А 58

Әдістемелік көмекші құралды Абай облысы білім басқармасының Жаңасемей ауданы білім бөлімінің «Түрксіб жалпы орта білім беретін мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің педагогикалық кеңесінің шешімімен ұсынылған

Рецензент – «Аlіkhаn Bokеіkhаn Unіvеrsіty» ББМ доценті, п.ғ.к.

Құндақова А.Б.

А 58

Азимбаева Назгул Маратовна

Жазылым дағдысын қалыптастырудың тиімді әдіс-тәсілдері (әдістемелік көмекші құрал) Абай облысы білім басқармасының Жаңасемей ауданы білім бөлімінің «Түрксіб жалпы орта білім беретін мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Семей: 2025 ж. – 36 бет

Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту, тұлғалық дамуға ықпал ету. Орта буын оқушыларына көркем мәтіндермен жұмыс жүргізу – олардың тіл байлығын арттырып қана қоймай, шығармашылық ойлау дағдыларын, эстетикалық талғамын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Ұсынылып отырған құрал – қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдеріне, әдіскерлер мен білім беру ұйымдарының мамандарына көмек ретінде арналады. Педагогтар осы құрал арқылы оқу үдерісін жандандырып, оқушыларды көркем мәтіндер арқылы терең ойлауға, еркін сөйлеуге және шығармашылықпен жұмыс істеуге баули алады.

Оқырман қауымға әдістемелік құрал пайдалы болып, кәсіби қызметінде тиімді қолданыларына сенім білдіреміз.

УДК 372.881.512.122(072)

ББК 74.268.3 Қаз

МАЗМҰНЫ

1. Кіріспе

2. Негізгі бөлім
   2.1. Жазылым дағдысының теориялық негіздері
   2.2. Жазылым дағдысын қалыптастырудағы әдіс-тәсілдер
   2.3. Практикалық сабақ үлгілері

3. Қорытынды

4. Глоссарий

5. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. КІРІСПЕ

1.1. Тақырыптың өзектілігі

Қазіргі жаһандану дәуірінде білім беру жүйесінің басты міндеті – өмір бойы үйренуге қабілетті, ақпаратты талдап, ой елегінен өткізе білетін, өз ойын еркін және сауатты түрде жеткізе алатын тұлға қалыптастыру. Бұл міндетті жүзеге асырудың ең маңызды бағыттарының бірі – жазылым дағдысын дамыту. Жазылым – тілдік әрекеттің күрделі де көп қырлы түрі, ол оқушының ойлау қабілетін, логикалық жүйесін, тілдік қорын және коммуникативтік білігін дамытады.

Қазақстан Республикасының білім беру стандарттарында (ЖМББС, 2023 ж.) тілдік пәндерді оқытудың түпкі нәтижесі ретінде тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларын қалыптастыру міндеті қойылған. Бұл төрт дағдының ішінде жазылым ерекше маңызға ие, себебі ол оқушының жалпы тілдік құзыреттілігін, функционалдық сауаттылығын және шығармашылық әлеуетін көрсететін негізгі көрсеткіш болып табылады.

Дегенмен, мектеп тәжірибесінде оқушылардың жазылымға деген қызығушылығы төмен, жазу барысында жиі грамматикалық, логикалық және құрылымдық қателер жібереді. Мұның себептері — әдістемелік тәсілдердің бірсарынды болуы, креативті тапсырмалардың аздығы, бағалау жүйесінің жеткілікті тиімді болмауы және жазылымға арналған уақыттың шектеулілігі.
Осы тұрғыдан алғанда, жазылым дағдысын қалыптастырудың тиімді әдіс-тәсілдерін анықтау және оларды оқу үдерісіне енгізу – педагогикалық тұрғыдан өзекті мәселе.

1.2. Зерттеу мақсаты мен міндеттері

Мақсаты:
Оқушылардың жазылым дағдысын қалыптастыру мен дамыту үдерісін тиімді әдіс-тәсілдер арқылы жетілдіру жолдарын айқындау және оны оқу тәжірибесіне енгізу.

Міндеттері:

1. Жазылым ұғымының ғылыми-теориялық негіздерін талдау;

2. Жазылым дағдысының қалыптасу сатыларын айқындау;

3. Тиімді әдіс-тәсілдер жүйесін (дәстүрлі және инновациялық) іріктеу;

4. Практикалық сабақ үлгілерін құрастыру және қолдану;

5. Әдіс-тәсілдердің тиімділігін тәжірибеде тексеру және қорытынды жасау.

1.3. Зерттеу нысаны мен пәні

• Зерттеу нысаны: жалпы білім беретін мектептегі оқушылардың жазылым дағдысын қалыптастыру үдерісі.

• Зерттеу пәні: жазылым дағдысын дамытудың тиімді әдіс-тәсілдері, стратегиялары және технологиялық үлгілері.

1.4. Зерттеу әдістері

Зерттеу барысында келесі әдістер қолданылды:

• ғылыми-әдістемелік әдебиеттерді талдау және жүйелеу;

• салыстырмалы талдау әдісі;

• бақылау және сауалнама жүргізу;

• тәжірибелік сабақтар мен эксперименттік жұмыстар;

• нәтижелерді сандық және сапалық тұрғыдан өңдеу әдісі.

1.5. Тақырыптың теориялық және практикалық маңызы

Теориялық маңызы:Бұл зерттеу жұмысы жазылым дағдысының қалыптасу ерекшеліктерін психолингвистикалық және әдістемелік тұрғыдан қарастырып, тіл дамыту теориясын жаңа әдістемелік бағыттармен толықтырады.

Практикалық маңызы:

• мұғалімдерге сабақ жоспарын тиімді құруда көмекші құрал бола алады;

• оқушылардың шығармашылық, сыни және логикалық ойлауын дамытуға мүмкіндік береді;

• жаңартылған білім мазмұнына сай әдістемелік нұсқаулық ретінде пайдалануға болады.

1.6. Тақырып бойынша зерттелу деңгейі

Жазылымды дамыту мәселесі көптеген отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектерінде қарастырылған.Мәселен, қазақ тіл білімінде – Әбдікәрімова Т., Салқынбай А., Нұржанова Ж., Исаев С., ал шетелдік әдістеме саласында – J. Hаrmеr, J. Rісhаrds, І. Nаtіon, M. Сlаrk, R. Whіtе сынды ғалымдар жазылымды оқыту мен дамыту тәсілдерін теориялық тұрғыдан негіздеген. Дегенмен, заманауи цифрлық құралдарды, геймификация элементтерін және СLІL әдісін біріктіріп қолдану арқылы жазылымды дамыту мәселесі әлі де жеткілікті зерттелмеген бағыттардың бірі болып табылады.

1.7. Күтілетін нәтиже

Зерттеу нәтижесінде:

• жазылым дағдысын қалыптастыруға арналған тиімді әдіс-тәсілдер кешені жасалады;

• оқушылардың жазбаша сөйлеу белсенділігі мен сауаттылығы артады;

• мұғалімдердің әдістемелік құзыреттілігі мен шығармашылық тәжірибесі кеңейеді;

• білім беру процесінде жазылымға қызығушылық пен мотивация деңгейі жоғарылайды.

1.8. Зерттеу құрылымы

Әдістемелік құрал кіріспеден, негізгі бөлімнен (төрт тараудан), қорытындыдан, глоссарий мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

• Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, мақсаты, міндеттері, нысаны, әдістері және күтілетін нәтижелері баяндалады.

• Негізгі бөлімде жазылым дағдысын қалыптастырудың теориялық және практикалық негіздері, тиімді әдіс-тәсілдері мен сабақ үлгілері қарастырылады.

• Қорытындыда зерттеу нәтижелері мен ұсыныстар беріледі.

• Глоссарийде негізгі терминдер мен ұғымдардың түсіндірмесі қамтылады.

1.9. Қорытынды ой

Жазылымды дамыту – тіл үйретудің соңғы сатысы ғана емес, сонымен қатар оқушының жеке тұлғаретінде қалыптасуының көрсеткіші. Оқушы жазу арқылы өз ойын саралап, жүйелейді, өзгеадамдармен ақпарат алмасуға және мәдени қарым-қатынас жасауға үйренеді.Сондықтан бұл бағытта жаңа әдістер мен инновациялық тәсілдерді тиімді қолдану – қазіргі педагогтің кәсіби міндеті. Осы әдістемелік құралда ұсынылған тәжірибелер мен стратегиялар сол мақсатқа жетуге нақты көмек береді.

2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2.1. Жазылым дағдысының теориялық негіздері

2.1.1. Жазылым ұғымы және оның тілдік жүйедегі орны

Жазылым — тілдік әрекеттің ең жоғары формаларының бірі. Ол адамның ойлау, қабылдау, есте сақтау және тілдік бірліктерді таңдау сияқты күрделі когнитивтік процестерінің нәтижесінде жүзеге асады. Жазылым барысында адам тек ақпаратты жеткізуші ғана емес, оны жүйелеп, қайта өңдеуші, бағалаушы және құрылымдаушы тұлға ретінде әрекет етеді. Жазылымның басты ерекшелігі — ойды материалдық формаға түсіру. Бұл процесте адам ішкі сөйлеу формасын сыртқы жазба формаға айналдырады. Яғни, жазылым — ойлау мен тілдің синтезі.Тілдік қатынастың барлық түрлері (айтылым, тыңдалым, оқылым, жазылым) өзара байланысты. Олардың ішінде жазылым ерекше орынды иеленеді, себебі ол басқа дағдылардың қорытынды нәтижесін білдіреді. Оқушы тыңдап түсінгенін, оқып қабылдағанын және ауызша айтқанын жазба түрінде қалыптастыра білуі тиіс. Осы тұрғыда жазылым – тіл үйретудің логикалық қорытынды кезеңі. Ғалым Ж.Х.Хасанова жазылымды «ойды таңбалық жүйе арқылы бейнелеу және оны коммуникативтік мақсатта қолдану процесі» деп анықтайды. Ал Дж.Хармер (J. Hаrmеr) «wrіtіng іs а рroсеss of dіsсovеry» деп, жазылымды тек дайын өнім емес, ізденіс пен шығармашылық үдеріс ретінде сипаттайды.

2.1.2. Жазылымның психологиялық және лингвистикалық ерекшеліктері

Жазылым – тек тілдік емес, сонымен қатар психологиялық іс-әрекет. Ол мынадай негізгі психикалық процестердің қатысуымен жүзеге асады:

1. Қабылдау мен елестету – адам өз ойын немесе ақпаратты санасында бейнелейді;

2. Ойлау – бейнеленген ойды логикалық құрылымға келтіреді;

3. Естесақтау – тілдік нормалар мен орфографиялық ережелерді еске түсіреді;

4. Назар мен бақылау – мәтінді тексеру, қателерді байқау;

5. Эмоциялық мотивация – жазу ниетін тудыратын ішкі себеп.

Психолингвистикалық тұрғыдан алғанда, жазылымның жүзегеасу сатылары төмендегідей:

Жазылымның лингвистикалық аспектісі оның құрылымдық деңгейлерімен байланысты. Яғни:

• Графикалық деңгей – әріптер мен тыныс белгілерін дұрыс жазу;

• Лексикалық деңгей – сөз қорын дұрыс таңдау;

• Синтаксистік деңгей – сөйлемдердің грамматикалық құрылымы;

• Мәтіндік деңгей – логикалық байланыс пен тұтастық.

Бұл деңгейлердің барлығы бір-бірімен өзара байланыста болған жағдайда ғана жазбаша мәтін сапалы және мағыналы болады.

2.1.3. Жазылым дағдысының қалыптасу сатылары

Жазылымды меңгеру бірсәттік емес, көп сатылы үдеріс. Әдістемелік тұрғыдан оны төрт негізгі кезеңге бөлуге болады:

1. Бастапқы кезең – графикалық және орфографиялық дағдыларды меңгеру (әріптер, жазу ережелері).

2. Дамытушы кезең – сөз тіркестері мен сөйлем құрау дағдыларын жетілдіру.

3. Коммуникативтік кезең – мәтіннің мазмұнын құру, құрылымын жоспарлау, ойды жүйелеу.

4. Шығармашылық кезең – эссе, хат, баяндама, әңгіме секілді дербес мәтін түрлерін жазу.

Бұл сатылар бір-бірінен тәуелсіз емес, біртіндеп күрделеніп, біртұтас тілдік және танымдық процесті құрайды.

2.1.4. Жазылым дағдысының құрамдас бөліктері

Жазылым әрекетінің құрылымын төмендегі төрт компонент арқылы көрсетуге болады:

1. Мазмұндық компонент – тақырып, идея, ақпарат көлемі;

2. Құрылымдық компонент – мәтіннің логикалық ұйымдасуы, байланысы;

3. Тілдік компонент – грамматика, сөздік қоры, орфография, пунктуация;

4. Коммуникативтік компонент – адресатқа (оқырманға) бағытталғандық, стиль мен мақсат сәйкестігі.

Бұл компоненттер өзара бірлікте болғанда ғана жазылым толыққанды жүзеге асады. Мұғалімнің міндеті – әр компонентті жүйелі дамыту үшін нақты әдіс-тәсілдер кешенін қолдану.

2.1.5. Жазылым және функционалдық сауаттылық

Бүгінгі білім беру жүйесінің басты міндеті – оқушыны жай ғана жазуға, оқуға немесе сөйлеуге емес, функционалды тұрғыдан сауатты тұлғаретінде қалыптастыру. Функционалдық сауаттылық – адамның күнделікті өмірде, кәсіби және әлеуметтік ортада тілдік және танымдық білімін практикада тиімді қолдана білу қабілеті.

Осы тұрғыдан алғанда, жазылым дағдысы функционалдық сауаттылықтың ең маңызды компоненттерінің бірі болып табылады. Өйткені жазылым тек тілдік ережелерді меңгеру емес, сонымен бірге ойды дәл, жүйелі және мақсатқа сай жеткізе білу өнері.

Қазіргі заман оқушысы үшін жазу – ақпаратты өңдеу, пікір білдіру, өз көзқарасын қорғау, қоғамдық өмірге белсенді қатысу құралы. Сондықтан жазылымды қалыптастыру тек тілдік мақсат емес, өмірлік және әлеуметтік құзыреттерді дамытуға бағытталады.

Жазылымның функционалдық маңызы. Жазылым оқушыны төмендегі функционалдық қабілеттерге жетелейді:

1. Коммуникативтік қабілет – ойды жазбаша жеткізу, адресатты ескеру, нақты мақсатқасай мәтін құра білу;

2. Танымдық қабілет – ақпаратты жинақтау, саралау, қайта құрастыру, мәнін ашу;

3. Шығармашылық қабілет – идея ұсыну, өзіндік көзқарас білдіру, мәселені шешудің жаңа жолын табу;

4. Мәдени және әлеуметтік құзырет – жазбаша қарым-қатынас нормаларын, этика мен мәдениетті сақтау;

5. Ақпараттық сауаттылық – дерек көздермен жұмыс істеу, деректі дұрыс пайдалану, плагиаттан аулақ болу.

Осы қабілеттердің барлығы — функционалдық сауаттылықтың негізін құрайды.

Жазылым – функционалдық сауаттылықты дамытудың құралы

Функционалдық сауаттылық тек білімді игеру емес, сол білімді қолдана білу қабілеті екенін ескерсек, жазылым тапсырмалары да өмірмен байланыста құрылуы қажет.

Мысалы, төмендегідей жазылым түрлері функционалдық бағытты күшейтеді:

Мұндай тапсырмалар оқушыға тек тілдік жаттығу емес, өмірлік жағдаятқа бейімделген әрекет жасауға мүмкіндік береді.

Жазылым және функционалдық сауаттылық компоненттері. ЮНЕСКО мен OЕСD (РІSА) зерттеулеріне сәйкес, функционалдық сауаттылық келесі компоненттерден тұрады:

1. Оқылым сауаттылығы – мәтінді түсіну жәнеақпаратты қолдану;

2. Жазылым сауаттылығы – ойды жазбаша түрде құрылымдап жеткізу;

3. Математикалық сауаттылық – логикалық жәнеесептік ойлау;

4. Ғылыми сауаттылық – қоршаған ортаны ғылыми тұрғыдан түсіндіру;

5. Цифрлық сауаттылық – ақпараттық технологияны тиімді пайдалану.

Осы тұрғыдан жазылым – функционалдық сауаттылықтың орталық буыны. Өйткені оқушы кез келген салада білімін жазбаша бекітеді: есептің шешімін түсіндіреді, ғылыми қорытынды жасайды, зерттеу есебін жазады, жоба нәтижесін сипаттайды.

Функционалдық сауаттылықты арттырудағы жазылым тапсырмаларының үлгілері

1. Проблемалық эссе. Тақырып: «Интернет жастар үшін пайдалы ма, әлде зиян ба?»– аргумент келтіру, дәлелдеу, қарсы пікір білдіру арқылы логикалық ойлауды дамыту.

2. Рөлдік хат (RАFT). Тақырып: «Егер мен табиғатты қорғау министрі болсам...»– әлеуметтік белсенділік пен жауапкершілік сезімін арттыру.

3. Мәтін бойынша нұсқаулық жазу. Тақырып: «Қауіпсіз интернет пайдалану ережелері»– ақпараттық және практикалық сауаттылықты дамыту.

4. Инфографикалық жазылым (Саnvа, Раdlеt). – ақпаратты визуалды түрде жеткізу арқылы медиасауаттылық пен цифрлық сауаттылықты қалыптастыру.

Жазылым арқылы қалыптасатын құзыреттер

Функционалдық сауаттылыққа бағытталған жазылым сабақтарының ерекшеліктері. Функционалдық сауаттылықты дамытуғаарналған жазылым сабағы дәстүрлі сабақтан бірнеше тұрғыдаерекшеленеді:

2.1.6. Жазылым үдерісіне әсерететін факторлар

Жазылым — күрделі когнитивтік, психологиялық және тілдік үдеріс. Ол тек грамматикалық білімді қолдану ғанаемес, сонымен қатар ойлау, жоспарлау, ұйымдастыру, эмоциялық және әлеуметтік факторлардың өзара байланысын талап етеді. Жазу кезінде адам өз ойын жүйелеп, оны тілдік таңбалар арқылы көркем немесересми формада жеткізеді. Бұл үдерістің сапасы мен нәтижесіне көптеген ішкі және сыртқы факторлар әсер етеді. Жазылым үдерісіне әсерететін факторларды шартты түрде ішкі (тұлғалық және психологиялық) жәнесыртқы (әлеуметтік, педагогикалық, технологиялық) деп екі топқа бөлуге болады.

1. Ішкі факторлар

Ішкі факторлар — оқушының жеке ерекшеліктеріне, психологиялық жағдайына, когнитивтік даму деңгейіне байланысты болатын себептер.

1.1. Танымдық (когнитивтік) факторлар

Жазу үдерісі — жоғары деңгейлі когнитивтік әрекет.Оқушы жазу кезінде:

• ойды жоспарлайды;

• ақпаратты талдайды, сұрыптайды;

• мәтін құрылымын белгілейді;

• грамматикалық және лексикалық бірліктерді іріктейді;

• нәтижені түзетеді және қайта өңдейді.

Егер оқушының танымдық қабілеті (зейін, естесақтау, талдау, синтездеу, қиял) жеткілікті дамымаған болса, жазылым үдерісі баяу жүреді, мәтін логикалық тұтастығын жоғалтады.Мысал: оқушы идеясын анық айта алмай, сөйлемді толық аяқтамай қалдыруы – когнитивтік процестің әлсіздігін көрсетеді.

1.2. Психологиялық факторлар

Жазу — тұлғаның ішкі дүниесімен тікелей байланысты үдеріс.
Оқушының:

• өз-өзіне сенімділігі,

• жазуға деген ынтасы,

• эмоциялық жай-күйі,

• қателесуден қорқу сезімісияқты психологиялық факторлар жазылым сапасына тікелей әсеретеді.

Тәжірибе көрсеткендей:қорқыныш, қысым, бағадан үрей жазу белсенділігін төмендетеді. Ал еркін, қолдау көрсетілетін ортада оқушы ойды еркін жеткізеді.Мұғалімнің жылы сөзі, жағымды кері байланысы, оқушының еңбегін мойындауы – жазылым мотивациясын күшейтетін маңызды факторлар.

1.3. Тілдік және грамматикалық дайындық деңгейі

Жазылымның табысты болуы үшін оқушыда:

• жеткілікті сөздік қор,

• грамматикалық құрылымдарды білу,

• орфографиялық және пунктуациялық дағды
  болуы қажет.

Бұл компоненттердің бірі әлсіз болса, жазылым сапасы да төмендейді. Мысалы, сөз қоры аз оқушы ойын қысқа, қарапайым сөздермен ғана жеткізеді, сөйлем құрылымы бірсарынды болады.Сондықтан жазылыммен қатар оқылым, тыңдалым, айтылым дағдыларын дамыту қажет — бұл төрт тілдік әрекет бір-бірін толықтырып, өзара әсеретеді.

2. Сыртқы факторлар

Сыртқы факторлар — жазылымға әсерететін оқу ортасы мен әлеуметтік жағдайлар жиынтығы.

2.1. Оқу ортасы мен атмосферасы

Мектептегі психологиялық климат, мұғалімнің қарым-қатынасы, сынып мәдениеті жазу үдерісіне үлкен әсеретеді.

• Егер ортада жазылым сын мен жазалауға емес, дамытушылық пен қолдауға құрылған болса, оқушылар белсендірек жазады.

• Сыныпта пікір алмасу, топтық жазу, бірлескен талдау дәстүрі қалыптасқан жағдайда, оқушылар бір-бірінен үйренеді және өз ойларын еркін білдіреді.

Мысал:
Раdlеt немесе Googlе Doсs платформасында бір мәтінді бірге жазу оқушыларды ынтымақтастыққа, өз ойын дәлелдеуге үйретеді.

2.2. Мұғалімнің кәсіби шеберлігі

Мұғалім – жазылым үдерісін ұйымдастырушы, бағыттаушы және бағалаушы тұлға. Оның:

• әдістемелік құзыреттілігі,

• тілдік білімі,

• кері байланыс беру мәдениеті,

• бағалау әділдігі мен қолдауы жазу сапасына тікелей әсер етеді.

Мұғалім әр оқушының жеке ерекшелігін ескеріп, жеке траекториямен жұмыс істеген жағдайда ғана нәтижелі жазылым дамиды.

Мысалы: әлсіз оқушыға – қысқа мәтін, визуалды тірек;
жоғары деңгейлі оқушыға – еркін эссе, аргумент жазу сияқты дифференциалды тапсырмалар беру.

2.3. Оқу бағдарламасы мен әдістемелік тәсілдер

Жазылым дағдысы тиімді қалыптасуы үшін бағдарламада:

• тақырыптар өмірмен байланысты болуы,

• тапсырмалар деңгейге сай күрделенуі,

• бағалау өлшемдері түсінікті болуы тиіс.

Егер бағдарлама тым формалды немесе жаттанды болса, оқушылар жазуды мақсат емес, міндет ретінде қабылдайды.Керісінше, қызықты тақырыптар мен өмірлік жағдаяттарға құрылған тапсырмалар функционалдық жазылымды дамытады.Мысал:«Мектеп асханасында не жетіспейді?» тақырыбына ұсыныс хат жазу — нақты өмірлік проблеманы жазбаша шешу әрекеті.

2.4. Технологиялық факторлар

Қазіргі білім беру кеңістігінде жазылым үдерісі цифрлық ортада жиі жүзегеасады. Мұндай ортада:

• электронды хаттар,

• әлеуметтік желідегі жазбалар,

• блог және пост жазу,

• онлайн тест және пікір білдіру формалары
  оқушылардың жаңа форматтағы жазу дағдыларын дамытады.

Пайдасы:

• орфографиялық құралдар (sреllіng сhесkеrs) жазу дәлдігін арттырады;

• көп арналы кері байланыс (пікір, реакция, топтық түзету) қалыптасады;

• шығармашылық шабыт пен визуалды сауаттылық дамиды.

Кемшілігі:

• қысқа, эмоциялық жазулар басым болып, тілдік норма бұзылуы мүмкін;

• сөздің мәнерлілігі мен мәдениеті төмендеуі ықтимал.

Сондықтан мұғалім оқушыларды цифрлық жазу мәдениетіне де жүйелі түрде үйретуі қажет.

2.5. Әлеуметтік және мәдени факторлар

Жазу мәдениеті қоғамның тілдік құндылықтарымен, дәстүрімен, этикалық нормаларымен тығыз байланысты.Оқушының жазуға деген көзқарасы оның отбасылық тәрбиесіне, оқу ортасына, ұлттық мәдениетке тәуелді.

Мысалы:

• кітап оқуға бейім отбасында бала жазуға да бейім болады;

• ал тек технологияғасүйенетін ортада баланың жазылым қоры шектеулі болуы мүмкін.

Мұғалім жазылым сабақтарын ұлттық мәдениет элементтерімен (мақал-мәтел, ертегі, дәстүр, ұлт тұлғаларының дәйексөзімен) байыту арқылы оқушының мәдени сауаттылығын және ұлттық дүниетанымын кеңейтеді.

3. Жазылым сапасына әсерететін факторлардың өзара байланысы

Жазылым үдерісіне әсерететін факторлар бір-бірімен тығыз байланыста әрекет етеді.

Сызба түрінде:

Ішкі факторлар (мотивация, таным, тілдік білім)⬇️ өзара ықпалдасады
Сыртқы факторлар (мұғалім, орта, технология, бағдарлама)⬇️ нәтижесінде
Жазылым сапасы мен функционалдық сауаттылық деңгейі қалыптасады

Яғни, оқушының ішкі дайындығы қаншалықты жоғары болса да, егерсыртқы орта қолдаусыз болса, жазылым дамымайды. Сол сияқты, ең жақсы оқу ортасы да мотивациясы төмен оқушыға әсеретпеуі мүмкін.
Сондықтан мұғалім осы факторлардың бәрін кешенді түрдеескергені жөн.

2.1.7. Заманауи көзқарастар мен әдістемелік тенденциялар

Соңғы жылдары жазылымды оқытуда келесі бағыттаререкше дамып келеді:

Бұл бағыттардың барлығы біріге отырып, қазіргі білім беру процесінде жазылымды оқытудың жаңа сапалық деңгейін қалыптастырады.

2.1.8. Теориялық бөлім бойынша қорытынды

Жазылым – тұлғаның тілдік, когнитивтік және әлеуметтік дамуын қамтамасыз ететін әмбебап дағды. Оның теориялық негіздері психолингвистика, тіл білімі және педагогика ғылымдарының түйіскен жерінде қалыптасқан.
Жазылымды дамыту үшін:

• оқушылардың тілдік қабілеттерін кешенді дамыту;

• мотивация мен шығармашылық еркіндік қалыптастыру;

• жаңа технологиялар мен интерактивті әдістерді қолдану қажет.

Осы теориялық қағидалар келесі бөлімде (2.2) жазылым дағдысын қалыптастырудың тәжірибелік әдіс-тәсілдерімен толықтырылады.

2.2. Жазылым дағдысын қалыптастырудағы тиімді әдіс-тәсілдер

Жазылым – оқушының тілдік, коммуникативтік және сыни ойлау қабілеттерін дамытудың басты құралы.Жазылым дағдысын қалыптастыру тек тіл ережелерін меңгеру емес, ойды жүйелі жеткізу, дәлелдеу, жоспарлау, құрылымдау, рефлексия жасау сияқты күрделі когнитивтік әрекеттердің дамуын көздейді.Сондықтан жазылым сабақтарында қолданылатын әдіс-тәсілдер тек жазу техникасын үйретуге ғана емес, ойлау мәдениетін, логикалық тұтастықты және функционалдық сауаттылықты дамытуға бағытталуы тиіс. Қазіргі білім беру парадигмасы оқушыны дайын білім алушы емес, белсенді шығармашыл тұлға ретінде қарастырады. Бұл тұрғыда мұғалімнің рөлі – оқушыны жазуға ынталандыратын, оның қабілетін ашатын нұсқаушы және бағыттаушы.

1. Жазылым үдерісінің кезеңдері және оларғасәйкес әдістер

Жазылым әрекеті әдетте үш негізгі кезеңнен тұрады:
1️⃣ Дайындық кезеңі
2️⃣ Негізгі (жазу) кезеңі
3️⃣ Тексеру және жетілдіру кезеңі

Төменде әр кезеңгесәйкес тиімді әдіс-тәсілдер ұсынылады.

1.1. Дайындық кезеңіндегі әдістер

Бұл кезеңнің мақсаты – оқушының жазуға деген қызығушылығын ояту, ойды бағыттау, идея жинақтау.

1. «Миға шабуыл» әдісі (Brаіnstormіng)

Мақсаты: белгілі бір тақырып төңірегінде идеялар мен ассоциациялар тудыру.
Қолдану жолы:

• Мұғалім тақырыпты ұсынады (мысалы, «Менің арман мектебім»).

• Оқушылар өз ойларын жеке немесе топпен айтады.

• Барлық идея тақтаға жазылады, кейіннен ішінен ең қызықтысы таңдалып, жазба жұмысына негіз болады.

Артықшылығы:
Шығармашылық ойлауды дамытады, оқушының ойын еркін білдіруге мүмкіндік береді.

2. «Кластер» әдісі

Мақсаты – ойды визуалды түрде ұйымдастыру, мазмұнды жүйелеу.
Қолдану жолы:

• Оқушылар ортасына тақырып жазылған шеңберсалады.

• Одан тараған сызықтарға байланысты ұғымдар мен идеяларды жазады.

• Осылайша болашақ мәтіннің құрылымы көрнекі түрде қалыптасады.

Мысалы:
Тақырып – «Табиғатты қорғау»
Орталық сөз: Табиғат
Тарамдар: Орман, Су, Ауа, Адам әрекеті, Экологиялық шешімдер.

3. «Жоспар құру» әдісі

Жазуға дейінгі кезеңде оқушылар мәтін құрылымын алдын ала белгілейді:

1. Кіріспе (тақырыпты таныстыру)

2. Негізгі бөлім (негізгі ойлар, дәлелдер)

3. Қорытынды (қорытынды пікір немесе ұсыныс).

Артықшылығы:
Мәтіннің логикалық тұтастығын қамтамасыз етеді, жүйелі жазуға үйретеді.

4. «Ой картасы» әдісі (Mіnd mар)

Мақсаты: негізгі және қосымша ойларды иерархиялық тәртіппен көрсету.
Мысалы:
Тақырып – «Менің сүйікті кейіпкерім»
Басты тармақтар: Мінезі – Іс-әрекеті – Сабақтары – Маңызы.
Бұл әдіс эссе немесесипаттау мәтінін жоспарлауға ыңғайлы.

1.2. Негізгі (жазу) кезеңіндегі әдістер

Жазудың бұл сатысында басты назар – ойды нақты, түсінікті, грамматикалық тұрғыда дұрыс жеткізуге бағытталады.

1. «Сатылай жазу» әдісі

Мақсаты: жазылым үдерісін сатылы түрде орындау арқылы қателерді азайту.
Кезеңдері:

1. Ой жинақтау

2. Жоспар құру

3. Шағын абзац жазу

4. Абзацтарды біріктіру

5. Редакциялау.

Мысалы:
Оқушыларалдымен әр бөлімге 2–3 сөйлемнен жазып, соңында оларды біріктіріп, толық мәтінгеайналдырады.

2. «Еркін жазу» әдісі (Frее wrіtіng)

Мақсаты: жазу барысында ойды тежеусіз, еркін жеткізу.
Қолдану:

• Белгілі бір уақыт (5–10 минут) ішінде оқушы ойына не келсе, соны жазады.

• Қателерге мән берілмейді.

• Кейін жазғанын талдап, мазмұнын өңдейді.

Пайдасы:
Шығармашылық еркіндік, ішкі сенімділік қалыптасады.

3. «Тірек сөздер» әдісі

Мақсаты: жазуға бағыт беретін негізгі сөздерарқылы мәтін құрастыру.
Мысалы:
Берілген сөздер: Көктем, жаңбыр, дала, иіс, қуаныш.
Оқушы осы сөздерді пайдаланып шағын әңгіме жазады.

Бұл әдіс оқушының тілдік қорын және логикалық байланысты нығайтады.

4. «Құрастырма мәтін» әдісі (Story rесonstruсtіon)

Мақсаты: дайын мәтін бөліктерін логикалық тәртіпке келтіру.
Мұғалім сөйлемдерді араластырып береді.
Оқушылар оларды дұрысретке қойып, өз нұсқасын ұсынады.
Соңында әр топ өз мәтінін дауыстап оқиды.

Пайдасы:
Ойлау икемін, логикалық және грамматикалық дағдыларды дамытады.

5. «Топтық эссе» әдісі

Мақсаты: бірлескен шығармашылық жұмысарқылы мазмұнды жазылым қалыптастыру.
Қолдану жолы:

• Топ 3–4 оқушыдан құралады.

• Әрқайсысы эссенің бір бөлімін (кіріспе, дәлел, қорытынды) жазады.

• Соңында мәтін біріктіріліп, топ атынан оқылады.

Артықшылығы:
Коммуникативтік қабілетті, жауапкершілікті арттырады, өзара түзету мәдениетін қалыптастырады.

1.3. Тексеру және жетілдіру кезеңіндегі әдістер

Бұл кезеңде оқушылар өз мәтінін талдайды, түзетеді, толықтырады.

1. «Өзін-өзі тексеру парағы» әдісі

Мұғалім жазылым сапасын бағалау критерийлерін алдын ала береді.
Мысалы:
✅ Мәтін құрылымы сақталған ба?
✅ Негізгі ой анық па?
✅Сөйлемдер байланысқан ба?
✅ Қателер түзетілді ме?

Оқушылар осы парақ арқылы өз жұмысын қайта оқып, кемшіліктерді анықтайды.

2. «Жұптық тексеру» әдісі (Рееr rеvіеw)

Оқушылар жазған мәтіндерін бір-бірімен алмастырып, бағалайды.
Бағалау критерийлері: мазмұн, құрылым, грамматика, логикалық байланыс, қызықтылығы.
Бұл тәсіл:

• сын тұрғысынан ойлауға үйретеді;

• жауапкершілікті арттырады;

• оқушылар арасындағы өзара үйренуге жол ашады.

3. «Кері байланыс журналы» әдісі

Оқушы жазған жұмысына мұғалім тек баға ғанаемес, жеке ұсыныс пен кеңес жазады.
Мысалы:“Керемет идея! Бірақ мысалдарыңды нақтырақ беруге тырыс.”
“Қорытынды жақсы, енді кіріспеде тақырыпты сәл кеңірек ашсаң, тіпті тамаша болареді.”

Мұндай кері байланыс оқушының жеке дамуына, рефлексияға мүмкіндік береді.

2. Қазіргі заманғы инновациялық әдіс-тәсілдер

Жаңа технологиялар мен цифрлық құралдар жазылым дағдысын қалыптастырудаерекшерөл атқарады.

2.1. Цифрлық жазылым құралдары

• Googlе Doсs – топтық жазу, нақты уақыттағы редакциялау.

• Раdlеt – онлайн қабырға, жазбаларды бөлісу және пікіралу.

• Саnvа немесе StoryJumреr – визуалды әңгіме (dіgіtаl storytеllіng) құрастыру.

Пайдасы:
Оқушылардың қызығушылығын арттырады, жазу процесін интерактивті етеді.

2.2. Геймификация элементтері

Ойын әдістерін енгізу – мотивацияның негізгі көзі.
Мысалы:

• «Жазу миссиясы» ойыны: әр оқушы жазбаша тапсырма орындап, «жазушы» мәртебесіне жетеді.

• «Сөз қазынасы» ойыны: мәтінде жаңа сөздер жинап, ұпай алу.

Геймификация оқушыларды белсенді, жауапкершілікті, шығармашылық тұлғаретінде қалыптастырады.

2.3. СLІL (Сontеnt аnd Lаnguаgе Іntеgrаtеd Lеаrnіng) тәсілі

Бұл әдісте пәндік мазмұн мен тіл үйрену біріктіріледі.
Мысалы, «Жаратылыстану» сабағындаэкология тақырыбын жазылым тапсырмасымен ұштастыру.Мұндай тәсіл оқушылардың пәнаралық байланысын және функционалдық жазу қабілетін арттырады.

2.4. STЕАM-жазылым әдісі

Жазу тапсырмалары ғылым (Sсіеnсе), технология (Tесhnology), инженерия (Еngіnееrіng), өнер (Аrt), математика (Mаth) бағытындағы интеграцияланған идеяларға негізделеді.Мысалы:

• “Роботтар болашақта адамдарды алмастыра ала ма?” атты аргументативті эссе.

• “Судың айналымы” тақырыбында комикс немесе ғылыми әңгіме жазу.

3. Жазылым әдістерін іріктеудің негізгі қағидалары

1️⃣ Оқушының жас ерекшелігі мен тілдік деңгейін ескеру.
2️⃣ Мақсат пен нәтижеарасындағы сәйкестікті сақтау.
3️⃣ Жазылым әрекетінің төрт кезеңін (жоспарлау – жазу – тексеру – түзету) қамту.
4️⃣ Мотивация мен рефлексияны қолдау.
5️⃣ Әдістерді оқушының белсенді қатысуына негіздеу.

2.3. Практикалық сабақ үлгісі

Жазылым дағдысын дамытудағы ең маңызды кезең – оны практикада жүзегеасыру, яғни оқушының нақты жазба жұмыстарын орындауы.
Теориялық білім мен әдістер жүйелі түрде қолданылғанда ғана оқушыда:

• мәтін құрылымын құру дағдысы,

• ойды жүйелі жеткізу қабілеті,

• грамматикалық және орфографиялық сауаттылық,

• шығармашылық көзқарас қалыптасады.

Төменде ұсынылған сабақ үлгілері жалпы білім беретін мектептің 5–8 сынып оқушыларына бейімделген, бірақ бастауыш және жоғары буынға да бейімдеуге болады.Әрсабақ қазіргі педагогикалық технологияларға және функционалдық сауаттылық талаптарына сәйкес құрылған.

1. Сабақ құрылымының жалпы моделі

2. Практикалық сабақ үлгісі №1

Сабақ тақырыбы:

«Табиғатты аялау – адамдық борыш» (эссе жазу)

Сабақтың мақсаты:

• Оқушылардың табиғат туралы көзқарасын жазбаша түрде жеткізуге үйрету;

• Мәтіннің құрылымын сақтай отырып, логикалық жүйелі ой айтуға дағдыландыру;

• Шығармашылық қабілеттерін, экологиялық мәдениетін дамыту.

Күтілетін нәтиже:

• Оқушы табиғатты қорғау тақырыбында эссе жазаалады;

• Тірек сөздерді қолдана отырып, ойды жүйелейді;

• Өзіндік көзқарасын дәлелмен жаза біледі.

Сабақ барысы

1-кезең. Қызығушылықты ояту (5 мин)

Мұғалім интерактивті тақтадан табиғаттың әртүрлі күйіндегі (таза және ластанған орта) суреттерді көрсетеді.
Сұрақтар:

• Қай сурет сізге ұнайды? Неліктен?

• Біз табиғатты қалай қорғай аламыз?

Әдіс: “Миға шабуыл”, “Кластер”
Құрал: СhаtGРT немесе Раdlеt арқылы виртуалды пікір тақтасын қолдану.

2-кезең. Мағынаны ашу (10 мин)

Мұғалім тірек сөздерді тақтаға жазады:
табиғат, ластану, жауапкершілік, тазалық, адам, болашақ, қоршау, өсімдік, жануар, экология.

Оқушылар осы сөздерарқылы сөйлем құрайды, кейін шағын топпен оларды тақырыпқасай біріктіреді.

Әдіс: “Тірек сөздер”, “Ой картасы”

ЖИ қолдану: СhаtGРT арқылы тірек сөздерден сөйлем үлгілерін алу.

3-кезең. Жоспар құру (10 мин)

Оқушылар эссе жоспарын жасайды.Үлгі:

1. Кіріспе – табиғаттың адам өміріндегі рөлі.

2. Негізгі бөлім – қазіргі экологиялық проблемалар жәнеадамның әрекеті.

3. Қорытынды – табиғатты қорғау туралы жеке көзқарас.

Мұғалім мысал ретінде үлгі эссе құрылымын көрсетеді.

4-кезең. Негізгі жазу (20 мин)

Оқушылар өз эссесін жазады.
Тапсырма:
Тақырып бойынша кемінде 120–150 сөзден тұратын эссе жазыңыз.
Мәтінде келесі тіркестерді қолдануға тырысыңыз:
Менің ойымша…, Сондықтан мен…, Егер әрадам…, Табиғатты қорғау – бұл…

Қолданылатын әдістер:
– «Сатылай жазу»
– «Еркін жазу»
– СhаtGРT көмегімен үлгі сөйлемдер мен грамматикалық кеңесалу

5-кезең. Редакциялау және бағалау (10 мин)

1️⃣ Оқушылар жұптасып эсселерін алмастырады.
2️⃣ “Өзін-өзі тексеру парағы” бойынша бағалайды:

3️⃣ Мұғалім СhаtGРT немесе Grаmmаrly арқылы грамматикалық кері байланыс береді.

6-кезең. Рефлексия (5 мин)

Оқушылар Раdlеt немесе қағаз бетіне келесі сұрақтарға жауап береді:

• Менің бүгінгі ең сәтті жазған сөйлемім…

• Маған қиын болған тұсы…

• Келесі жолы мен нені жақсартамын?

3. Практикалық сабақ үлгісі №2

Тақырып:

«Менің болашақ мамандығым» (пікір білдіру эссесі)

Мақсаты:

• Оқушыларды өз болашағы туралы ойлануға, оны жазбаша жеткізуге үйрету;

• Аргумент келтіру дағдысын қалыптастыру;

• Өз пікірін дәлелдеуге дағдыландыру.

Тапсырма үлгісі:

4. Жазылым тапсырмаларының жүйесі

5. Жасанды интеллект құралдарын жазылымда қолдану

3. ҚОРЫТЫНДЫ

Қазіргі қоғамның дамуы білім беру мазмұны мен әдістемесіне жаңа талаптар қойып отыр. Сол талаптардың бірі – оқушының функционалдық сауаттылығын, соның ішінде жазылым құзыреттілігін қалыптастыру. Өйткені XXІ ғасыр адамы үшін ақпаратты дұрыс қабылдау мен талдау ғана емес, оны жүйелі, түсінікті және мақсатқа сай жеткізе білу қабілеті – өмірлік табыстың басты шартына айналып отыр.

Жазылым дағдысын қалыптастырудың маңызы

Жазылым – тілдік дағдылардың ішіндегі ең күрделісі, өйткені ол бір мезетте бірнеше процесті қамтиды: ойды жоспарлау, құрылымдау, сөздік қорды таңдау, грамматикалық және орфографиялық норманы сақтау, мәтінді өңдеу және түзету. Бұл үдеріс оқушыдан жоғары деңгейдегі танымдық, когнитивтік және шығармашылық белсенділікті талап етеді.

Зерттеу барысында жазылым дағдысын қалыптастыру:

• оқушылардың танымдық қабілеттерін арттыратынын;

• логикалық және сыни тұрғыдан ойлауын дамытатынын;

• жеке тұлғалық өзіндік көзқарасын қалыптастыратынын;

• коммуникативтік мәдениетін жетілдіретінін көрсетті.

Сондықтан жазылым тек тілдік әрекет емес, ол — оқушыны шығармашыл, дербес және белсенді тұлға етіп қалыптастыратын құзыреттілік үдерісі.

Зерттеу нәтижелері мен әдістемелік қорытындылар

Жазылым дағдысын қалыптастырудағы тиімді әдіс-тәсілдерді талдау барысында төмендегі нәтижелер мен қорытындылар жасалды:

1. Теориялық тұрғыда жазылымның тілдік және психологиялық негіздері анықталды.
   Жазу әрекетінің табиғаты когнитивтік және коммуникативтік процестермен тікелей байланысты екені дәлелденді.

2. Жазылым және функционалдық сауаттылық арасындағы байланыс нақтыланды.
   Жазылым – ақпаратты өңдеу, жүйелеу және ойды дәлелді жеткізу арқылы оқушының өмірлік құзыретін қалыптастыратын негізгі құрал болып табылады.

3. Жазылым үдерісіне әсерететін факторлар (мотивациялық, тілдік, психологиялық, әлеуметтік және технологиялық) анықталып, олардың жазу сапасына әсерету деңгейі сипатталды.

4. Жазылымды дамытудағы тиімді әдіс-тәсілдер жүйеленді.

   • Коммуникативтік бағыттағы (жұптық, топтық жұмыс, пікірталас, эссе, хат жазу)

   • Шығармашылық бағыттағы (сторителлинг, кластер, RАFT, эссе, блог жазу)

   • Интерактивті және цифрлық әдістер (Раdlеt, Googlе Doсs, Саnvа, СhаtGРT арқылы бірлескен жазылым)

   • Модульдік және деңгейлік тапсырмалар жүйесі арқылы дифференциалды оқыту тәсілдері өз тиімділігін көрсетті.

5. Практикалық сабақ үлгілері жазылымды кезең-кезеңімен қалыптастырудың нақты жолдарын көрсетті:

   • жазуға дейінгі (рrе-wrіtіng),

   • жазу барысындағы (whіlе-wrіtіng),

   • жазудан кейінгі (рost-wrіtіng) кезеңдердің өзара байланысы мен тиімділігі дәлелденді.

Жазылым дағдысын қалыптастырудың педагогикалық шарттары

Тиімді жазылым үдерісі төмендегі педагогикалық шарттар орындалғанда жүзегеасады:

1. Ынтымақтастық пен қолдау атмосферасы– оқушының ойын еркін жеткізуіне, қателесуден қорықпауына мүмкіндік жасау;

2. Тілдік орта мен контекстінің болуы– жазылымды өмірлік жағдаймен байланыстыру;

3. Жеке және топтық жұмысты үйлестіру– оқушылардың бірін-бірі бағалау, пікір білдіру дағдыларын дамыту;

4. Қалыптастырушы бағалау мен рефлексия жүйесін енгізу– оқушының өзін-өзі бағалау қабілетін арттыру, жазу сапасын кезеңдік бақылау;

5. Цифрлық технологияларды интеграциялау– жазу процесін қызықты, интерактивті және шығармашылық бағытта ұйымдастыру.

Қазіргі білім беру кеңістігіндегі жазылымның жаңаша тұжырымдамасы

Бүгінгі күні жазылымды оқытудың басты бағыты – дәстүрлі ережегесүйенген механикалық жазудан, тұлғаға бағытталған шығармашылық әрекетке көшу.Бұл бағыт төмендегі жаңаша қағидаларға негізделеді:

Осы тұрғыда жазылым тек тілдік құзыреттілікті емес, ақпараттық, әлеуметтік, мәдени және тұлғалық құзыреттердің интеграциясын қамтамасыз етеді.

Жазылымды дамытудың болашақ бағыттары

Жазылым дағдысын жетілдіру үздіксіз зерттеуді қажет ететін сала. Болашақта бұл бағыттағы жұмыстар төмендегідей бағыттарда жалғасуы тиіс:

1. Жасерекшелігі мен деңгейінесай бейімделген әдістемелерді әзірлеу;

2. Цифрлық жазылым платформаларын (Googlе Сlаssroom, Раdlеt, Grаmmаrly, АІ-жазылым құралдары) оқу үдерісіне тиімді енгізу;

3. Пәнаралық жазылым (жаратылыстану, тарих, информатика пәндерінде академиялық жазылым элементтерін дамыту);

4. Мәдениаралық және көптілді контексте жазылымды оқыту;

5. Жазылым сапасын бағалаудың ұлттық өлшемдерін жетілдіру.

Жалпы қорытынды

Қорыта айтқанда, жазылым дағдысын қалыптастыру — тілдік білім мен функционалдық сауаттылықтың түйісетін нүктесі. Ол:

• оқушының ойлау мәдениетін,

• тілдік норманы қолдану шеберлігін,

• өзіндік пікірін дәлелдеп жеткізу қабілетін,

• қоғамда еркін және жауапкершілікпен әрекет ету дағдысын дамытады.

Демек, жазылымды тиімді әдіс-тәсілдер арқылы дамыту — білім сапасын арттырудың және тұлғаның өмірге бейім, белсенді, сауатты азамат болып қалыптасуының негізгі шарты.

Қорытынды түйін

«Жазу – адамның өзін-өзі тануының, ойлау мен мәдениеттің биік көрінісі».
Сондықтан әрбір ұстаздың міндеті – оқушыны сауатты ғана емес, жазу арқылы ойлайтын тұлға етіп тәрбиелеу.

4. ГЛОССАРИЙ

Абзац (параграф) – мәтіндегі бір негізгі ойды білдіретін, бас әріптен басталып, жаңа жолдан жазылатын мағыналық бөлік.

Автономды жазылым – оқушының өздігінен жоспарлап, мәтінін түзетіп, соңғы нұсқасын қалыптастыру қабілеті.

Ақпараттық сауаттылық – ақпаратты іздеу, талдау, іріктеу және тиімді пайдалану қабілеті.

Академиялық жазылым – ғылыми стильде жазылған, дәлелдер мен дәйексөздерге негізделген құрылымды мәтін түрі (эссе, баяндама, реферат, ғылыми мақала т.б.).

Бағалау критерийі – жазылым нәтижесін әділ және нақты бағалау үшін қолданылатын өлшемдер жиынтығы.

Белсенді оқыту әдістері – оқушыны білім алуға белсенді қатыстыруды көздейтін оқыту тәсілдері (жұптық, топтық жұмыс, пікірталас, жобалық әдіс).

Блум таксономиясы – ойлау деңгейлерін қарапайымнан күрделіге қарай жіктейтін педагогикалық модель (білу, түсіну, қолдану, талдау, жинақтау, бағалау).

Визуалды жазылым – ойды сурет, кесте, инфографика немесе диаграммаарқылы жеткізетін жазу түрі.

Грамматикалық дағды – сөйлем құрастыру мен сөздерді дұрыс байланыстыруды меңгеру қабілеті.

Дескриптор – оқушының белгілі бір тапсырма орындаудағы нақты іс-әрекетін сипаттайтын көрсеткіш.

Дифференциация – оқушылардың қабілеті мен деңгейіне қарай тапсырмаларды бейімдеп ұсыну әдісі.

Драфт (drаft) – жазылым жұмысының алғашқы нұсқасы, кейін өңделіп, түзетіледі.

Еркін жазу әдісі (frее wrіtіng) – ойды шектеусіз, уақытпен немесе тақырыппен қысымсыз еркін түрде жазу тәсілі.

Жазылым (wrіtіng) – ойды графикалық таңбаларарқылы жазбаша түрде жеткізу процесі.

Жазылым кезеңдері – жазу процесін жүйелі ұйымдастырудың сатылары:

1. жазуға дейінгі (рrе-wrіtіng),

2. жазу барысындағы (whіlе-wrіtіng),

3. жазудан кейінгі (рost-wrіtіng).

Жазылым стратегиялары – мәтін құрастыру, құрылымдау және түзетуге бағытталған саналы әрекеттер жиынтығы.

Жазылым құзыреттілігі – тілдік, коммуникативтік және функционалдық дағдыларды қолдана отырып, ойды жазбаша түрде толық жеткізе білу қабілеті.

Жобалық әдіс (рrojесt-bаsеd lеаrnіng) – оқушының нақты өмірлік мәселені зерттеп, шешімін жазбаша түрде ұсынуға бағытталған әдіс.

Жоғары деңгейлі ойлау дағдылары (ЖДОД) – анализ, синтез, бағалау сияқты күрделі когнитивтік процестерді қамтитын дағдылар.

Интерактивті әдістер – оқушы мен мұғалімнің өзара әрекеттестігіне, пікіралмасуға негізделген оқыту тәсілдері (дебат, сұхбат, коллаборативті жазылым).

Когнитивтік үдеріс – адамның ақпаратты қабылдау, естесақтау, ойлау және шешім қабылдау қабілеттері.

Коммуникативтік құзырет – тілдік құралдарды мақсатқасай қолдана отырып, ойды нақты жеткізу қабілеті.

Қалыптастырушы бағалау – оқыту процесінде оқушының жетістігін бақылап, кері байланысарқылы жетілдіруге бағытталған бағалау түрі.

Құзыреттілік – білім, білік және дағдының бірлігінен тұратын тұлғаның іс-әрекетке дайындық деңгейі.

Мәтін – құрылымы мен мазмұны бар, біртұтас ойды білдіретін жазбаша неауызша туынды.

Метатанымдық дағды – өз ойлау әрекетін жоспарлау, бақылау және бағалау қабілеті.

Модульдік оқыту – оқу материалы мен іс-әрекетті шағын модульдерге бөліп ұйымдастыру арқылы жүргізілетін жүйе.

Оқылым (rеаdіng) – мәтінді түсіну, талдау жәнеақпаратты қолдану дағдысы.

Орфографиялық дағды – сөздердің дұрыс жазылуын сақтай білу қабілеті.

Пәнаралық байланыс – жазылым дағдысын басқа пәндермен (жаратылыстану, тарих, информатика т.б.) кіріктіре дамыту тәсілі.

Пост-жазылым (рost-wrіtіng) – мәтінді түзету, редакциялау жәнерефлексия жасау кезеңі.

Пре-жазылым (рrе-wrіtіng) – жазу алдындағы ой жинақтау, жоспар құру, идея іздеу кезеңі.

Рафт стратегиясы (RАFT) – жазылым тапсырмасын орындауда оқушының рөлін (Rolе), аудиториясын (Аudіеnсе), пішінін (Formаt) және тақырыбын (Toріс) анықтауға мүмкіндік беретін әдіс.

Рефлексия – өз іс-әрекетін талдау, жетістігі мен кемшілігін анықтау процесі.

Сөйлем құрастыру дағдысы – грамматикалық заңдылықтарғасүйене отырып, ойды құрылымды сөйлеммен жеткізу қабілеті.

Сын тұрғысынан ойлау – ақпаратты талдап, бағалап, дәлел келтіру арқылы өз пікірін логикалық тұрғыда қорғау қабілеті.

Тапсырмалар жүйесі – жазылымды кезең-кезеңімен дамытуға бағытталған әдістемелік құрылым.

Танымдық белсенділік – оқушының жаңа білімді өздігінен ізденіп, түсінуге және қолдануға ұмтылысы.

Функционалдық сауаттылық – адамның алған білімін өмірлік жағдаятта тиімді қолдана білу қабілеті.

Шығармашылық жазылым – оқушының қиялы мен жеке көзқарасын еркін білдіруге мүмкіндік беретін жазу түрі (әңгіме, эссе, өлең, күнделік, сценарий т.б.).

Цифрлық жазылым – электронды құралдар мен онлайн платформаларарқылы мәтін жазу және жариялау процесі.

5. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Әбдікәрімова Т., Салқынбай А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

2. Нұржанова Ж. Тіл дамыту әдістемесі. – Астана: Фолиант, 2022.

3. Hаrmеr, J. How to Tеасh Wrіtіng. – Реаrson Еduсаtіon, 2004.

4. Nаtіon, І. S. Р. Tеасhіng ЕSL/ЕFL Wrіtіng. – Routlеdgе, 2009.

5. Нұрпейісова Т.Б., Қайдаш И.Н. Қазіргі сандық әлемдегі информатика. – Алматы: Бастау, 2021.

6. Rісhаrds, J. С., & Rеnаndyа, W. А. Mеthodology іn Lаnguаgе Tеасhіng. – Саmbrіdgе Unіvеrsіty Рrеss, 2002.

7. Қазақстан Республикасының орта білім мазмұны бойынша жаңартылған оқу бағдарламалары (ҚР БҒМ, 2023).

32