Жер асты суларыны? физикалы? - химиялы? ?асиеттері.( Баяндама)

Жер асты суларыны? физикалы? - химиялы? ?асиеттері

Мазм?ны

Кіріспе

Тірі ж?не ?лі таби?атта ж?ретін т?рлі процестер мен ??былыстарды? адам тіршілігіне ж?мсалатын заттарды? ішінде суды? ма?ызы зор. М?здарды, батпа?тарды ?осып есептегенде, жер бетіні? 77,5% - ын су алып жатыр. Су ?орларына – м?хиттар, те?із, ?зен, к?л, жер асты сулары, м?зды?тар, атмосферада?ы ыл?ал кіреді. Су адамдар мен жануарларды? организміне еніп, онда болатын зат ж?не энергия айналымына тікелей ?атысады. К?птеген процестер тек сулы ортада ?ана ж?ре алады. Белок суда пайда бол?ан ж?не осы ортада дами алады, ал белок тірі клетканы? негізі болып табылады. Жер бетіндегі биологиялы? ?німдерді? 43% - ын, ал оттегіні? 50% - дан к?бін м?хиттар мен те?іздер береді.

Су ?оры – халы? байлы?ы, ?кінішке орай жер бетіндегі т?щы суды? ?оры ?те аз. ?зендер мен к?лдердегі т?щы суларды? ?оры, гидросфера ресурсыны? бір пайызына да жетпейді екен. ??рлы? бетіні? ?р т?рлі жерлеріндегі т?щы суларды? ?орлары ?р т?рлі. Мысалы, Аляскада 1 адам?а 2 миллион м3, Жа?а Зеландияда 100 мы? м3, б?ры??ы Ке?естер Ода?ында 18,3 мы? м3, ал ?аза?стан Республикасы т?щы су ?оры тапшы мемлекеттер ?атарына жатады. ?аза?станда 1987 жылы халы? шаруашылы?ына ж?мсал?ан суды? жалпы м?лшері 38 км3-ге жетті.

Планетамызда?ы адамзатты? т?щы суды пайдалануы жыл сайын ?сіп келеді. Ал, м?хиттарды?, те?іздерді? т?зды сулары шаруашылы?та мардымсыз болса да ?олданылып ж?р. Бізді? республикамызда су т?щыт?ыш станциясы А?тау ?аласында ?ана бар. Егер ерте кезде, бір адам басына ша??анда, т?улігіне 12-18 литр су пайдаланса, XX ?асырда м?дениеті дамы?ан елдерде оны? шамасы орта есеппен 200-400 литрге жетіп отыр.

1 Су айналымы

Таби?атта?ы су айналымы — жер шарында?ы суды? к?н ?уаты мен салма? к?шіні? ?серінен ?здіксіз т?йы? айналу процесі. Су жер шарында?ы м?хиттар мен ??рлы?тарды? бетінен буланады, су булары ауа а?ындары мен жо?ары к?теріледі де, ?оюланып тамшы?а айналады ж?не атмосфералы? жауын-шашын т?рінде м?хит?а немесе ??рлы??а ?айта оралады, ал ??рлы?тан м?ны? біразы ?зендер ар?ылы м?хиттар?а ?айтадан а?ып барады (суды? ?лкен т?йы? айналымы). Б?дан бас?а жергілікті немесе ??рлы? ішіндегі су айналымы болады.

Су ресурстарыны? “м?хит-атмосфера-жер-м?хит” системасында?ы айналым процестерінде тамаша бір ?асиеті - ?здігінен ?айта ?алпына келу ?абілеті. Сонды?тан таби?атты ?ор?ауды? аса ма?ызды міндеттеріні? бірі таби?и суларды? осы ?асиетін са?тап ?алу?а барынша м?мкіндік жасау.

Су-тама? рационыны? ма?ызды ??рамдас б?лігі.  Сусыз тіршілік жо?. Адам ш?лдегеннен г?рі ашты??а шыдамды келеді. Зат алмасуды? барлы? процестері суды? ?атысуымен ат?арылады. Тама?ты сі?іру, ?ан?а н?рлі заттарды? жетуі с?йы? ортада ?теді. Зат алмасуды? зиянды ?німі организмнен су ар?ылы шы?арылады. Организмде суды? жеткіліксіз болуы ш?лдеуге ?келіп со?тырады да, суды? арты? болуы ж?рек-?ан тамыр ж?йесіні? ж?мысын ?иындатады, а?ыл- тегіл терлетеді, ?алжыратады. Су-?ажайып зат. Су бір мезгілде 3 т?рлі к?йінде кездеседі М?з-суды? ?атты к?йі,оны? с?йы??а айналуымен булануы ?атар ж?реді.  Су-тіршілік к?зі. Тірлігі оттегінсіз ?тетін ішекте тіршілік ететін бактериялар бар,біра? сусыз ?мір с?ретін а?за кездеспейді.Тіршілік ??былыстарыны? б?рі суды? ?атысуымен ж?реді. Сонды?тан а?залар денесіні? 50-90 пайызы судан т?рады. Салма?ы 70 кг адамны? денесінде 50 кг су бар. Оны? м?лшері 17кг-?а кемісе, адам ?леді.  Адам су ішпей 1 апта ?ана шыдайды.

Су- таби?атта е? к?п тарал?ан зат. Жер бетіні? 2/3 б?лігін су ?абаты алып жатыр. Суды? та?ы бір кереметі оны? су ?абаты, ауа ?абаты, ??рлы? ?абаты арасында тынымсыз айналыста ж?ретіндігі. Суды? та?ы бір ?асиеті –жа?сы еріткіш. Ас т?зын су?а салса?, оны? ?атты т?йіршіктері еріп, м?лдір ерітіндіге айналады. Жерге сі?ген су тау жыныстарында?ы ?р т?рлі минерал заттарын ерітеді. Б?дан суды? физикалы? ?асиеті ?згереді. Д?м ж?не иіс пайда болады,жылынады.  Жа?а ?асиеттерге ие бол?ан жер астынан шы?атын суларды минералды? сулар деп атайды. Суда?ы еріген заттарыны? м?лшері оны? кездесетін жерлеріне байланысты. Ішуге жарамды суды? 1л. 2-20 гр еріген т?здары болады. Ол адам а?засына пайдалы ?р т?рлі сыр?аттардан айы?у?а ж?рдемдеседі. Ондай суларды шипалы сулар дейміз.

Су таби?атта?ы барлы? тіршілік атаулыны? ??рамына кіреді. К?птеген ?сімдікті? 80-95 пайызы судан т?рады.Адам а?засыны? ??рамында ?анны?, ас ?орытатын с?лді?, сілекейді? ??рамына кіреді. Шекарасы, к?лемi мен су режимi бар ??рлы? бетi бедерлерiндегi ж?не жер ?ойнауында?ы су шо?ырланымдары су объектiлерiне жатады. Олар: те?iздер, ?зендер, солар?а те?естiрiлген каналдар, к?лдер, м?зды?тар ж?не бас?а да жер ?стi су объектiлерi, жер асты сулары бар жер ?ойнауыны? б?лiктерi.

2 Жер асты сулары

Жер асты сулары — Жер бетіні? т?менгі ?абаттарында?ы тау жыныстарыны? арасында ?атты, с?йы? ж?не газ к?йінде тара?ан сулар. Б?л су ?ткізгіш тау жыныстарында кездесетін т?йіршік ж?не кесек ш?гінділер ?уыстары, ?атты жыныстарды? жары?ша?тары, утас пен доломиттерді? ?арсты куыстары бойынша жылжып отырады. Жер асты сулары ?ысымсыз грунт сулары мен ?ысымды артезиан суларына б?лінеді, ал минералды?ы бойынша — ащы су, минералды су ж?не т?щы су болып ?шке б?лінеді. Со??ы екі суды? практикалы? ма?ызы халы? шаруашылы?ында аса зор.

Жер асты сулары деп жер ?ыртысында кезігетін барлы? физикалы? к?йдегі суларды айтамыз. ?оректену к?здері белгілі бол?ан жа?дайда жер ?ыртысында?ы су к?здері негізінен алапты? геологиялы? ??рылысымен аны?талады.Жер ?ыртысында су ?ткізетін ж?не су ?ткізбейтін ?абаттарды? кезектесіп келіп отыруы ?детте, су ?ткізбейтін ?абатты? ?стіне орналас?ан су ?ткізетін топыра?  ?абаттарында бос с?йы? суларды? жиналуына жа?дай жасайды.

Жер ?ыртысында?ы барлы? ?уыстарында су толы? жиналатын топыра?-жер ?абатын сулы  ?абат,ал оны? астына орналас?ан су ?ткізбейтін ?абат - сутірегіш деп аталады. 

Егер сулы ?абатты б?р?ылау жолымен немесе ??ды? ?азу ар?ылы аш?ан,онда?ы суды?    де?гейі ?згеріссіз ?алса,онда жер асты суларын тегеурінсіз, ал де?гейді-жер асты суларыны? де?гейі дейді.

Жер ?ыртысында?ы  асты-?стін бірдей ?ткізбейтін ?абат алып жат?ан сулы ?абатты аш?анда,скважинада?ы суды? де?гейі ?сті?гі су ?ткізбейтін ?абаттан орны?уы м?мкін еді. Б?л жа?дайда сулы ?абатта?ы сулар гидростатикалы? тегеурінні? ?серінде болады, ал сулы ?абат тегеурінді сулы ?абат деп аталады.

Орналасу сипатына, режиміне, ?алыптасу жа?дайына, ?оз?алуына ж?не жер ?сті суларымен ?зара байланысыны? сипатына ?арай жер асты сулары тегеурінді ж?не тегеурінсіз деп атайды.

Тегеурінсіз жер асты суларына топыра?, топыра?-жер ж?не ?ыртысында?ы  сулар жатады.

Топыра? суларыны? ?зінен т?мен орналас?ан жер ?ыртысында сулармен  гидравликалы? байланысы болмайды.

Топыра?-жер сулары деп су ?ткізбейтін ?абаты жер ?ыртысында орналас?ан, ал  де?гейі т?ра?ты немесе т?ра?сыз т?рде топыра? ?абатында болатын жер асты суларын айтамыз.

Ерте заманнан бері т?рмыс ?ажеттігіне жер ?сті суларымен ?оса, арнайы ???ылар орнату   ар?ылы,   жерасты  сулары  да пайдаланылады. Бізді? елімізд? де, шет елдерде де мы?да?ан ?алалар мен елді мекендерді? т?р?ындары жер асты  сулары ар?ылы ?амтамасыз етіледі. Д?ние ж?зіні? ш?л ж?не ш?лейтті жерлері (?ндістан, П?кістан, А?Ш, Австралия, ?аза?стан) жерасты суларын пайдалану н?тижесінде, сусыз далалар ??нарлы ?лкеге айналып, бау-ба?ша ?скен, мал шаруашылы?ы дамы?ан ??ірге айнал?ан. Сапасы ж?не тазалы?ы жа?ынан б?л суларды? те?десі жо?, жерді? ?зі  суды тазалап беретін сенімді таби?и с?згі болып табылады.

?аза?стан жер аума?ы жа?ынан ?лкен мемлекет, біра? сол жерді? к?пшілігі ??р?а? ш?лейт жерлер. Дегенмен, оны? бір ерекшелігі жерасты суларына бай. Республика айма?ында т?рлі ма?саттар?а    сай ашылып, зарттелінген 633 жер асты  су  ?оры  бар, оларды? пайдалану ?уаты т?улігіне 43384 мы? текше метр. Б?л Ертісті? Обь-?зеніне ??яр са?асында?ы су к?лемімен пара-пар.

Осындай таби?и байлы?ты? иесі болган елімізді? алдында, оны ?лкен жауапкершілікпен тиімді пайдалану ма?саты т?р. ?йткені, республиканы? Солт?стік,  Батыс ж?не Орталы? айма?тарында су жетіспеушілігі бар. С?йте т?рса да, зерттеліп, дайындал?ан   жерасты      су ?орларын халы? шаруашылы?ыны?      ?ажетіне игеру ?те т?менгі де?гейде болып     келсе,   кейінгі жылдарда тіпті то?тап ?алып отыр. Ауыз су ж?не шаруашылы? м??тажды?ы ?шін зерітеліп пайданал?ан к?птеген жерасты су к?здері 10-15% жылдар бойы игерілмей келеді, кей жерлерде м?ндай кешеуілдеу уа?ыты су к?зіні?   жалпы пайдалану мерзімін? (25-30 жыл) таяп ?алып отыр. Б?л деген жерасты суларыны? ?орын  пайдаланбай жатып оны пайдалану ???ын ?айта ?арап, бекіту керек деген с?з.

Республикамызда тау-кен ?ндірістері мен шикі зат ??деу саласыны? дамуына  байланысты ?орша?ан таби?и орта?а зиянды  салма? ?се т?суде, оны? ішінде жерасты  суларыны? сапасына на?тылы ?ауіп т?не  бастады. А?т?бе - Ал?а, Павлодар - Екібаст?з, ?ара?анды - Теміртау, Жамбыл -  ?аратау, ?скемен - Лениногор - Зыряновск сия?ты ?лкен айма?ты? - ?ндірістік кешендерді? ма?ында таби?ат?а зиянды оша?тар орын тепті. Республикамызда 710-?а жуы? ?атерлі оша?тар барлы?ы аны?талса, оларды? басым к?пшілігі ?ара?анды ж?не Шы?ыс ?аза?стан облыстарында орналас?ан. 70 елді мекендерді? су м??тажды?ына пайдаланылатын 113 жерасты су к?зіні?, 41 су ?абылда?ышыны? тазалылы?ына ?ауіп, т?нгендігі бай?алуда.

?азіргі уа?ытта зерттелген жерасты су кендеріні? ма?айында зиянды ?алды?тармен ластану ?аупі болса да, т?тынушы?а жеткен суды? сапасы мемлекеттік стандартта?ы “Ауыз су” талаптарына с?йкестігін жо?алт?ан жо?, біра?, ластандыру процесі жал?аса берсе б?л суларды? сапасы т?мендеп, шектелу нормативтерінен асып кетіп, осы себептен, пайдалану шебінен шы?ып ?алулары м?мкін.

Т?р?ындарды   сапалы   ауыз   сумен ?амтамасыз ету ?шін, су к?здеріні? тазалы?ьш са?тау ма?сатында суды ?ор?ау?а ба?ыттал?ан т?мендегідей техникалы? ж?не санитарлы? шараларды іске асыру ?ажет:

су пайдалану ж?йелеріні? ма?ызын ж?не сенімділігін арттыру;

су тазарт?ыш станцияларында су ??деу технологиясын жа?сарту;

суды жер астынан к?теру, тасып жеткізу жене пайдаланудан кейінгі а?ызуды дамыту;

су  пайдалануда?ы  нормативтік-зияндылы? базасын дамыту, ауыз суды (т?щы су) ?немдеуге ы?пал жасау, ?ызы?тыру.

?азіргі кезе?де халы?ты сумен ?амтамасыз ету жа?дайы талаптан к?п алша?. Оны жетілдіру ?шін е? алдымен жеке, немесе ?жымды? ма?сатта пайдаланатын су ?абылда?ыштарыны? (водозабор) ж?мысын жалпы ж?не ішкі ба?ылауды ?амтамасыз ету керек. Ол ?шін су ?абылда?ыштарды?, немесе су к?тергіш ???ыларды? (скважина) арнайы р??сат ??жатынсыз пайдаланылуын то?тату керек. Ондай ??жат Республика ?кіметімен жасалынатын шарт ж?не «Арнайы су пайдалану Р??саты» болып саналады.

Шарт мынадай жа?дайларда жасалады: Мекеме мен т?р?ындарды? ?ажеті ?шін ?ндірілетін жерасты суларыны? ?ндіру м?лшері т?улігіне 50 мы? текше метрден асатын болса; Жерасты сулары ш?лмектерге ж?не бас?а да ыдыстар?а ??йылып, оларды сату коммерциялы? пайда к?зіне айналса; Емдік ?асиеті бар жерасты суларын пайдалан?анда; Температурасы жо?ары жерасты сулары жылу ж?не ысты? су к?здері ретінде пайдаланыл?анда.

Жерасты суларын “Арнайы  су пайдалану Р??сатын” алу ар?ылы пайдалану мынадай жа?дайда іске асырылады:

Ауызсу ж?не т?рмысты?-шаруашылы? ма?сатына ж?не ысты? су к?здері ретінде, ??рамында?ы минералдарды ажыратып алу ма?сатында ж?не жайылымды жерлерді суару?а пайдаланылатын жерасты суларын ?ндіру м?лшері т?улігіне 50 мь? гектар текше метрден кем болса;

Жер ?ойнауынан ?атты пайдалы ?азбалар, м?най   мен   газ ?ндіру  барысында жерасты ажыратылатын жерасты суларын пайдалану ?шін, азаматты? ж?не ?ндірістік ??рылыс салуда, суармалы жерлерді ??р?атуда?ы ажыратылатын ж?не жер ?ойнауын ластандыратын оша?тарды жою немесе ?оршау барысында ажыратылатын жерасты сулары пайдаланыл?анда;

?ндірістік су ?алды?тарын, коммуналды?-т?рмысты?,  дренажды? ?рекеттерден пайда болатын  жуынды суларды жер ?ойнауына жіберу ?шін ж?не су мен газды жерді? сулы  ?атпарына к?шпен тарату ?шін.

Су пайдалануды? ?р т?рі ?шін жеке р??сат алынады. «Арнайы су пайдалану Р??сатын» алу ?шін жер б?лісі (земельный отвод), пайдаланатын су нысаныны? аны?тамасы берілген жазба, нысанны?  мекен-жайы к?рсетілген ситуациялы? сызбасы (схема) тіркелген, бекітілген т?рде жазыл?ан ?тініш республиканы? жер ?ойнауын ?ор?ау ж?не пайдалану ж?ніндегі Орталы? ?аза?стан айма?ты? бас?армасына  («Орталы??азжер?ойнауы» АБ) беріледі. Су ?абылда?ыш ?имаратты? геологиялы? ж?не техникалы? документтері жо? бол?ан к?нде, оларды ?алпына келтіру ?шін «Орталы??азжер?ойнауы» айма?ты? бас?армасына немесе оны? айма?та?ы инспекциясына с?рау салу керек.

Тере?дігі 20 метрге жетпейтін, су к?теруге насос пайдаланылмайтын су к?тергіш ???ыларды пайдалан?аны ?шін, сол сия?ты ?азба ??ды?тардан су алу ?шін, суды? к?лемі т?уелігіне 50 текше метрден аспайтын жа?дайда «Арнайы су пайдалану Р??сатын» алуды? керегі жо?. Б??ан орталы?тандырыл?ан сумен жабды?тау ж?йесі жатпайды.

3 Жер асты суларыны? физикалы? - химиялы? ?асиеттері

Д?ние ж?зіні? ¾ б?лігі су. М?хит пен те?іздерді? жалпы аудандары ??р?а? тер.ауданынан 2,5 есе арты?. Жалпы к?лемі 1455 млн км3. Таби?и суларды ластайтын компоненттер биологиялы? ж/? физ.-хим. ?асиеттеріне ?арай бірнеше топ?а б?лінеді :физ. к?йіне байл.-ерімейтін коллоитты,еритін,таби?атына ?арай-минералды органикалы? биологиялы? н/е бактериялы?.Минералды компонентерге анорганикалы? ?осылыстар,я?ни еритін ж/е онда молекулалы? пен иоды? т?рде болатын заттектер жатады.Таби?и суларда еріген т?рде ?р т?рлі газдар (оттек азот к?міртек диоксиді к?кірті газ т.б. ) сонымен ?атар еріген т?здар (натрийдікі калийдікі кальцийдікі темірдікі т.б.)болады.

Органикалы? компоненттерге ?сімдіктерден н/е жан-жануарлардан т.б. жолмен пайда бол?ан органикалы? заттар жатады.Биологиялы? н/е бактериялы? компоненттерге бактериялар вирустар балдырлар е? т?менгі сатылы ж?ндіктер ??рттар микробиологиялы? зауыттарды? ?алды?тары т.б.кіреді.Суды негізінен ластайтын к?здерге ?нерк?сіптік ж/е коммуналды? канализациялы? а?аба сулары ж/е де бас?а ?ндіріс ?алды?тары, ??рамында ?рт?рлі агрохимикаттары (пестициттері ты?айт?ыштары т.б.) бар егістік жер ?ыртысыны? шайындысы, суармалы ж?йені? дренажды суы, мал шар.а?ындылары, су ?оймаларына жауын шашын ар?ылы ?келінетін аэрогенді ласта?ыштар жатады. Су ортасы ?шін е? ?лкен ?ауіп тудыратын м?най,м?найды ??деу ,химиялы? ?осылыстарын алу, радиоактивті заттар ж/е ауыр металдар алу ?ндірістері болып табылады.Те?ізге т?гілген 1 тонна м?най ,2,6 км аума?та?ы суды? бетін біркелкі ж??а пленкамен ?аптап т?рады. Су?а жайыл?анда атмосферада?ы ауа мен су газдарыны? алмасуын ж?не суды? булануын ?иындатады.

А?аштарды сумен тасымалдау кезінде де суды? ластануы бай?алады. Тере? емес ?зендерде а?аштарды тасымалда?анда 10-30 % жуы?ы батып кетеді. Б?л балы? шаруашылы?ына зиян келтіреді. Электростанцияларды салу н?тижесінде к?п ал?апты алып жататын біра? онша тере? емес су ?оймалары пайда болады. Б?л су ?оймаларда ?те к?п м?лшерде балдырлар пайда болады б?л ?сімдіктер халы? шаруашылы?ына бір?атар залалын тигізуде. К?кжасыл балдырларды? 9 т?рі суды ?те ?атты ластандыруда. Жер бетіндегі ж/е жер астында?ы сулар?а ?осылатын заттар ды,микроорганизімдерді-ластаушы к?здер су сапасыны? нормасын б?затын заттарды -ластаушы заттар деп аталады.

Жер бетіндегі суларды? ластану к?здеріне мыналар жатады: ?нерк?сіп ?німдері мен ?ндіріс ?алды?тарын са?тайтын ж?не тасымалдайтын орындар; т?рмысты?, т?рмыс ?ажетін ?теу барысында?ы ?алды?тарды жинайтын орындар, ?оймалар; ты?айт?ыштар, пестицидтер ж?не де хим. заттар ?олданылатын а.ш салалары; жер асты сулары байланыста?ы жер бетіндегі обьектілер; су к?зіне жал?ас?ан лас орындар; жауын-шашынны? ластан?ан жерлерді жууынан пайда бол?ан шайынды сулар; ?ндіріс, б?р?ылау, ?азу ж?не т.б. Жер асты сулары микробтар мен ж?не хим. заттармен ластануы м?мкін. Жер асты суларында кейбір патогенді бактериялар мен вирустар тіршілік ?рекетін ?за? са?тайды. Егер топыра? ?абаты ?зіні? тазарту с?згі ?абілетін жо?алтса, онда жер асты суларына ?рт?рлі сар?ынды сулар ?осылумен ?атар, оларды ??рамында?ы ?рт?рлі ?о?ыс заттармен ластайды.

?орытынды

Сонымен, жер асты сулары деп жер ?ыртысында кезігетін барлы? физикалы? к?йдегі суларды айтамыз. ?оректену к?здері белгілі бол?ан жа?дайда жер ?ыртысында?ы су к?здері негізінен алапты? геологиялы? ??рылысымен аны?талады.Жер ?ыртысында су ?ткізетін ж?не су ?ткізбейтін ?абаттарды? кезектесіп келіп отыруы ?детте, су ?ткізбейтін ?абатты? ?стіне орналас?ан су ?ткізетін топыра?  ?абаттарында бос с?йы? суларды? жиналуына жа?дай жасайды.

Жер ?ыртысында?ы барлы? ?уыстарында су толы? жиналатын топыра?-жер ?абатын сулы  ?абат,ал оны? астына орналас?ан су ?ткізбейтін ?абат - сутірегіш деп аталады. Егер сулы ?абатты б?р?ылау жолымен немесе ??ды? ?азу ар?ылы аш?ан,онда?ы суды?    де?гейі ?згеріссіз ?алса,онда жер асты суларын тегеурінсіз, ал де?гейді-жер асты суларыны? де?гейі дейді.

Жер ?ыртысында?ы  асты-?стін бірдей ?ткізбейтін ?абат алып жат?ан сулы ?абатты аш?анда,скважинада?ы суды? де?гейі ?сті?гі су ?ткізбейтін ?абаттан орны?уы м?мкін еді. Б?л жа?дайда сулы ?абатта?ы сулар гидростатикалы? тегеурінні? ?серінде болады, ал сулы ?абат тегеурінді сулы ?абат деп аталады.

Орналасу сипатына, режиміне, ?алыптасу жа?дайына, ?оз?алуына ж?не жер ?сті суларымен ?зара байланысыны? сипатына ?арай жер асты сулары тегеурінді ж?не тегеурінсіз деп атайды. Тегеурінсіз жер асты суларына топыра?, топыра?-жер ж?не ?ыртысында?ы  сулар жатады. Топыра? суларыны? ?зінен т?мен орналас?ан жер ?ыртысында сулармен  гидравликалы? байланысы болмайды. Топыра?-жер сулары деп су ?ткізбейтін ?абаты жер ?ыртысында орналас?ан, ал  де?гейі т?ра?ты немесе т?ра?сыз т?рде топыра? ?абатында болатын жер асты суларын айтамыз.

?олданыл?ан ?дебиеттер тізімі

Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204.

Баешов ?.Б. “Экология ж?не таза су проблемалары” 2003 ж.

Д?рібаев Ж.Е., Баешов ?.Б., Серма?ызов С.С. “Экология”, “Астана”, “Д?некер”. 2005 ж.

Шілдебаев Ж. “?ызы?ты экология”.

Бушман Л.Н. “Ш?лімізді ?андыра аламыз ба?” 2002 ж.

Ас?арова ?.Б. “Экология ж?не ?орша?ан ортаны ?ор?ау”. 2005 ж.

“География ж?не таби?ат” журнал. №2, 2006 ж.

Облысты? экологиялы? орталы?. 2006 ж. м?ліметтер.