Окуу жана тушунуу боюнча 7-класска тест
Падышалардын турмушу тууралуу
1-масал
Эски убакта бир падыша туткунду олум жазасына буюрган экен деп уккам. Айласы тугонгон бактысыз туткун падышаны согот:
Ким гана тартып жатса олум суусун, олум даамын,
Журогуно сыр сактабай, ачат дешет эмеспи баарын.
Таппасан коркунуч тушуп качар жагын,
Эрксизден бек кармайсын камчы сабын.
Адамга келсе амалы тугонгондук,
Аргасыз заар тилин тыялбайт тук.
Мышыкка жол калбаса жан сакташка,
Кол салат кабанакка, кантмек башка.
Падыша жан-жокорлорунон: «Туткун эмне деп жатат?»-деп сурайт. Бир боорукер вазир ага жооп берет:
-Оо, окумдар, бу туткун «эгерде ким оз каарын озу бийлеп баса алса, ал айыптууну да кечире алат»-деп жатат, дейт.
Падыша туткунга ырайым кылып, анын омурун сыйга калтырат. Бирок алиги вазирдин душманы-башка бир вазир минтип айтат:
-Биздин чиндеги адамдарга падыша алдында чындыкты гана суйлоого уруксат кылынат. Чындыгында айыпкер падышаны согуп, аябай каргап-шилебедиби.
Падыша бул создорду угуп, кабагын чытыды да, минтип айтты:
-Тигил вазир айткан жалган экен, ишенсен, мага ошол жалган сен айткан чындыктан ашыкча жагып калды. Анын жалган созу жакшылыкка багытталган тура, а сен оз жалганын менен бироону айыпка жыгып жатасын.
Акылмандар айтышат:
-жакшылык максатты коздогон жалган, жамандыкка тарткан чындыктан артык.
Падыша ишин чечет, кенешчисин чакырып акыл сала,
Чыныгы коркунучтуу шумпай ошо, эгерде болсо анын дили кара…
Фаридундун ак сарайынын рабат дарбазасына минтип жазылып коюган экен:
Бул дуйно калбайт дейсин кимден, кайдан,
Тенирге журок менен тууган, байлан!
Адамдар, бул жалганды чындык корбо,
Жеткирет акырында башты корго!
Алтын так керек эмес, болсун де иман таза:
Буйру де жайлуу орун-жетсе каза!
2-масал
Хорасандык падышалардын биринин тушуно Субектегиндин уулу Махмуд кирет. Ал падышанын бут денеси чирип, топурагы торко болуп кетсе да, бирок эки козу тируу бойдон коз кесесинде тегеренип, жан-жакасын жалтандап тиктеп турат. Ар кай тараптан акылмандар келишип, бирок алардын бири да бул тушту жоруп бере алышпады. Эн аягында бир дербиш мунун маанисин тушунуп, минтип айтты:
-Ал оз падышачылыгым кандайча болуп башкаларга тийди деп катуу тынчсыздануу менен тиктеп турат экен.
Канча жан жер астында баатыр данктуу,
Бирок да жер жузундо издери жок.
Ал тируу Ануширван элге кайрым,
Денесин жеп бутсо да курт-кумурска.
Омурдо ак иш бутур, жакын кундо-
«Ал жок,-деп кабар келет,-бу турмушта».
1-масалдын мааниси
А) падышанын кечиримдуулугу
Б) туткундун окумдугу
В) ачуу чындыктан, жакшылыктуу жалган
Г) вазирлердин тиреши
Мышык менен эмне деген ойду айткысы келген?
А) мышыктын алсыздыгы
Б) ит менен мышыктын очтугу
В) ожорлук, жырткычтык тууралуу
Г) аргасыздык, жан далбастык
Туткундун падышаны каргап-шилегени эмнени туюнтат?
А) тайманбастыкты
Б) кежирликти
В) коркоктукту
Г) алсыздыкты
2-масалдын мааниси
А) туш тууралуу
Б) бул жашоодо из калтыруу
В) Махмуд тууралуу
Г) Ануширван тууралуу
Падышанын тушунун мааниси эмнеде деп ойлойсун?
А) ак эмгектин олбостугу
Б) тушко ар нерсе кире берет
В) падышалар олбосу тууралуу
Г) эки коздун тируулугу
Фаридундун дарбазасына жазылган соз эмне тууралуу?
А) татыктуу жашап, татыктуу олуу
Б) тенирге сыйынуу
В) бул жашоонун жалганы
Г) тигил дуйнодогу орун тууралуу
Жогорудагы эки масалдагы окуялар бугунку кундо болушу мумкунбу?
А) азыр 21-кылым,болбойт
Б) ал учурда заман карангы болчу
В) бул жон гана жомок
Г) ар бир заманда боло берет
3-масал
Мен бир ханзаада тууралуу мындайча укканмын. Ал кыдыйып ото кичинекей да, ону да серт экен, а башка бир туугандары узун бойлуу да, сулуу да болушат. Ханзааданын атасы бир куну жийиркенич менен да, жек коруу менен да тиктеп коёт. Кергек оспурум муну байкай коюп, минтип айтат:
-о атаке, узун бойлуу акмактан коро, кыска бойлуу акылман артык эмеспи. Узун бойлуу менен сымбаттуулардын баары эле элдин урматтоосуна татыктуу эмес, кичинекей кой адал малга жатат, а пил болсо чон болсо да баары бир-арам, тарп.
Жер жузундо Тур тоосу чон эмес-кор,
Алла алдында бирок ал баарынан зор.
Кордун го арык жандын курганын кеп,
Акылсыз жоон адамга соз айтты коп:
«Араб тукум ат абдан болсо да арык-
Бордоп баккан эшектен мин эсе артык»-деп.
Атасы каткырып кулду, мамлекеттин мыкты адамдары пакене оспурумдун созун кубаттап кетишти, бирок агалары олорчо ыза болуп калышты.
Адам озу соз айтпаса элди беттеп,
Асылдыгын, акмактыгын кимдер билмек?
Бут таргылды таар го деп корбогун жек,
Сак бол, досум, жолборс болуп журбосун, тек!
Дал ушул учурда алиги падышага каршы каардуу душман кол салып киргенмин деп укканмын. Эки тараптын колу бири-бирине жакындашып келгенде, алиги кодо бойлуу оспурум биринчи болуп согушка кирген экен. Ошону мененбирге кыйкырык салат ал:
Кан жуусун, олум келсин-коюн ачпайм,
Кармашта кас душмандан кайра качпайм.
Кел катар, омур ойнун уйрон менден,
А качсан-аскерлерин, калбайт сенден…
Ушуну айтып, душманга качырып кол салып, бир нече аскерин чапчандык менен сулатат. Анан атасына кайра келип, аны буту алдындагы жерди обот да, минтип айтат:
Санагансын, билип кой, мени алсыз деп,
Чон курсактык-эрдик эмес, ал-ашык жук.
Арык аттар байгеде алга умтулат,
Семиз уйдан биерде пайда жок тук!
Бирок душмандын колу сансыз коп экен, ал эми падышанын аскери саналуу гана болгон дешет. Бир убакта алар кача да башташат. Ошондо алиги оспурум аларга каардуу кыйкырат:
-Ээ, эркектер, кайтаргыла душман мизин, болбосо кийингиле аял киймин!
Анын создору атчандардын журогуно кайрат чакырат, алар душманга жапырт чабуулга отушот.
Ошондо падыша уулун бек кучактап, коздорунон, мандайынан обот: кун откон сайын ага жакшылап конул буруп, эн аягында мурасчым деп жарыялайт.
Коро албастыгы ташыган бир туугандары анын кесесине уу куюп коюшат. Айванда отурган карындашы муну байкап калып, терезесин тарс-турс жабат. Оспурум муну сезе коюп, колун тамактан тартып алат да, минтип айтат:
-Баатыр эрлер олуп калса, коркоктор ордуларын болуп алса, бул-адилетсиздик.
Мыкый уку улгусу бермек нени,
Болбосо эгер буркуттун эрдиктери!
Болуп откондорду атасына билдиришет. Ал ханзааданын бир туугандарын чакырып, аларды каарданып тилдейт. Анан ал тополон басандап, болунуп-жарылуулар тыйылсын учун, балдарына оз жеринин белгилуу аймактарын болуштуруп берди, анткени, мына мындай деп айтышат эмеспи: он дервиш бир килемченин устундо жатып уктай алышат, ал эми ханга бир олко тар-батпай калышат.
Ыйык адам бир тиштеп бутун нанын,
Кайырчыга жартысын назир кылат.
Падыша туусун жыкса бир олконун,
Башкасына шашылыш казат курат.
«Кичинекей кой адал малга жатат, а пил чон болсо да баары бир арам,тарп» деген суйлом эмне максатта айтылды?
А) койду жегенге болот, а пилди жегенге болбойт
Б) ар нерсе учун колом маанилуу эмес
В) кой суйкумдуу, пил болсо олдоксон
Г) пил менен койду салыштуу учун
Баланын агалары эмнеге ыза болушту?
А) баланын чечендигине
Б) баланын эл алдында колдоого ээ болгону учун
В) атасынын кулкусуно
Г) оздору сулуу жана чон болгону учун
«Мыкый уку улгусу бермек нени,
Болбосо эгер буркуттун эрдиктери»
Деген суйлом кандай максатта айтылды.
А) укуго караганда буркуттун кучтуулугу
Б) жаман адамга караганда жакшы адамдарды ээрчигиле
В) коркоктон эмес баатырдан улгу алуу керек
Г) коркоктор болгон учун баатырлар болуш керек
3-масалдын негизги идеясы, негизги мааниси эмнеде?
А) сырткы сулуулук эмес, ички дуйнонун сулуулугу
Б) коркоктук эмес баатырдык
В) чоркоктук эмес чечендик
Г) бойдун узундугу эмес кыскалыгы
«Адам озу соз айтпаса элди беттеп,
Асылдыгын, акмактыгын кимдер билмек» деген ырды чечмеле.
А) адам оз кемчилигин озу айтуу керек
Б) адамды созунон кийин гана ким экенин билууго болот
В) адам озундогу асыл сапаттарды айтуусу абзел
Г) адам эл алдына чыгып озу жонундо айтып турушу керек
5-масал
Угулмуштун ордосунда иштеген бир аскер башчысынын уулун коргонмун. Ал оспурум ушунчалык даражада акылдуу да, ойчул да, адамдын ички сырын билгич да жана кичи пейил да экен, тим эле анын бардык артыкчылыктарын айтып беруу кыйын. Анан калса бала чагынан эле анын жузунон улуулуктун белгилери байкалып турчу экен.
Тобосунон жанып турчу кырмызы-
Акылмандын, улуулуктун жылдызы…
Ал албетте, Султанга да аябай жакчу, анткени анын кулк мунозунон тарта, рухий дуйносунун жеткилендигине чейин айырмаланып турар эле. «Адамдын кубаттуулугу-анын байлыгында эмес, анын каармандыгында, улуулугу-коп жашагандыгында эмес, акылдуулугунда»-деп, айтышат акылмандар.
Анын чойросундогу адамдар аны коро алышпай чыккынчы деп айыпташат, эсепсиз коп кылмыштарды ага жабышып, падыша жазага тартса деп кымындашат.
Ырас, мына чындыкты кор, кур аракет аягында болот бекер. Досун сага журоктош болсо чындап, душманын эмне кылмак? Падыша суроо берди:
-Бул адамдардын сага душмандыгынын себеби эмнеде? Тигил жооп берет:
-Падышанын колокосу менен мен баарына жеттим, бир гана коро албастарга жакканым жок, алар менин жыргалдуу кундорум бутмойунчо ыраазы болушпайт, ылайым падышанын бактысы узарсын!
Мен жанмын кастыгым жок, коро албастар мени боктойт,
Боктойт да, оздоруно кыжырлуу ыза топтойт.
Ол, коралбас, башка жол жок, корсон ана,
Коралбастык ызасынан кутуласын шондо гана!
Бактылууну кубанчынан айрысам дейт ичи тар,
Озу жетпей жакшылыкка, ичи куйуп, болуп зар.
Жарганаттын козу корбойт, купокундуз чак тушто,
Кун жаныбар айыптуубу табигаттык бул ишке?
Жарганаттар болсун сокур, мейли, жуздоп, мин-миндеп,
А жарык кун нурун чачсын, туболукко кулундоп!
6-масал
Кандайдыр бир падыша турк гуламы менен кемеге тушот. Ал гулам эч качан денизди коргон эмес экен жана да дениз кесели менен оорубаптыр. Кеме козголгондон эле ал калтаарып калат, баарыга булук салат, бакырып ыйлап, окурот, жургунчулорду жадатып бутурот. Сооротууга канчалык аракет корушсо да, тиги тук басылбайт. Ушундан улам хандын да маанайы томон тушот, бирок эч ким эч нерсе кыла албайт.
Ошол кемеде бир акылман келе жаткан эле. Ал падышага кайрылат:
-Эгер сен уруксат берсен, мен тигини сооротуунун жолун табам,-дейт.
-Антсен абдан жакшы болмок, ал турсун озуно сообу да тиймек,-деп жооп берет падыша.
Акылман алиги оспурумду сууга ыргыттырат. Тиги бир нече жолу башы менен чумкуп, тумчугуп калганда, суучулдар чачынан чапчып, кемеге суйроп чыгышат. Гулам оло-тала палубага чыгып, кайда жетелесе, ошол жакка макул болуп кете берет. Анан бурчка отурат да кын этпей тынч отуруп калат.
-Бул акылмандыгындын мааниси кайсы,-деп падыша тан кала сурады.
-Бул оспурум омурундо бир жолу да сууга чогуп кетуу канчалык азаптуу экендигин башынан кечирген эмес,-деп жооп берди акылман,- ошол учун ал кемеде коркунучсуз отуруу канчалык баалуу экендигин сезбеген. Жакшылыктын баасын жамандыктарды баштан откоргон адам гана билет.
О, ток адам, арпа нанды жерибе, бекер тилдеп,
Аны ар убак мага бер, аламын жеп.
Ур кыз учун маарам сууга алган жай болсо тозок,
А тозокту коргон адам бейиш сезет биерди талашы жок.
Салыштырба, оз жарын мандайынан назик суйуп опкон менен,
Башка жанды тынчсыз кутуп, дарбазаны кош коздоп тешкен менен…
5-масалдагы жарганаттарды кандай мааниде колдонду.
А) жарганаттын кундуз корбогону
Б) козу корбогондор тууралуу
В) кокурогу сокур адамдар тууралу
Г) козу сокур кунду коро албайт
5-масалдын акыркы ыр саптарынын негизги мааниси
А) адамдын жарганатка окшоштугу
Б) жарганаттардын турмушу
В) ичи тарлык,коро албастык
Г) адилеттуулук тууралуу
5-масалдагы кун кандай мааниде колдонулду?
А) бардык жандарга тегиз тийет
Б) падышага салыштырылды
В) кундун мээримдуулугу
Г) жарганаттарга карап гана берилди
5-масалдагы баланын падышага айткан созунун мааниси.
А) падышага жан тартуу, аны мактоо
Б) актанып жандалбастануу
В) каршылаштарын жамандоо
Г) падышанын баарына тегиз караган адилеттуулугу
6-масалдагы баланы акылман эмне учун сууга ыргыттырды?
А) коркутуу учун
Б) кыйкырганын басыш учун
В) коркунуч менен жайлуулукту тушундуруш учун
Г) озун падышага корсотуш учун
6-масалдын негизги идеясы
А) акылмандуулукту даназалоо
Б) ар кандай абалдан чыга билуу
В) кемеде журууну уйронуу
Г) жамандык аркылуу жакшылыктын баасын андоо
Акылмандын ою боюнча Гулам эмне себептен тынч отуруп калды?
А) падышадан ийменген учун
Б) акылмандан сезгендиктен
В) сууга тумчугуп калгандыктан
Г) кеменин усту тынч,коркунучсуз болгондуктан
13 992
3 102 
