Доорлорду өзгөрткөн аялдардын үнсүз таасири

Доорлорду өзгөрткөн аялдардын үнсүз таасири

Тарыхтын барактарын барактаганыбызда, көбүнчө согуш талаасындагы кошуундарды баштаган кагандардын, чечкиндүү реформаларды жасаган падышалардын жана мамлекеттердин чек арасын сызган саясатчылардын ысымдарына кезигебиз. Бирок адамзат цивилизациясынын пайдубалын түптөөдө, маданиятты сактап калууда жана саясаттын эң татаал туюктарынан жол табууда аялдардын ролу көбүнчө көлөкөдө калып келген. Тарыхтын бул «көмүскө барактарын» ачканыбызда, бизге белгилүү болгон окуялардын артында назик, бирок темирдей бекем эркке ээ болгон инсандар турганын көрөбүз.

Аялдар тарыхта тек гана «үй-бүлө очогунун сакчысы» катары эмес, ири саясий стратегиялардын авторлору катары да чыгышкан. Орто кылымдардагы Чыгыш тарыхын алсак, хан сарайлардагы интригаларды жөнгө салган, мамлекеттер аралык келишимдердин тынчтык жолу менен чечилишин камсыз кылган ханышалардын таасири абдан чоң болгон. Маселен, көчмөн элдердин тарыхында аялдын статусу өзгөчө орунда турган. Алар мамлекеттик маанидеги чечимдерге түздөн-түз катышып, бийлик тизгинин кармоого укуктуу болушкан. Биздин тарыхыбыздагы Курманжан Датканын феномени — бул кокусунан болгон окуя эмес, бул кылымдар бою калыптанып келген «акылман эне — адилеттүү башкаруучу» деген маданий коддун эң бийик чокусу. Анын дипломатиялык чеберчилиги бир улуттун тагдырын сактап калуу менен бирге, аялдын саясаттагы бийик деңгээлин дүйнөгө далилдеген.

Аялдардын илим жана агартуу тармагындагы салымы да көңүл бурууга татыктуу. Орто кылымдардагы Мусулман ренессансы учурунда билим берүү мекемелерин (медреселерди), китепканаларды жана ооруканаларды негиздеген аялдар аз болгон эмес. Алар өздөрүнүн жеке байлыгын жана бийлигин коомдун интеллектуалдык деңгээлин көтөрүүгө жумшашкан. Бул салт кийинки доорлордо да уланып, агартуучу аялдар муундан-муунга өткөн билимдин алтын чынжырын үзбөй сактап келишкен. Алардын ишмердүүлүгү көп учурда расмий хроникаларга жазылбай калганы менен, коомдун маданий өсүшүндөгү издери өчпөс бойдон калды.

Тарыхтын эң чоң жүктөрүнүн бири — согуш жана кризис учурундарында коомдун моралдык духун сактап калуу милдети да аялдардын мойнуна түшкөн. Эркектер согуш талаасында жүргөндө, оруктагы тиричиликти гана эмес, элдик каада-салтты, тилди жана руханий баалуулуктарды кийинки муунга өткөрүп берүү миссиясын аялдар аткарышкан. Демек, бүгүнкү бизге жеткен маданий мурастын башкы сактоочулары — дал ушул ысымы тарыхта аталбай калган миңдеген энелер.

Тарыхты бир гана жеңиштердин же жеңилүүлөрдүн тизмеги катары кароо — бул чындыктын жарымын гана көрүү дегендик. Тарыхтын чыныгы толуктугу — анын көмүскө калган барактарында, тагыраагы, аялдардын акылмандыгында, сабырдуулугунда жана стратегиялык көрөгөчтүгүндө катылган. Аялдардын ролун татыктуу изилдөө жана баалоо — бул тек гана адилеттүүлүктү калыбына келтирүү эмес, бул келечек муундар үчүн тең салмактуу жана гармониялуу коомду куруунун маанилүү сабагы. Биз тарыхты аялдардын көзү менен караганда гана, анын чыныгы адамдык бейнесин көрө алабыз.