4 классыште марий йылме дене урок.
Туныктышо: Домрачева Эльвира Аркадьевна,МБОУ «Немдинская СОШ»
Урокын лÿмжо: «Шергакан «Ямде лий» йолташна»
Урокын темыже: «Олмештыш мут»
Урокын могай улмыжо: у шинчымашым почмаш
Урокын формыжо: урок-редакций
Урокын цельже: Олмештыш мутын йылмыште кÿлешлыкшым ончыкташ.
Задаче-влак:
1.Личный олмештыш мут-влак дене палдараш.
2.Кутырымаште да возымаште олмештыш мутым чын кучылташ туныкташ.
3.Ойлончо-влакым член шот дене лончылымо пашам шуяш.
Урокым чоҥаш полшымо йőн-влак: групповой, мужыр дене паша, индивидуальный, фронтальный.
Метод-влак: уым почмо(эврестический)кутырымаш, проект метод, практический творческий паша, частично-поисковый, контроль да самоконтроль.
Педагогический технологий-влак: уш-акылым шылталыше, тажалыкым аралыше,модмо методым кучылтмо технологий,увер коммуникаций технологий.
Оборудований: компьютер ( туныктышылан, тунемшылан), проектор, экран, принтер.
Планироватлыме результат - влак:
1.Предметный: -лексический материалым кучылт моштымаш;
-йодыш-влаклан чын вашмутым пуаш.
2.Личностный: -йоча-влакым шочмо йылмым йőраташ да тудым тунемаш кумылаҥдаш;
-еҥ коклаште шкем кучен моштымаш.
3.Метапредметный:
Регулятивный: -шке пашам ужын тőрлен моштымаш, шкевуя аклымаш;
-паша радамым ужын ыштен моштымаш;
-шке шонымым умылтарен да каласкален моштымаш;
-тушкан да мужырын пашам ышташ тунемаш.
Познавательный:-олмештыш мут-влакым личный тушкашке ойырен моштымаш;
-шке ончылан йодышым нőлталын,вашмутым пуэн моштымаш;
-ешартыш материалым библиотекыште, Интернетыште кычал да кучылт моштымаш;
-Ямде лий» марий йоча газет дене чак кылым кучаш кумылаҥдаш;
-йодышым пуэн мошташ,тÿҥжым ойырен мошташ туныкташ.
Коммуникативный:- шке шонымым чын возен да ойлен мошташ;
-группышто, туныктышо дене пашам ыштен мошташ;
-йоча-влакын мут поянлык ешаралтмаш;
-илышлан келшыше пашам ойырен налме нерген шонкалымаш;
-шке шонен возымо навыкым вияҥдаш.
Кучылтмо литератур:
1.Л.В.Семенова «Шергакан «Ямде лий» йолташна»: «Ямде лий» газет редакций,2008.
2.С.Д.Дмитриев. Марий йылме:4 класслан учебник.-Йошкар-Ола:Марий книга савыктыш,2005.
3.С.Д.Дмитриев.4 классыште марий йылме: туныктышылан ой-канаш.-Йошкар-Ола:Марий книга савыктыш,ГОУ ДПО(ПК)С «Марий образований институт»,2008.
4.С.Д.Дмитриев.Марий йылме дене занимательный материал: Марий книга издательство,1985ий.
-Салам лийже йоча-влак!(Салам лийже!)
-Айста таче ме ваш-ваш марий калыкын родо тукым йылмышт дене саламлалтына. (Зечбуресь (удмурт),хювяя пяйвя(финн),видзе олане(коми),бур лун(коми-пермяк),тере.тервист(эстон),терве(карел),сервус(венгр),шубратадо ялгат(мордва),пяся олен(манси)
-Йоча-влак,мыйын кидыштем теве тыгай изи кече.Тудо могай?(Поро,шокшо, весела,мотор,куаныше,чылаштым йőрата). Кечына таче чылаштда дене порын саламлалтеш, да шке поро кумылжым да чон шокшыжым тендалан пőлекла. Кечын шокшыжым шке шÿмышкыда пыштыза.Шичса.
-Мемнан унана- «Ямде лий» марий йоча газет. Урокна тыгерак йонга : «Шергакан «Ямде лий» йолташна».Таче мемнан урок - редакций, чыланат ме газет редакций пашаеҥ-влак лийына. Кажне газетын тÿҥ редакторжо уло.Тÿҥ редакторлан мый шогалам гын, тореш огыда лий?
-Урокышкына мом шонен толын улына?Айста шкаланна цельым шындена.(Йодышлан чын вашмутым пуаш.Марла чаткан кутыраш тунемаш.Арун возаш.Шонымашнам чын каласен мошташ.Кутырымо ойнам чын серен шындаш.Ойлончым чын чоҥаш тунемаш.)
-А кузерак паша кечына эрташ тÿналеш? Айста чылан йÿкын лудын лектына:
1.Планерко.
2.Отдел-шамычыште паша.
3.Производственный совещаний.
4.Шке паша верыште пашам ыштымаш.
5.Технический перерыв.
6.Корреспондентский расследований.
7.Командировко.
8. Йыргешке ÿстел.
Урок мучашыште – «Ямде лийын» черетан номержын эскизше лийшаш. Кечынам планерко дене тÿналына.
-Экраныш ончалына.Предложений-влакым лудса.(Алина «Ямде лийыш»возгалаш йő рата. Алина декабрь тылзыште «Ушан каныш» лÿман заметкым серен. Алинан «Рушла гыч марлашке кусарыза» кроссвордшымат печатленыт.)
-Мом каласен сеҥеда предложений-влак нерген?(Кажне предложенийыште Алина лÿм уло.Сőралын ок йоҥго.)
-А кузе вашталташ лиеш шонеда? (Алина «Ямде лийыш»возгалаш йőрата. Тудо декабрь тылзыште «Ушан каныш» лÿман заметкым серен. Тудынак «Рушла гыч марлашке кусарыза» кроссвордшымат печатленыт.)
-Мом ме вашталтышна? (Кажне предложенийыште вашлиялтше Алина лÿм олмеш вес мут-влакым пуртышна)
-Кузе шонеда, мо нерген ме кутыраш туналына? (Олмештыш мут нерген)
-Таче ме, йоча- влак, «Олмештыш мут» ойлымаш ужаш дене палыме лийына. «Ойлымаш ужаш» таблицынам ончалына.Урокышто мом пален налшаш улына?(Могай йодышлан вашешта?Мом ончыкта?Кузе вашталтеш?Предложенийыште могай член лиеш?)
- Таче урокыштына кок йодышлан вашештена. Вес кок йодышлан вашмутым вес урокышто кычалаш тÿҥалына.
-Ойна яндарын шоктыжо да кидна лывыге лийже манын, яндарлудыш-влакым лудына.
-Почына тетрадьнам.Возена числам.( ÿарня тылзын …..кечыже. Классный паша.)
-Урокнан девизшым лудына да возена: «Вÿд куышо эре ончыко кая».Кирилл,кузе тиде калыкмутым умылет?( Уым пален налде, пашам ыштыде ончыко каяш огеш лий)
- Таче кум отдел пашам ышта: серыш-влак отдел, информаций отдел, проблеме отдел.
Кутырен келшыза,могай отделыште пашам ыштынеда.
-Редакцийышкына серыш толын. Тиде серыш дене пашам серыш отдел ышта.(Текст: Салам лийже! Мый нылымше классыште тунемам. Михаил Васильевич Лебедев нерген каласкалынем.Тудо-Совет Ушем Герой. Шочмо кечынже квест-модышым эртарышна. Тыгай станций- влак ыльыч: «Геройын тоштерже», «Лебедевлан памятник», «Обелиск», «Пограничник-влакын меҥгышт».Шуко уым пален нална, вийнам тергышна.Ме тиде модышышто икымше верым нална.Шушаш ийын Геройлан 100 ий темеш.Садланак школыштына Лебедевын идалыкшым увертарышна. Актуганов Максим, Немда школ,4 класс)
-Информаций отделлан тыгай паша-Могай олмештыш-мут-влакым личный маныт?
«Интернетыште» олмештыш мут нерген онай уверым муаш.
-Проблемный полкалан паша: Олмештыш мут илышыште кÿлеш мо? Тыгай йодышлан вашмутым пуаш. Пашам тÿҥалына.
-Пőлка-влак ямде улыда? Тугеже производственный совещанийым тÿҥалына веле. Серыш отдел кутыра. Отделын кутырымо почешыже «Ойлымаш ужаш» таблицынам ешарена.
-(Редакцийышкына серыш пурен.Серышым Немда школын 4 классыште тунемшыже Актуганов Максим возен.Тиде серышыште ме олмештыш мут-влакым муынна,могай ойлымаш ужаш олмеш каласалтыныт,ойлен кодем кучылталтын. Тыгайрак иктешлымашым ыштышна: лÿм мут олмеш кучылталтше мутым олмештыш мут маныт. Олмештыш мут предметым ок лÿмдо,а ончыкта гына.)
-Редакций пашаен-влак, серышым газетыш пурташ лиеш?Тау, таблицынам ешарышна? Тыге лекте,ончалза экраныш, кőн тыге огыл, тőрлыза.Йолташланда отметкым шындаш огына мондо.
-Информационный отделлан мутым пуэна.
-(Ме учебник дене пашам ыштышна. Личный олмештыш мут-влак нерген пален нална.Мый,тый,тудо,ме,те,нуно-личный олмештыш-мут-влак улыт.Нуно лицам ончыктат,садланак личный маналтыт.Теве тыгайрак таблицым ончалына.
Ед.числа Мн.числа
1 лица мый ме
2 лица тый те
3 лица тудо нуно
-Учебникыште 93 страницым почына.Правилым лудына.Тетрадьышке таблицым возен налына.Умбакыже мутнам шуена.
-(Интернетыште «Музей фактов» лÿман сайт уло.Тыште ме олмештыш мут нерген оҥай факт-влакым муна.Икмыняржым ойлен кодена. Музей фактов.
1.Местоимения по частоте употребления занимают 3 место. На первом месте - имена существительные, на втором - глаголы.
2.В русском языке насчитывается 69 разных местоимений.
3.Во вьетнамском языке существует 8 местоимений для 1лица в ед. числе. В то время как в русском языке для этого хватает одного местоимения «Я». Употребление этих местоимений во Вьетнаме зависит от пола человека и его социального положения.)
-Муымо увердам иктешлен кодыза.
(1)Кучылтмо мут коклаште олмештыш мут кумшо верым налеш.Эн шуко ме лÿм мутым,вара глаголым кучылтына.2)Руш йылмыште 69 тÿрлő олмештыш мут уло.3)Мутлан,вьетнам йылмыште 1 лицаште 8 олмештыш мут уло.Кудыжым ойырен налашлан вуйым чот пудыратыман.)
-Оҥай факт-влакым газетышкына ешарена.Отметкым йолташланда шындыза.Проблеме пőлкам колыштына.
-(Ме тыгай йодышлан вашмутым пуаш тыршышна: олмештыш мутын кÿлешлыкше уло мо?Олмештыш мут шукыж годым лÿм мут олмеш кучылталтеш.Кажне ойлончышто эре ик лÿм мутымак кутыраш тÿҥалына гын,ойна сőралын ок шокто.Икгай мут пылышнам йыгжтараш тÿналеш.Мый тыге шонем: олмештыш мут илышыште кулеш, кутырымо годымат, возымо годымат.)
Умбакыже план почеш- технический перерыв. Физкультминутко.
Ош меранже лап шинча,эркын пылышым тарвата.
Вот тыге, вот туге-эркын пылышым тарвата.
Ош меранже чытыра, ваш чапажым пералта.
Вот тыге,вот туге- ваш чапажым пералта.
Шинчаш йушто меранлан,садлан чот торштылман.
Вот тыге,вот туге-верыштыже торштылман.
Ош меранже пеш ноен,шинчынеже каналтен.
Вот тыге,вот туге-шинчынеже каналтен.
-Пашалан ямде улына?-Ямде улына. Кидна кушто?- Парт ÿмбалне. Йолна кузе?-Пырля.Тупна могай?-Вияш. «Олмештыш мут» теме почеш тÿҥ редактор семын заданийым пуэдем.Шоналтыза., могай йодышым налыда: кÿжгÿм але вичкыжым? Кÿжгÿ йодышлан вашмутым тичмаш почын пуыман, вичкыж йодыш куштылгырак.
?1.Могай лÿм мут-шамыч МЕ олмештыш мут дене тÿҥалыт?(мут тошкалтышым ышташ)
Мел,мече,меран,мелна,мешанчык,мекш.
? 2. Могай лÿм мут-шамыч ТЕ олмештыш мут дене пытат?
Шиште,шыште,писте,тесте,шокте
-Мут- влакым тетрадьыш возена.Шиште,шыште,писте,тесте,шокте. Пералтышым шындена. Орыда гын, орфографий мутерым ончалза.
? 3.Личный олмештыш мут-влакым кучылтын ребусым ышташ.ТЕ+МЕ=ТЕМЕ
? 4.Олмештыш мут мом олмешта?Руш йылмысе местоимение мут дене таҥастарыза.
Олмештыш мут –мутым олмешта, местоимение- вместо имениманын умылаш лиеш. Тыгайрак ойыртемым муынна.Марий йылмыште ед.числа 3 лицаште ик олмештыш мут- тудо,руш йылмыште- кум местоимений- он,она,оно.
? 5.Калыкмутыш олмештыш мутым чын шындыза.
Калыкым йőратет гын, калыкат …..(тыйым) йőрата.
Мо нелын налалтеш….(тудо)шергын аклалтеш.
Шке сай лият гын, еҥат….(тылат) поро лиеш.
-Келшыше калыкмутым тетрадьышкыда серен кодыза, член шот дене лончылыза.
? 6.Олмештыш мут-влакым муаш да лица ден числам каласаш.
Мый йőратем родной элемым,
Пеледше мландым, вÿдшымат.(В.Элмар)
Мотор,йőраталме Марий кундемна,
Ме тыйым моктен мурена!(С.Вишнеский)
Эсен лимйже илыш,чапле паша!
Нуно айдемылан пешак полшат.(М.Большаков)
(Йодышлан вашмутым пуат, пашаштым газетыш ешарат).
-Шке пашанам аклена.Умбакыже мемнам корреспондентский расследований вуча. Ончалына экраныш. Кő пала тиде айдемым?Тудын нерген мом каласен сеҥеда?(Тиде В.Ф.Сапаев.Чобык ял гыч. Йоча-влаклан «Букварьым» возен.Школыштына тудлан пőлеклалтше зал уло.Школ пурмаште мемориальный оҥа кеча.Тудо Немда школышто туныктен).
-Почса учебникыште 185 пашам.Авторжым ончалза.Почеламутым роль ден сылнын лудаш мőҥгысо паша ыле. Айста колыштына.
-Тик-так,тик-так коштам эртак
Кечыгут мый чарныде,-
Шагатын йылмыже шокта.
-Тик-так,мутетше ялт титак.
Мый веле жапшым ончыктем,-
Шагатын умдо* вашешта.
-Ойлет тый яклакан
Кошарге умшатлан!
Мый шкетын нелым нумалам,-
Шагат кираже моктана.
-Таҥем-влак,те арам ида ÿчаше!
Мый огыл,ме пашам ÿшанлын,
Ваш-ваш келшалын ыштена,-
Шагат орваже тőрлата.
-Могай палыдыме мутым вашлийда?(Умдо)Ончалына марла-рушла мутерыште.
-Мый ден ме олмештыш мут-влакым кучылтмо шотышто кузерак лийман,шоналтыза.
(Эре чÿчкыдын мый манаш ок йőро,тыгай еҥым моктанчык маныт.)
(Шукыж годым пашам, тиде шагат гаяк,ме пырля ыштена.Садланак МЕ манын кутырыман)
(Шкетын пашам ышташ йőсо, а пырля вашке ышташ лиеш)
-Умбакыже мемнам служебный командировко вуча. Ме Йошкар-Олаш каена.Марий Элнан рÿдо олашкыже кузе миен шуаш лиеш?....А ме таче самолет дене чонештена.(физкультминутко)
Кидым шарен колтена,
Самолет ме лийына.
Тышке-тушко лупшална,
Чонештен ме колтена.
1,2,3,4,5-
Эркын мландыш волена,
Парт коклашке шинчына.
-«Ямде лий» газет редакций СССР Вооруженный Вийын 70-ше идалыкше урем, 20-шо пőртышто верланен.(-Тыгак ВКонтакте мер вапшыште йоча газетын шке лаштыкше уло.Мый тиде лаштыкын участникше улам.)Пеш сай.Йоча-влак. Киддам нőлталза,кő «Ямде лий» газет дене кылым куча?
-Айста Чобык ялын эше ик чолга еҥ дене палыме лийына.Мемнам тудын дене …. палдара.(-Мый «Ончыко» журналын тÿҥ редакторжо И.Г.Попов нерген каласкалынем.2018 ийыште Игорь Поповын «Поч омсатым» почеламут сборникше лектын.Почеламутым возгалаш Немда школышто тунемме годым тÿҥалын.Тудо тыгерак шарналта: «Тÿҥалтыш классыште туныктышем Надежда Ивановна Терехова шочмо ял нерген возаш мőҥгысő пашам пуэн ыле.Тунамак возымемым «Ямде лий» газетыш колтеныт».Возымо паша келшен, витне,умбакыжат возаш тÿҥалын.Варажым юнкор кружокыш коштын.Тыге, йоча газет дене кылым кучышо еҥ «Ончыко» журналын тÿҥ редакторжо марте кушкын.2020 ийыште Марий Эл Республикын Олык Ипай лÿмеш Кугыжаныш молодежный премийым витле кум претендент коклаште сеҥен налын.Тугеже,меат «Ямде лий» газет дене кылым кучен,палыме писатель але поэт лийын сеҥена.)
- Газет редакцийыштына паша кече мучашыш шуэш.Теве тыгай «Ямде лий» газетнан чератан номерже лекте. Кумылда газетыш возаш лекте?Тугеже тыгайрак мőнгысő паша: олмештыш мутым кучылтын «Ямде лий»газетыш заметкым але почеламутым возаш.Теве тыгай теме-влакым темлем.
Йоратыме пырысем(пием,…)
Мыйын йолташем.
Поро аваем.
Пуртусым эскерем.
Келмымаш нерген шонкалымаш.
Сай паша.
Ко лийнем?
Йоратыме пагытем.
Шошо тольо.
Куандарыше кече.
Кол кучымаште.
-Урокнам иктешлен кодаш йыргешке устел деке ужам. Блум кубикна мемнам терген налеш.Кышкена.
Каласе могай лумло ен-влак дене таче палыме лийна?
Молан олмештыш мутым олмештыш мут маныт?
Умылтаре, могай ойлымаш ужаш олмеш олмештыш мут кучылталтын сена?
Шонен лук олмештыш мутан ойлончым.
Кузе мый, тый, тудо, ме, те, нуно олмештыш мут-влак маналтыт?
Мо тыгай олмештыш мут?
-Мо урокышто нелын чучын, мо келшен,урок нерген шке шонымашдам каласыза.Шке ончылно шындыме цельышкыда миен шуда мо? (-Мый Игорь Попов нерген пален омыл.Цельышкем миен шуым. Мут тошкалтышым чоҥаш мыланем нелырак ыле.Мый тачысе урок нерген «Ямде лийыш» возен колтем.Личный олмештыш мут-влакым пален нальым.Олмештыш мут нерген онай факт-влакым пален нальым.Тиде мыланем онайын чучо.Олмештыш мут кутырымо да возымо йылмынам сылнештара.)
-Уроклан акым пуэна.Урокна келшен- йошкар тусан турым газет турыш пижыктена. Ала- мо ыш келше,нелырак ыле- ужар тусым туры пижыктена, неле да урок ыш келше- канде тусым налына.
-Кынел шогалына. Тачысе уроклан чылаштлан пеш кугу тау!Урокнам Макс Майнын почелутшо дене кошартена.
Шочмо йылме!Марий йылме!
Моткоч тыйым йőратем.
Изинек ойлаш тÿналме
Пойдарен мут памашем.
Кеч- могай наукыш корно-
шочмо йылме- тÿҥ урем.
Шочмо йылмым тый ит орло.
Йőратен,шымлен тунем.
512
105 170 
