Кокон хандыгынын курамы

КОКОН ХАНДЫГЫНЫН КУРАМЫ

Кокон хандыгы – 1709-жылы Борбордук Азияда түптөлгөн мамлекет. Ал азыркы Кыргызстан, Өзбекстан, Тажикстан жана Казакстандын түштүк бөлүктөрүн камтыган. Хандыктын борбору алгач Ош шаарында орун алып, кийинчерээк Кокон шаарына көчүрүлгөн. Бул мамлекетте негизинен кыргыздар, өзбектер, тажиктер, казактар, уйгурлар жана башка улуттар жашаган.

Кокон хандыгынын аймактык курамы

Кокон хандыгы кеңири аймактарды камтып, административдик жактан вилаяттарга жана бектиктерге бөлүнгөн.

Негизги шаарлар жана аймактар

Кокон – хандыктын борбор шаары

Ош – соода жана маданий борбор

Анжиян – өнөр жай жана айыл чарба аймагы

Ташкент – ири шаар, 1810-жылы Кокон хандыгына кошулган

Маргалаң – кол өнөрчүлүк жана соода шаары

Наманган – айыл чарба жана кол өнөрчүлүк борбору

Үч-Коргон – кыргыздар жашаг
ан негизги аймактардын бири

Аймактык башкаруу

Вилаяттар (облустар) – хан тарабынан дайындалган бийлер башкарган

Бектиктер – жергиликтүү башкаруучулар көзөмөлдөгөн

Айылдар – айыл аксакалдары башында турган

Кокон хандыгынын калктын курамы

Хандыктын курамында ар кандай этностор жашаган жана ар бири өз салтын, маданиятын сактаган.

Калктын этникалык курамы

Кыргыздар – негизинен түштүк Кыргызстанда жана Фергана өрөөнүндө жашаган

Өзбектер – негизги башкаруучу катмар жана көпчүлүктү түзгөн

Тажиктер – негизинен шаарларда жашаган

Казактар – Ташкент жана Чымкент аймактарында жашаган

Уйгурлар – соода жана кол өнөрчүлүк менен алектенген

Калктын социалдык катмары

Хан жана анын үй-бүлөсү – мамлекетти башкарган

Аскерлер (бектер, баатырлар, сарбаздар) – коопсуздукту камсыз кылган

Диний кызматкерлер (кадылар, молдолор, суфийлер) – ислам динин жайылткан

Дыйкандар жана малчылар – негизги чарба иштери менен алектенген

Соодагерлер жана кол өнөрчүлөр – экономиканы өнүктүргөн

Башкаруу түзүмү

Кокон хандыгы монархиялык башкаруу системасына ээ болгон.

Хан жана анын ролу

Хан мамлекеттин башчысы болуп, бардык бийлик ага таандык болчу. Ал согуш жарыялап, мыйзамдарды кабыл алып, башкаруучуларды дайындаган.

Башкаруу системасы

Хан – мамлекет башчысы

Вазирлер кеңеши – негизги саясий маселелерди чечкен

Бектер жана бийлер – аймактык башкаруучулар

Кады (сот) – ислам мыйзамдары боюнча сот иштерин жүргүзгөн

Аскер башчылары (ордо башы, минбашы, юзбашы) – аскерлерди башкарган

Кокон хандыгынын экономикасы

Хандыктын экономикасы негизинен айыл чарба, мал чарбачылык, соода жана кол өнөрчүлүккө негизделген.

Айыл чарба жана мал чарбачылык

Пахта, буудай, арпа, жүгөрү өстүрүлгөн

Жүзүм, алма, өрүк, анар сыяктуу жемиш бактары кеңири тараган

Мал чарбачылык өнүккөн (кой, жылкы, уй)

Кол өнөрчүлүк

Темир устачылык (курал-жарак жасоо)

Зергерчилик (алтын, күмүш буюмд
ар)

Керамика жана токуу өнөру

Соода жана транспорт

Буюк Жибек жолу аркылуу соода жүргөн

Иран, Кытай, Россия, Индия менен байланыш болгон

Дин жана маданият

Кокон хандыгы ислам динин тутунган жана ислам маданияты кеңири таралган.

Диний турмуш

Хан ислам динин расмий колдогон

Медреселер, мечиттер жана суфийлердин тарикаттары күчтүү болгон

Билим берүү жана адабият

Кокон хандыгында билим берүү негизинен медреселерде жүргүзүлгөн

Адабиятта Молдо Нияз, Захириддин Бабур сыяктуу инсандар белгилүү болгон

Архитектура жана искусство

Кокон хандыгында мечиттер, медреселер, сарайлар курулган

Гүлдесте сайма, жыгач оюу, керамика өнүккөн

Кокон хандыгынын кулашы

19-кылымда Кокон хандыгы Орусиянын баскынчылыгына каршы күрөш жүргүзгөн.

Саясий кризис жана согуштар

Хандык ичинде так талашуу күчөгөн

1865-жылы Орус империясы Ташкентти басып алган

1876-жылы Кокон хандыгы толугу менен Орусияга кошулган.

Кокон хандыгы Борбордук Азиянын эң күчтүү мамлекеттеринин бири болгон. Ал аймактык башкаруу, экономика жана маданият жаатында чоң мурастарды калтырган. Бүгүнкү күндө Кокон хандыгынын таасири өзбек, кыргыз жана тажик элдеринин тарыхында сакталып келет.