Кылаас чааьа "Бигэ тирэхтээх дьиэ кэргэн"

Тиэмэтэ: Бигэ тирэхтээх дьиэ кэргэн

( дьиэ кэргэн төрүт сыаналара)

Сыала: Дьиэ – кэргэн төрүт үгэстэрин өйдөтүү , көлүөнэлэр утумнарын салҕааччы дьону иитиигэ, бэйэ-бэйэҕэ ытыктабыллаах сыһыаны, бэйэ –бэйэҕэ көмөлөөхбуолуу үөрүйэхтэрин үөскэтии.

Тэрилэ: «Дьиэ кэргэн сыаннастара» мас, дьиэ кэргэн төрүт сыаннастарын көрдөрөр тыллар карточкалара, күнчээн.

Тэрээһин хаамыыта.

- Үтүө күнүнэн! Эһигини көрсөртөн олус да үөрдүм.

Хас биирдии киһиэхэ ханнык баҕарар түгэҥҥэ харыстыыр, көмүскүүр, кинилэр тустарыгар кыһаллар, наадаларын туруорсар, бэйэтигэр күндү, чугастык саныыр, таптыыр дьоно баар буолар. Дьону кытта алтыһаргар чугас сыһыан өйдөбүллэрэ диэн баар. Ону эһиги хайдах өйдүүгүтүй, бастатан туран, киһиэхэ бэйэтигэр саамай чугас туох күндү баар буолуон сөбүй? ( Ийэ дойду, дьиэ –кэргэн, ийэ уо.д.а.)

Оҕолоор, этиҥ эрэ миэхэ , дьиэ кэргэн диэн тугуй? ( оҕолор эппиэттэрэ)

• Сөпкө эттигит, маладьыастар!

Дьиэ кэргэн диэн уопсай биир дьарыктаах дьон бөлөхтөһөн, бэйэ туһугар кыһанар, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар, бииргэ түмсэн олорор ыал буолар.

• Дьиэ кэргэн – бу бииргэ төрөөбүт таптыыр дьон, санааҕа – онооҕо ыллардаххытына, кыһалҕа тирээтэҕинэ көмөлөһөр саамай күндү дьонун буолар. Бииргэ төрөөбүт аймах диэн, кинилэр тустарыгар кыһанар, үтүөнү-дьолу баҕарар. Дьиэ кэргэҥҥэ биһиги таптыырга үөрэнэбит, эппиэтинэстээх буоларга, бэйэ - бэйэҕэ кыһанарга, бэйэ – бэйэни убаастаһарга.

• Нууччалыыта семья. Хантан үөскээбит тылый? Сиэмэ диэн тылтан үөскээбит. Биир кыра сиэмэни буорга олортоххо, ото бытыгыраан үүнэн тахсар. Сиэмэ үүнэн тахсарыгар туох нааданый? (уу, сылаас, сырдык, буор, салгын).

• Оттон дьиэ-кэргэн бигэ тирэхтээх буоларыгар туох нааданый? (таптал, биир санаанан сөбүлэһэн олоруу).

• Мин эһиэхэ дьиэ-кэргэн ханнык сүрүн өйдөбүллэртэн турар тылларын талларыам. Биһиги маспытыгар уу кутуохпут, ол аата бу мас дьиэ - кэргэҥҥэ үйэлээх өйдөбүллэрин биэрэр , сыанабылы көрдөрөр тылларынан толоруохпут. Бу тыллар өйдөбүллэрэ маспыт инники төһө үчүгэйдик үүнэн- силигилээн тахсарыгар көмөлөһөллөр. (Таптал, өйдөһүү, үөрүү, бэлэх, көмөлөһүү, дьол, бэйэ бэйэни өйөһүү, дьиэ кэргэн үгэһэ, эрэллээх буолуу, доруобуйа, до5ордоһуу, убаастабыл, эбэ уонна сиэн, көмөлөсүһүү, үлэни таптааһын, үтүө сыһыан).

• Оҕолоор, бу мас чэчирии үүнэригэр, маннык өйдөбүллээх тыллара суох, биһиги дьиэ кэргэммит бигэ тирэхтээх буолуо дуо? Тоҕо сорох тыллары талбатыгыт?

• Ону таһынан, биһи дьиэ - кэргэҥҥэ сырдык уонна сылаас наада. Сырдыгы, сылааһы хантан ылабытый? (Күнтэн) Оттон дьиэ кэргэҥҥэ биһигини туох сылытарый? (Төрөппүт сылааһа). Эһиги дьиэ кэргэҥҥитигэр төһөнөн элбэх биир дьарыктаах буоллаххытына, бииргэ астааһын, бииргэ оонньооһун, аймахтары көрсүһүү, соччонон эһиги таптыыгыт уонна бэйэ-бэйэҕэ чугас буолаҕыт. Дьиэ кэргэн төрүт үгэстэрэ итинтэн тахсар эбит.

• Дьэ билигин күн сардаҥаларынан күммүтүн онорон таһаарыаҕын, бу сардаҥаларга дьиэ кэргэн бигэ тирэхтээх буоларыгар ханнык үгэстэри суруйабыт?

• Түмүк. Дьэ бу биһиги маспыт силигилии- чэчирии үүнэн таҕыста.Бу мас биһиэхэ бигэ тирэхтээх , дьоллоох уонна тапталлаах дьиэ кэргэн бэлиэтин көрдөрөр. Дьиэ кэргэҥҥитин таптааҥ, харыстааҥ, көмүскээҥ. Эһигитин куруук төрөппүт сылааһа сылыттын. Бэйэҕит санааҕытын үллэстибиккитигэр махтал. Бүгүн дьиэҕитигэр кэллэххитинэ бииргэ төрөөбүттэргитин кууһаргытын умнумаҥ. Өскөтүн кинилэр ыраах баар буоллахтарына төлөпүөнүнэн эрийэн кэпсэтиҥ уонна мин эйиигин таптыыбын диэн этэргитин умнумаҥ. Эһиги дьиэҕитигэр куруук сылаас, хардарыта өйөһүү, өйдөһүү уонна нус олох баар буоллун. Болҕомтоҕут иһин баһыыбаларыҥ.