Кыргыз ойчулдары

Тема: Кыргыз ойчулдарынын философиялык көз караштарын талдоо

Группа: ФМО(б)-1-23

Аткарган: Бапышова Нурсулуу

Текшерген: Базаркулова Тазагул

План:

• 1. Кыргыз ойчулдары жөнүндө маалымат

• 2. Кыргыз философиясы эмнеге негизделген ?

• 3. Кыргыз акындарынын, ойчулдарынын чыгармалары аркылуу эмнени көрүүгө болот ?

• 4. Жыйынтык

Кыргыз ойчулдары өз доорундагы коомдук, руханий жана адеп-ахлактык маселелерди терең түшүнүп, кыргыз элинин маданиятын, дүйнө таанымын жана философиялык көз караштарын байыткан. Алардын эмгектери элдик салттарды, нарк-насилдерди сактоого жана коомду биримдикке, адилеттүүлүккө чакырган. Төмөндө кыргыздын айрым улуу ойчулдары жана алардын философиялык идеялары тууралуу кыскача маалымат берилет.

1. Жусуп Баласагын (1017 – 1077) Жусуп Баласагын — орто кылымдардагы эң көрүнүктүү кыргыз ойчулдарынын бири. Анын "Кут алчу билим" (Куттуу билим) аттуу чыгармасы адам жашоосунун маңызы, билимдин мааниси, адилеттүүлүк, адеп-ахлак тууралуу терең ойлорду камтыйт. Ал өз чыгармасында коомдогу ар бир адамдын ролу, адептүүлүк жана акылмандык сыяктуу баалуулуктарды баса белгилейт. Жусуп Баласагындын философиясында адилет башкаруунун жана адеп-ахлактын коом үчүн зарылдыгы көрсөтүлөт.

2. Махмуд Кашгари (1029–1101)

Махмуд Кашгари — түркий элдердин тил илимпозу жана философу катары белгилүү. Анын "Диван Луғат ат-Түрк" деген эмгеги түрк тилдеринин сөздүгү гана эмес, түрк элдеринин маданияты, салты жана дүйнө таанымы тууралуу маалымат берген чыгармалардын бири. Ал элдик салттарды, нарк-насилдерди жана руханий баалуулуктарды жазып калтырган. Махмуд Кашгари кыргыздардын философиялык дүйнө таанымын чагылдырган ойчул катары да белгилүү.

3. Курманжан Датка (1811–1907) Курманжан Датка — кыргыз элинин кадырлуу аял башкаруучуларынын жана саясий ишмерлеринин бири. Анын философиялык көз караштары элдин кызыкчылыгын коргоого, адилеттикке жана эркиндикке багытталган. Курманжан Датка коомдук адилеттүүлүктү, ынтымакты жана биримдикти жактап, кыргыз элинин улуу инсаны катары тарыхта калган. Анын чечимдери жана ой жүгүртүүлөрү өз элине болгон сүйүү, акылмандык жана кайраттуулук менен белгилүү.

4. Алыкул Осмонов (1915–1950) Алыкул Осмонов — кыргыз поэзиясынын залкарларынын бири. Анын чыгармаларында кыргыз элинин жашоосу, философиясы, жан дүйнөсү терең чагылдырылган. Осмонов жашоо, сүйүү, жаратылыш жана адамдын ички дүйнөсү тууралуу терең ойлорду ыр түрүндө чагылдырып, кыргыз поэзиясынын философиялык мазмунун байыткан. Анын поэзиясында адамдардын боорукерлиги, акылмандыгы жана турмуштун убактылуулугу жөнүндө ойлор айтылат.

5. Чыңгыз Айтматов (1928–2008) Чыңгыз Айтматов — дүйнөгө белгилүү кыргыз жазуучусу жана ойчулу. Анын чыгармалары кыргыз философиясынын жана дүйнө таанымынын глобалдык деңгээлде таанылышына чоң салым кошкон. Айтматовдун чыгармаларында адам жана коом, экологиялык көйгөйлөр, адеп-ахлак жана жашоонун маңызы тууралуу терең философиялык ойлор чагылдырылган. "Ак кеме", "Жамийла", "Кылым карытар бир күн" сыяктуу чыгармалары ар бир адамга боорукерликти, табиятка сый-урматты жана адамзаттын биримдигин түшүндүрөт.

6. Барпы Алыкулов (1884–1949) Барпы Алыкулов кыргыз эл акыны жана философ ойчул. Анын чыгармаларында элдин кайгы-кубанычы, турмуш тиричилиги жана адеп-ахлактык баалуулуктар кеңири чагылдырылган. Барпынын ырларында элдик философия, адамдын турмушундагы тагдыр, кайраттуулук жана акылмандык сыяктуу темалар басымдуулук кылат. Ал өз чыгармачылыгында элдин турмушун чагылдырып, акыл-эстин күчүн даңктаган.

7. Тоголок Молдо (1860–1942) Тоголок Молдо (Байымбет Абдырахманов) — кыргыз эл акыны жана философу. Анын чыгармалары элдик акылмандыкты, боорукердикти жана адеп-ахлакты даңазалайт. Өзүнүн ырлары жана чыгармалары аркылуу Тоголок Молдо адамдын турмуштагы ордун, ынтымактын жана биримдиктин маанисин баса белгилеген.

Кыргыз ойчулдары кыргыз элинин философиялык көз караштарын өнүктүрүп, элдин руханий дүйнөсүн байыткан. Алар өз эмгектеринде адеп-ахлак, биримдик, акылмандык, боорукердик жана турмуштун маңызы тууралуу ойлорун айтып, кыргыз элинин руханий мурастарын сактап калууга чоң салым кошкон. Бүгүнкү күндө алардын философиялык мурасы кыргыз маданиятынын ажырагыс бөлүгү болуп саналат.

Кыргыз ойчулдарынын философиялык көз караштары эзелтен эле элдин жашоо образына, салттарына жана дүйнө таанымына тыгыз байланышта өнүккөн. Кыргыз философиясы салттуу маданиятка, руханий баалуулуктарга, элдик акылмандыкка, адеп-ахлак нормаларына жана табият менен болгон мамилеге негизделген. Муну кыргыз акындарынын, ойчулдарынын чыгармаларынан жана элдик жомоктор, макал-лакаптар, дастандар аркылуу көрүүгө болот.

1. Табият менен гармония Кыргыз ойчулдары үчүн табият менен гармонияда жашоо маанилүү болгон. Табиятты жаратылыштын бөлүгү катары, анын бир бөлүгү катары көрүү – кыргыз дүйнө таанымында негизги идеялардын бири. Бул көз караш Курманжан Датка, Барпы Алыкулов, Алыкул Осмонов жана башка ойчулдардын чыгармаларында чагылдырылып келет. Алардын чыгармаларында жаратылыштын сулуулугу, адам менен табияттын биримдиги жана аны коргоо зарылдыгы баса белгиленет.

2. Эркиндик жана өз алдынча болуу идеясы Кыргыз элинин турмушунда эркиндикке жана көз карандысыздыкка умтулуу – негизги философиялык идеялардын бири болгон. Бул элдин көчмөн жашоо образы жана эркин жашоо салты менен да байланыштуу. Кыргыздардын элдик философиясындагы "башын бийик көтөрүп, эркин жашоо" идеясы байыркы мезгилдерден бери негизги баалуулук катары саналып келген.

3. Бекемдик жана кайраттуулук Кыргыз философиясында бекемдик жана кайраттуулук да абдан жогору бааланган. Бул баалуулуктарга болгон урмат Манас эпосунда ачык көрүнүп турат. Манас эпосунун философиясында эркектик, кайраттуулук, элдин кызыкчылыгын коргоо сыяктуу баалуулуктар баса белгиленет. Манас эпосу кыргыздардын жашоосундагы моралдык идеалдардын кайнар булагы катары каралып келет.

4. Коомдук биримдик жана уруу биримдиги Кыргыз элинин философиясында коомдук биримдик жана уруу биримдиги маанилүү роль ойногон. Элибиз ар дайым биримдикти, ынтымакты сактап, чыр-чатактарды жайгаруу аркылуу коомдук тынчтыкты жана стабилдүүлүктү камсыз кылууга умтулган. Бул идеялар кыргыз акылмандарына, мисалы, Жусуп Баласагын жана Мухаммед Кадыры сыяктуу ойчулдардын эмгектеринде да камтылган.

5. Адеп-ахлак жана акылмандык Кыргыз ойчулдары адеп-ахлактын маанилүүлүгүн баса белгилешкен. Мисалы, Жусуп Баласагындын "Кут алчу билим" (Куттуу билим) чыгармасы адеп-ахлактын, билимдин жана акылмандыктын маанилүүлүгүн айтып, туура жашоонун жолдорун үйрөтөт. Анын философиясында адамдын адеп-ахлактуу жана билимдүү болушу коом үчүн да, жеке адам үчүн да чоң маани берет.

6. Туруктуулук жана жашоонун өтмөчүлүгү Кыргыз акылмандыгында турмуштун убактылуу жана өтмөчүлүгү тууралуу түшүнүк кеңири тараган. Мисалы, кыргыз макал-лакаптарынын көбүндө жашоо – бул түбөлүктүү эмес, ал өтмө, ошондуктан адам бул жашоодо жакшы иштерди жасап, акылман болуп, элге пайдалуу болушу керек деген көз караш бар. Жашоонун убактылуулугун түшүнүү адамды жоопкерчиликтүү жана боорукер болууга үндөйт.

Кыргыз ойчулдарынын философиялык көз караштары жаратылышты сүйүүгө, коомдук ынтымакка, эркиндикке жана адеп-ахлакка чоң маани берген. Бул идеялар бүгүнкү күндө да кыргыз маданиятынын жана философиясынын негизги баалуулуктары катары эсептелет .

Көңүл бурганыңыздар үчүн чоң рахмат!