Логика в средней школы

Xüsusi istedadlı şagirdlər liseyi-V sinif

Şirvan ş.S.Hüseynov adına 1 №li

tam orta məktəb - xüsusi istedadlı şagirdlər liseyi

Hazırladı:

filoloq,ali kateqoriyalı baş müəllim

ƏLİYEV Rəfail Şıxəli oğlu

II bölmə: MƏNTİQİN ANLAYIŞLARI VƏ DİLİ

Mövzular:

• Məntiqi anlayış və tərif.
• Anlayışların verilməsinin bəzi vasitələri.
• Məntiqi mülahizələr,doğru və yanlış hökmlər.
• Eynigüclü mülahizələr.

Mövzu:1 MƏNTİQİ ANLAYIŞ VƏ TƏRİF

• Suallar:
• Anlayış(məfhum) nədir ?
• Əlamət və xüsusiyyət nədir ?
• Mühüm və fərqləndirici əlamət nədir?
• Anlayışın ifadə formaları hansılardır?
• Tərif nədir ?

Anlayış (məfhum) nədir?

DÜZGÜN TƏFƏKKÜRÜN FORMALARI

ANLAYIŞ

(MƏFHUM)

MÜLAHİZƏ

(HÖKM)

MƏNTİQİ NƏTİCƏ

(ƏQLİ NƏTİCƏ)

ANLAYIŞ-düzgün təfəkkürün formalarından biridir.

• Anlayış- predmetin ümumi,mühüm və fərqləndirici əlamətlərini ifadə edən fikir-təfəkkür formasıdır.
• Ələmət- əşyaları bir-birinə bənzədən və ya ayıran xüsusiyyətlərdir.
• Xüsusiyyət -predmetin fərdi, daimi göstəri cisidir.

ƏLAMƏTİN NÖVLƏRİ

ƏLAMƏTLƏR

mühüm

Qeyri-mühüm

• MÜHÜM ƏLAMƏT- predmetin elə fərqləndirici əlamətidir ki, bu əlaməti itirdikdə bu predmet əvvəlki mahiyyətini itirərək digər predmetə çevrilir.
• Məsələn: kvadratı səciyyələndirən üç mü- hüməlamət var; dördbucaqlılıq,düzbucaqlılıq,bərabərtərəflilik.Əgər həndəsi fiqurda bu əlamətlərdən biri olmazsa, onu kvadrat adlandırmaq olmaz.
• QEYRİ-MÜHÜM ƏLAMƏT- predmeti səciyyələn- dirməyən, onun mahiyyətini dəyişməyən əlamətdir.
• Məsələn: insanın gözünün,dərisinin rəngi, yaşı onu unsan kimi səciyyələndirməyə mane olmur.

ANLAYIŞIN İFADƏ FORMALARI

söz

birləşməsi

söz

ANLAYIŞIN TƏRİFİ

• Hər bir anlayış bir-biri ilə əlaqəli iki mühüm cəhətə malikdir; məzmun və həcm.
• Məzmun anlayışın mahiyyətini ifadə edir və ona verilən təriflə ortaya çıxır.
• TƏRİF -anlayışın məzmununu açan intel-lektual-nitqi əməliyyatdır.

TƏRİFİN QAYDALARI

• Tərif mütənasib olmalıdır.
• Tərif dəqiq və aydın olmalıdır.
• Tərif inkari olmamalıdır.
• Tərif dövredici olmamalıdır.

Mövzu: 2 ANLAYIŞLARIN VERİLMƏSİNİN BƏZİ VASİTƏLƏRİ

TƏRİFİ ƏVƏZ EDƏN

ÜSULLAR

Göstərmə

Təsvir

Müqayisə

Fərqləndirmə

Səciyyələndirmə

(xarakteristika )

• GÖSTƏRIŞ -predmetlə bilavasitə tanışlıqdır.
• TƏSVİR -predmetin zahiri əlamətlərinin sözlə ifadəsidir.
• SƏCİYYƏLƏNDİRMƏ -məfhumun müstəsna xüsusiyyətlərininsadalanmasıdır.
• MÜQAYİSƏ -yeni anlayışı tanış olan digər anlayışın xüsusiyyətləri ilə izah etmək.
• FƏRQLƏNDİRMƏ -tanış olmayan anlayışıtanış olan digər anlayışla fərqləndirməklə şərh etmək.

TƏRİFİN NÖVLƏRİ

Aydın olan

Aydın olmayan

Real tərif

Kontekstual tərif

Induktiv tərif

Nominal tərif

Genetik tərif

Aksiomatik tərif

Mövzu: 3 MƏNTİQİ MÜLAHİZƏLƏR,DOĞRU VƏ YANLIŞ HÖKMLƏR

Suallar:

1.Mülahizə(hökm) nədir?

2.Keyfiyyətinə görə hökmlərin hansı növlərə bölünür?

3.Hökmlərin kəmiyyətə görə hansı növləri var?

4.Hökmlərin strukturuna nələr daxildir?

5.Hökmlərin quruluşca neçə növü var

6.Hökmün terminləri nədir?

7.Doğru və yanlış hökm nədir?

Mülahizə(hökm)- gerçəkliyin predmetləri,yaxud onlar arasındakı əlaqə və münasibətlər haqqında informasiyanı iqrar və ya inkar edən təfəkkür formasıdır .

HÖKMLƏRİN NÖVLƏRİ

Keyfiyyətə görə

Kəmiyyətə görə

iqrari

inkari

ümumi

xüsusi

HÖKMÜN STRUKTURU

HÖKMÜN TƏRKİB HİSSƏLƏRİ

SUBYEKT(S)

PREDİKAT(P)

Kvantor sözlər

Məntiqi bağlayıcı

HÖKMÜN TƏRKİBİ

• SUBYEKT -hökmün predmetini ifadə edən anlayış.
• PREDİKAT -predmetin əlamətı,xassəsi və s. ifadə edən anlayış.
• BAĞLAYICI -subyekt ilə predikat arasında əlaqə və münasibətləri iqrar və ya inkar edən sonluqlar.
• KVANTOR SÖZLƏR -subyekti və ya onun hissəsini ifadə edir.(“bütün”,”hər bir”,”bəzi”,”bir çox” və s.)

HÖKMÜN QURULUŞCA NÖVLƏRİ

Sadə hökmlər

Mürəkkəb hökmlər

• Subyekt və predikat hökmün terminləri adlanır.
• Sadə hökmlər terminlərdən(S və P) ibarət olur.
• Mürəkkəb hökmlər isə sadə hökmlərdən ibarət olur.

GERÇƏKLİYƏ MÜNASİBƏTİNƏ GÖRƏ HÖKMLƏRİN NÖVLƏRİ

* DOĞRU HÖKMLƏR- gerçəkliyi olduğu kimi əks etdirən hökmlər.

** YANLIŞ HÖKMLƏR- gerçəkliyi təhrif edən hökmlər.

Mövzu: 4 EYNİGÜCLÜ MÜLAHİZƏLƏR

• Suallar:
• 1.Eynigüclülük nədir?
• 2.Eynigüclü mülahizə nədir?
• 3.Eynigüclülüyün simvolu hansı işarə ilə göstərillir?
• Biri doğru, biri yanlış olan hökmlər eynigüclü ola bilərmi?

• Eynigüclülük-ekvivalentlik,eynimənalılıq, eyniyyət deməkdir.
• Eynigüclü mülahizələr müxtəlif formada ifadə olunmuş eynimənalı hökmlərdir.
• Eynigüclü mülahizələr həm riyazi dildə, həm də təbii dildə ifadə oluna bilər.
• Məsələn:

a)8 8

b)”Mən səndən böyüyəm” və ya

“ Sən məndən kiçiksən”

• Riyazi işarələrdə eyniliyin işarəsi belədir:
• Bu işarənin sol və sağındakı ox işarələri götürüldükdə = işarəsi alınır ki, bu da iki ədədi ifadənin ədədi qiymətinin bərabər- liyini göstərir.Məsələn:8•2+2=28-10=18
• Eyniyyət təşkil edən mülahizələrin hamısı eyni zamanda ya doğru, ya da yanlışdır. Ona görə də biri doğru, biri yalan mülahizə- lər eynigüclü ola bilməz.Məsələn:”Bütün alimlər biliklidir”. “Bütün biliklilər alimdir”.

DİQQƏTİNİZƏ GÖRƏ SAĞ OLUN !

• Təqdim olunmuş təlim resursu xüsusi istedadlı şagirdlər liseyinin “MƏNTİQ” proqramı əsasında hazırlanmışdır.
• “ MƏNTİQ” xüsusi kursu üzrə Azərbaycan dilində otra məktəblər üçün dərslik olmadığını nəzərə alaraq bu resurları hazırlamağı qərara aldıq.
• Müəllif:Rəfail Əliyev