Мероприятие на тему "Нартланы джолу"

Даусуз орта школ

Ачыкъ дерс

«Дунияда

къалырла дунияла… »

Джарашдыргъан – Айбазланы(Ижаланы ) Назбийни къызы Халимат

(Къонакъла бла сохтала хазырланыб олтурадыла.

Мекямны къонакъ алырча джасагъандыла.

Ариу макъам бла айтылгъан джыр келеди къулакъгъа( Сыбызгъы))

Дерсни мураты – сохталаны тенглик халиге , тюзлюкге ,джуртуна эс белюрге юретиу.

Уллу – гитче , джерим – джуртум багъалыды деб айыртыу

Анам бла ана тилимде джашаргъа , атамы да атмазгъа –дерге кереклини бериу.

Джыйылыуну бардырыу

( устаз башлайды)

Багъалы сохтала , къонакъла Бюгюннгю джыйылыуубузгъ «Дунияда къалырла дунияла» деб атагъанбыз.

Устаз - Джуууна бет джарыгъынгы нюрлеринде,

Кырдыкларынг , чыкъ тамчыларынг

Сени тилингде шыбырдагъанларын

Эшите,эшите , келеме санга,

Келеме…Джеталмайма ,джеталмайма…

(Созаланы Ахмат)

( Шелчок)

Устаз - Къарачай – Черкес республика бир гитче белек джер кюн батханда къыбла джаны бла орналгъанды Кавказны. Кесини уа махтауу уллуду – етмек сабанлары , къой- тууар сюрюулери , нефти , газы, чегетлери , джер байлыгьы , курорт джерлери …Несин айтайыкъ , несин къояйыкъ!?

Бошунагъа айтмайла: « Джерни накъут – налмазыды Кавказ!» - деб. Бу белек джерге кеб джырла , джомакъла айтылгъандыла , айтыладыла . Аланы бири да ма буду:

Джерлени тейрилери ( Тха) джерин юлешир акъыл алыб , хар миллетни келечисин джыйыб, Насыбны таууну (Минги Тау)башына чыкъгъанды , келечилени барына чеб атдыргъанды.

Бирлери иги джерлеге къууаннгандыла , бирлери алыргъа унамай , гурушха этгендиле.. Алай а Тейри барын да тынч этиб , айтханды: «Джер Аман болур мадары джокъду . Джерни мен кесиме деб къурагъанма . Энди сагъыш этиб , сизге береме. Джер кеси аллына джукь бермейди , аны сюерге , акъыл белюрге керекди .Эринмеген не джерден да къууаныр , эринчек къалайда да ач болур!»- деб , бошагъанды сезюн Тейри.

Джети кече бла джети кюнню , мангылайындан тери барыб , ишлеб , кеси – кесине да разы болуб , кете башлады Тейри . Хырылдашыб, чабышыб , Тейриге талай адам джетдиле, джер излегенлерин айыртдыла.

-Кимлесиз сиз? Къайдан келдигиз? - деб сорду Тейри .

- Биз нартланы келечилерибиз , айтылгъан заманнга келгенек , алай а бизни унутхансыз, - дедиле.

- Къалай болду алай ?-деб , ахсыныб, Тейри – алыгъыз, муну кесиме деб артха тыйгъанем деб , Кавказны шимал джанында кюн батхан джанын къолу бла назик сылай кергюздю.

Алайда уа таула !!!

Къаллай таула !!!

Мийикле , Адам аягъы басмазча кириш къаяла , кемюклениб , шоркъулдаб келген суулары , сууукъ нарат чегетлери , кюнде джылтырай тургъан къая башлары бла къаргъа беленнген таулары…

Бу таурухду, алай а таурухдача джерди джерибиз .Ол кертиди.

Бюгюнлюкде эшитиледи Къобанны тауушу, аладан къураладыла джомакъла бла таурухла. Къобанны кирсизлиги , Минги Тауну мийиклиги ,хауаны дарманлыгъы болгъанды тау миллетлеге джашау юлгю.

Сохта - Тюздю ,тюз ! Бюгюнлюкде биз алагъа ушайбыз ..Нек десегиз , айтайым .Къарачай сабийле бешикде белляу бла аладыла эсге ,сингнгеди къаннга – джаннга : сезню джумушакълыгъы , джюрекге токълукъ , келню джарыкълыгъы , чомартлыкъны…

Сохта - Ийнанмазем дерге къалай болур ! Эшитгенмисиз башха тилде быллай тамаша макъам ! Къарачыгъыз ,тенгле , эски нарт джырла да алагъа шагъатлыкъ этедиле.

Сохта - Миллетим тау джерлеге джан сала , уруна , телю есдюре джашнайды табигъатны биргесине…

Заман эркинлик сормай керейем …

Эсде болмай тургъанлай, къазауат чыкъды , ызы бла ачы хапар болуб , кечгюнчюлюк - дедиле. «Бир кечеге агъардыла нарат чегетле , кюйюб , азайды Къарачай Къобан» - дейдиле къартла.

( Джыр Семенланы Исмаил «Анам»)

Устаз - Орта Азия ! Не кердюк , не кермедик !? Ким къалды ? Алай а таулу аналагъа минг бюсюреу .

«Бушуу китаб» деген чыгъармада былай айтылады

- солдатла тау эллеге келгенлери адамлагъа сескеклик салмагъан эди таулу миллет аскерде балаларына ушата ,алагъа маджал ашарыкъ ,киийм табханларын бериб кюрешгендиле .Сорууларына да тамблагъы джашаугъа джол ишленеди дегендиле.

- бир джаш тиширыучукъ джети баласы бла кечгюнчюлюкню ачыуун сынады.Эркишиси къазауатда ,6 баласы уа елдюле.? Бала елгенлей ,акъылындан тюрленнгенча болуб ,асыраргъа бермей ,къолунда къарышыб ,кеси да джан берди.

-Байкъулланы балла да былай айтады .3 бала елдюле , эркишим къазауатда елдю.мен а къуу терекча болдум .Быллай хапарла хар юйден да келедиле.

Ачлыкъ , инджиу , елюм демей , балаланы тюз иннетде юрете , кеси тиллеринде селешдире , чыныкъдырыб хар ишде ,адамлыкъны шартларын тас этмей , джашаргъа юретиб , джуртларына алыб къайтдыла ..Къаллай кюнле , кечеле етдюрген болур эди ала ! Шыбыла таууш эте болур эди тюшлеринде да ол кюнлени ызлары…

-Сохта - « Елмеген къул ,кюмюш аякъдан суу ичер» - деген нарт сез керти болду.. Къаллай джашла – къызла есдюле ! Къаллай геджебле , джигитле юлгю болдула емюрлюкге Орта Азиягъа къой , саулай миллетге ..

(суратлары спортсменлени , джигит къызланы Азиядан)

Сохта - « Джарлыны азыгъы тюзде къалмаз» деген сезле да керти болдула .Тюзлюк келди таулагъа. Къашы – башы тюйюлюб тургъан Кавказ ышарды. Миллетим Кавказны кердю.

Тузлу джыламукъ бетими джууа ,

Ексюзле бла джылайым ,

Кенгде къалгъан елгенлеге атаб ,

Джер сайлаб , сын таш салайым – деб джазгъанды Семенланы Исмаил.

Сохта - Топракъ кесек алыргъа деб , сен атлан

Къарачайны атасына – Къарт – Джуртха.

Атамы сюеме десенг , ийнанмам ,

Уллу келлюлюгюнг болса бу джуртха.

Къарачайны джаудан сакълай саркъгъанды

Ма бу джерлеге джигитлени къанлары.

Ма джерге емюр топракъ болгъанды

Ата – бабаларыбызны санлары.

Сохта - Бери келсенг , сен эсингден этме тас ,

Бар халингден сайларса - Сабырны.

Кешенеге чыкъсанг , Джерни эслеб бас ,

Теблемезча , сен ахлунгу къабырын.

Алгъыш

Эркишилик тере болуб таулулагъа,

Къанда , сютде джаратылыб емюрледен,

Джол негерлик этиб турду уланлагъа,

Кече- кече келди бизге телюледен.

Эркишилик – ашхы адет – юйресин да,

Тауларымда бегиб къалсын емюрлюкге!

Ашхылыгъынг ол джуртума теджелсин да,

Къуллукъ этсин есюб келген телюге.

Аппа ачыкъ болсун джюрек джюрекге

Къадау къорасын ,къорасын кирит .

Бармакъларымы орталарындан

Къуюлуб турсун игилик.

Устаз - Халкъ дейбиз . Неди ол? Сен , мен , ол , бири. Алай демеклик бир джандан джаратылгъан джанла. Къаллайды да бизни халкъ этиб тутхан Адам, къарачайлы?

Сохта- Сохта ( кезюулетиб )-

• Бусагъатда къарачайлы къара шинли ,орта сюекли. Бет къаны Адам илеширлей огъурлу, халиси да джууаш , тиймегеннге тиерик тюлдю.

• Бутуну , къолуну къымылдауу рахатды. Кюлгени ачы тюлдю, ууакъды.

• Урунууну сюеди ,ташны юсюнде да кесин джашатырыкъды.

• Накъырданы ангылайды , сюеди.

• Ата– ана къачын мийик тутады , ала ючюн отха да кирликди.

• Эркиши – тиширыуну , тиширыу – эркишини намысларын кередиле. Сабийни бек эслейди.

• Ыйлыкъмышды.. Бет джоймазлай атларгъа каст этиб джюрюйдю.

• Джюреги аппа ачыкъды башха миллетге.

• Къоркъакъ тюлдю , джюреги етгюрдю. Джаугъа – джаулукъ , шохха – шохлукъ эте биледи.

• Окъургъа , билим алыргъа , тебсерге , ойнаргъа талпымакълыкъ да уллуду.

Къарачайлыны баш шартлары была болгъаны себебли , биз да аланы ызлай ,айта барабыз бюгюнлюкде .

Сохта - Джау джагъылгъанча джумушакъ тилим

Туугъан кюнюмде туугъанса меннге .

Сени юсюнг бла дюн – дунияны

Сюйгенме , санайма халкъыма тенгнге.

« Къалай мийикдиле бу сизни таула» -

Деб , сейирсинди узакъдан келген .

Къарай а билмеди Бизни ТАУЛУГЪА

НЕСИ да таудан МИЙИКГЕ.

( Джыр «Къарачай»)

Сохта - Тилими тартыб алсала да,

Орнуна башха салсала да,

Сёлеширме ана тилимде.

Джети кесек этселе да,

Хар кесегим бирер хариф болуб,

Къарачай сёзню къурай сюелир.

Сохта - Сизден тилерим !

Эс ташламай хаман эсде тутугъуз

Кеси тил бла джерингди джубанчынг!

Намыс бла адет , джорукъ къуруса

Ким болурбуз бара баргъан дунияда.

УСТАЗ

Бизни миллет емюрледен … Адет- Намыс бла джашагъан, эм сыйлы адамладыла джашауда!

АДЕТ - НАМЫС, БИЗНИ БИРЛИГИБИЗДИ, АЗ БОЛСАКЪ ДА КЮЧБЮЗ!

Багъалы сохтала ! Сиз миллетни тамбласысыз!

Сизге уллу борч салынады – озгъан инджиулени унутмай , ата -анала юретген джорукъланы тас этмей ,ергеде элтирге , не тюрлю къыйнлыкъда да тас этмей ,культураны ,тилни ,билимни , есдюре ,атларын айтдыра , бюгюнлюкге джетгенле . Эндиги джашауну иелери сизсиз !

Дунияда къалырла дунияла , кюн тиймез айланыб терсинден…

Устаз - Бизни бюгюннгю тюбешиуюбюз муну бла ахырына джетди.

Мени келюме келген бла бюгюннгю тюбешиу бош кетмез эсигизден.Ариу ыз къояр эсигизде деб ышанама . Бек таб ариу етдюрдюк белек заманны биргелей. Танышдыкъ , миллетни иги шартларын эсге алдыкъ . Мен сизге бек разыма .Эсен керюшейик ! Джолугъуз кенг , мамырлы болсун , насыбдан толсун ! Айталмай , келюбюзге келген муратланы да толу этсин Тейри.

Келген къонакъла да бизге разы болсунла ! Къыйынсыз болсунла. Сау джюрюгюз!

( Тау макъамла эшитиледиле. Джыйылгъанла кетер оноу этедиле).

Нарт сезле

1.Къолунгда къуимакъ биширсенг да , ананы

борчундан къутулмазса.

2.Алимден хат къалыр,темирден тот къалыр.

3.Илму –джашауну джолу.

4.Байлыкъ тауусулур, билим тауусулмаз.

5.Билим ат болуб да чабар, къуш болуб да

учар.

6.Окъумагъан сокъурду.

7.Намыссыз Адам –насыбсыз.

8.Акъыллы ишин тындырыр , тели аягъын

сындырыр.

15