ДӨЙӨМ белем биреү ойошмаларының
5-9-сы кластары өсөн
“Тәрбиә һабаҡтары”
дәрестән тыш эшмәкәрлек курсы буйынса
эш программаһы
төҙөүселәре:
Бураҡаев И.Д.
Бураҡаева М.С.
Дәүләтшина М.Ф.
Ғилманова В.М.
Йөкмәткеһе
АҢЛАТМАЛЫ ЯҘЫУ
“Тәрбиә һабаҡтары” » программаһының актуаллеге һәм тәғәйенләнеше....8
“Тәрбиә һабаҡтары” » программаһының маҡсаты һәм бурыстары.............9
“Тәрбиә һабаҡтары”ның белем биреү дәрестән тыш эшмәкәрлек өлөшөндәге урыны
....................................9
“Тәрбиә һабаҡтары”ның йөкмәткеһе………………………........10
5-се класс
6-сы класс
7-се класс
8-се класс
9-сы класс
« Тәрбиә һабаҡтары”н үҙләштереүҙең планлаштырылған һөҙөмтәләре...................................................................................................15
Шәхси һөҙөмтәләр.................................................................................................15
Метапредмет һөҙөмтәләр......................................................................................18
Предмет һөҙөмтәләре.............................................................................................21
5-се класс
6-сы класс
7-се класс
8-се класс
9-сы класс
Тематик планлаштырыу………………………………………………25
5-се класс
6-сы класс
7-се класс
8-се класс
9-сы класс
АҢЛАТМАЛЫ ЯҘЫУ
«Тәрбиә һабаҡтары» программаһының актуаллеге һәм тәғәйенләнеше
Белем биреү ойошмалары өсөн тәрбиә биреү федераль эш программаһы “Тәрбиә һабаҡтары” эш программаһын әҙерләү өсөн нигеҙ булып тора. “Тәрбиә һабаҡтары” дөйөм белем биреүҙең бөтә кимәлдәрендәге белем биреү процесының берҙәмлегенә һәм күсәгилешлегенә нигеҙләнә, мәктәпкәсә һәм урта һөнәри белем биреү ойошмалары өсөн эш программаларына тура килә.
Программа Федераль дәүләт белем биреү стандарттары, федераль белем биреү программалары талаптарына ярашлы төҙөлдө. Был дәрес һәм дәрестән тыш эшмәкәрлектә Федераль дәүләт белем биреү стандарттары талаптарының берҙәм үтәлешен тәьмин итергә мөмкинлек бирә.
Уҡыусыларҙы Рәсәй традицион рухи ҡиммәттәренә, шул иҫәптән үҙенең этник төркөмө ҡиммәттәренә, Рәсәй йәмғиәтендә ҡабул ителгән Рәсәй конституцион нормалары һәм ҡиммәттәре нигеҙендә тәртип ҡағиҙәләренә һәм нормаларына йәлеп итеүҙе күҙ уңында тота; тарихи мәғрифәтселекте, уҡыусыларҙың Рәсәй мәҙәни һәм гражданлыҡ үҙенсәлеген формалаштырыуҙы күҙ уңында тота. Программаны тормошҡа ашырыусы педагогтың бурысы булып Тыуған илгә, халҡыбыҙҙың мәҙәниәтенә ,тарихына ҡыҙыҡһыныу уятыу, тәбиғәт матурлығын күрә белеү, һаҡсыл ҡараш, үҙеңдең һәм әйләнә-тирәңдәге кешеләрҙең ҡылыҡтарына дөрөҫ баһа биреү.
“Тәрбиә һабаҡтары”программаһы өс бүлектән тора:маҡсатлы, йөкмәткеле,ойоштороу.
“Тәрбиә һабаҡтары” эш программаһын әҙерләгәндә йәки яңыртҡанда уның йөкмәткеһе, маҡсатлы бүлектән тыш, белем биреү ойошмаһының үҙенсәлектәренә ярашлы үҙгәрергә мөмкин: ойоштороу-хоҡуҡи формаһы, уҡыусылар һәм уларҙың ата-әсәләре контингенты (законлы вәкилдәре), белем биреү программаһының йүнәлеше, шул иҫәптән айырым уҡыу предметтарын тәрән өйрәнеүҙе күҙ уңында тотҡан, уҡыусыларҙың этномәҙәни ҡыҙыҡһыныуҙарын, айырым белем биреү ихтыяждарын иҫәпкә алған.
Программа түбәндәге норматив-хоҡуҡи документтар нигеҙендә әҙерләнгән:
- Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы;
- Рәсәй Федерацияһының 2012 йылдың 29 декабрендәге «Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында» 273-ФЗ һанлы Федераль законы (өлгө өсөн, ҡулланыу өсөн);
- Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының 22 июлдәге 599-сы «Төп дөйөм белем биреүҙең федераль дәүләт мәғариф стандартына үҙгәрештәр индереү тураһында» бойороғо (Рәсәй Юстиция министрлығында 2022 йылдың 17 авгусында 69676-сы номер менән теркәлгән).
- Төп дөйөм белем биреүҙең яҡынса төп белем биреү программаһы (дөйөм белем биреү буйынса федераль уҡыу-методик берекмә ҡарары, 2022 йылдың 18 мартындағы 1/22-се протокол менән раҫланған);
- Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының «Төп дөйөм белем биреүҙең федераль дәүләт белем биреү стандартын раҫлау тураһында»ғы 286-сы бойороғо (Рәсәй Юстиция министрлығында 05.07.2021-се 64100-се теркәлгән).
- 2019 йылдың 1 октябрендә Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығы коллегияһы ултырышында раҫланған Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының туған телдәрен уҡытыу концепцияһы;
- Башҡортостан Республикаһы Башлығының 2020 йылдың 30 декабрендәге 613-сө Указы менән раҫланған “Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәрен һәм Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының туған телдәрен уҡытыу концепцияһы”;
- Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының 22 июлдәге 599-сы « Төп дөйөм белем биреүҙең федераль дәүләт мәғариф стандартына үҙгәрештәр индереү тураһында» бойороғо (Рәсәй Юстиция министрлығында 2022 йылдың 17 авгусында 69676-сы номер менән теркәл
- Рәсәй Федерацияһы мәғариф Министрлығының 18.05.2023 no 370 бойороғо "Төп дөйөм белем биреүҙең федераль белем биреү программаһын раҫлау тураһында" (12.07.2023 no 74223 теркәлгән)
Маҡсатлы бүлек.
Эш программаһы белем биреү ойошмаларының тәрбиә биреү программаһына яраҡлаштырылып төҙөлдө. Белем биреү ойошмаһында уҡыусыларҙы тәрбиәләү йөкмәткеһе Рәсәй Федерацияһы Конституцияһында нығытылған рәсәй база (гражданлыҡ, милли) нормалары һәм ҡиммәттәре йөкмәткеһе менән билдәләнә.
Дөйөм белем биреү ойошмаһында тәрбиә эшмәкәрлеге тәрбиә өлкәһендә дәүләт сәйәсәтенең өҫтөнлөктәре буйынса планлаштырыла һәм тормошҡа ашырыла. Рәсәй Федерацияһының балалар тәрбиәләү өлкәһендәге өҫтөнлөклө бурысы-рәсәй традицион рухи ҡиммәттәрен уртаҡлашҡан, актуаль белемгә һәм оҫталыҡҡа эйә булған, хәҙерге йәмғиәт шарттарында үҙ потенциалын тормошҡа ашыра алған, тыныс ижадҡа һәм Ватанды һаҡлауға әҙер булған юғары әхлаҡи шәхесте үҫтереү.
Программаның йүнәлештәре:
“Тәрбиә һабаҡтары” эш программаһы белем биреү ойошмаһының төп тәрбиә йүнәлештәре буйынса уҡыу һәм тәрбиә эшмәкәрлеге берҙәмлегендә ФГОС ООО талаптарына ярашлы тормошҡа ашырыла һәм уҡыусыларҙың ҡиммәттәр менән етәкселек итергә һәм улар нигеҙендә эшмәкәрлектең тәүге тәжрибәһен алырға әҙерлеген сағылдыра, шул иҫәптән:
-рәсәй гражданлыҡ үҙенсәлеген формалаштырыуға булышлыҡ иткән гражданлыҡ тәрбиәһе, Рәсәй федерацияһы граждандарының берләшмәһенә, рәсәй дәүләтендә власть сығанағы һәм мең йыллыҡ рәсәй дәүләтселеге субъекты булараҡ Рәсәй халҡына ҡарау, Рәсәй гражданының хоҡуҡтарын, азатлыҡтарын һәм бурыстарын хөрмәт итеү, хоҡуҡи һәм сәйәси мәҙәниәт.
-тыуған яҡҡа, Ватанға, үҙ халҡына һөйөү, Рәсәйҙең башҡа халыҡтарына хөрмәт тәрбиәләүгә нигеҙләнгән патриотик тәрбиә; тарихи мәғрифәтселек, рәсәй милли тарихи аңын, рәсәй мәҙәни үҙенсәлеген формалаштырыу.
-Рәсәй халыҡтарының рухи-әхлаҡи мәҙәниәте, рәсәй халыҡтарының традицион диндәре нигеҙендә рухи-әхлаҡи тәрбиә биреү, традицион рәсәй ғаилә ҡиммәттәрен формалаштырыу; намыҫлылыҡ, изгелек, мәрхәмәтлек, ғәҙеллек, дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам, өлкәндәргә, ата-бабалар иҫтәлегенә хөрмәт тәрбиәләү.
-эстетик тәрбиә биреү, рәсәй традицион рухи ҡиммәттәре нигеҙендә эстетик мәҙәниәтте формалаштырыуға булышлыҡ итеү, ватан һәм донъя сәнғәтенең иң яҡшы өлгөләренә ҡушылыу.
- сәләмәт йәшәү рәүеше һәм эмоциональ именлек мәҙәниәтен формалаштырыуға йүнәлтелгән физик тәрбиә һаулыҡ мөмкинлектәрен һәм торошон, тәбиғәт һәм социаль мөхиттә хәүефһеҙ тәртип күнекмәләрен, ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе иҫәпкә алып физик һәләттәрҙе үҫтереү.
- хеҙмәткә, хеҙмәтсәндәргә, хеҙмәт һөҙөмтәләренә (үҙенеке һәм башҡа кешеләргә) ихтирам тәрбиәләүгә, хеҙмәт эшмәкәрлегенә йүнәлеш алыуға, һөнәр алыуға, рәсәй йәмғиәтендә продуктив, әхлаҡи яҡтан лайыҡлы хеҙмәттә шәхсән үҙ-үҙеңде күрһәтеүгә, профессиональ эшмәкәрлектә күренекле һөҙөмтәләргә өлгәшеүгә нигеҙләнгән хеҙмәт тәрбиәһе.
- экологик тәрбиә, экологик мәҙәниәтте формалаштырыуға булышлыҡ итеүсе, рәсәй традицион рухи ҡиммәттәре, тәбиғәтте һаҡлау, һаҡлау, тергеҙеү, тирә-яҡ мөхит нигеҙендә тәбиғәткә, тирә-яҡ мөхиткә яуаплы, һаҡсыл мөнәсәбәт.
- үҙеңде һәм башҡа кешеләрҙе, тәбиғәтте һәм йәмғиәтте танып белеүгә, белем алыуға, шәхси мәнфәғәттәрҙе һәм йәмәғәт ихтыяждарын иҫәпкә алып сифатлы белем алыуға ынтылыш тәрбиәләүгә йүнәлтелгән фәнни танып белеү ҡиммәттәре.
“Тәрбиә һабаҡтары” эш программаһының һөҙөмтәләренең маҡсатлы ориентирҙары.
Граждандар тәрбиәһе:
-полимәҙәни, күп милләтле һәм күп конфессиялы рәсәй йәмғиәтендә, донъя берләшмәһендә үҙенең рәсәй гражданлығын (идентичность) белгән һәм ҡабул иткән;
-Рәсәй халҡының үткәненә, бөгөнгөһөнә һәм киләсәгенә, тарихи мәғрифәтселек, рәсәй милли тарихи аңы нигеҙендә рәсәй дәүләтселегенең мең йыллыҡ тарихына ҡағылышын аңлаусы;
-Рәсәй дәүләт символдарына, байрамдарға хөрмәт күрһәтеүсе;
-Рәсәй гражданы бурыстарын үтәүгә, башҡа кешеләрҙең хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын, законлы мәнфәғәттәрен хөрмәт иткәндә үҙенең гражданлыҡ хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын тормошҡа ашырыуға әҙер булыуын күрһәтә;
- граждандарҙы дискриминациялауҙы, экстремизм, терроризм, йәмғиәттә коррупция күренештәрен ҡабул итмәүҙе белдерә;
Патриотик тәрбиә:
-үҙ милләтен, этник сығышын аңлаған, үҙ халҡын, уның традицияларын, мәҙәниәтен яратҡан;
-Үҙ һәм Рәсәйҙең башҡа халыҡтарының тарихи һәм мәҙәни мираҫына, тыуған илендә йәшәгән халыҡтарҙың символдарына, байрамдарына, ҡомартҡыларына, традицияларына хөрмәт күрһәтеүсе; -туған телде, үҙ төбәгенең, үҙ халҡының, Рәсәйҙең башҡа халыҡтарының тарихын һәм мәҙәниәтен белеүгә ҡыҙыҡһыныу күрһәтә;
-Тыуған Илебеҙ - Рәсәйҙең фән, сәнғәт, спорт, технология өлкәһендәге ҡаҙаныштарын, хәрби батырлыҡтарын һәм хеҙмәт ҡаҙаныштарын, Ватан геройҙарын һәм һаҡсыларын белгән һәм хөрмәт иткән;
-патриотик йүнәлештәге сараларҙа ҡатнашыусы.
Рухи-әхлаҡи тәрбиә:
-үҙ халҡының рухи-әхлаҡи мәҙәниәтен белгән һәм хөрмәт иткән, әхлаҡи һайлау ситуацияларында (милли, дини ҡарашын иҫәпкә алып)Рәсәй халыҡтарының, рәсәй йәмғиәтенең рухи ҡиммәттәренә һәм әхлаҡи нормаларына йүнәлтелгән;
- үҙ тәртибен һәм ҡылыҡтарын, тәртибен һәм башҡа кешеләрҙең ҡылыҡтарын традицион рәсәй рухи-әхлаҡи ҡиммәттәре һәм нормалары позицияһынан баһаларға әҙер булыуын белдерә;
-Рәсәйҙә традицион рухи-әхлаҡи нормаларға һәм ҡиммәттәргә ҡаршы килгән кешелеккә ҡаршы һәм асоциаль ғәмәлдәрҙе, тәртипте ҡабул итмәүҙе белдерә;
-шәхестең индивидуаль һәм ижтимағи арауыҡ шарттарында азатлыҡ һәм яуаплылыҡ нисбәтен, Рәсәйҙәге кешеләрҙең, халыҡтарҙың милләт-ара, дин-ара килешеүенең әһәмиәтен һәм ҡиммәтен аңлаған, төрлө халыҡтар, дин кешеләре менән аралаша белгән;
-өлкән, рәсәй традицион ғаилә ҡиммәттәренә, никах институтына ғаилә булдырыу, бала табыу һәм тәрбиәләү өсөн ир менән ҡатын-ҡыҙ союзы булараҡ хөрмәт күрһәтеүсе;
-үҙ халҡының, рәсәй йәмғиәтенең рухи мәҙәниәте өлөшө булараҡ уҡыуға, туған телгә, рус теленә һәм әҙәбиәтенә ҡыҙыҡһыныу күрһәтә.
Эстетик тәрбиә:
-сәнғәттә ватан һәм донъя сәнғәтенең, халыҡ традицияларының һәм халыҡ ижадының ҡиммәтен аңлауҙы сағылдырыусы;
- үҙ һәм башҡа халыҡтарҙың төрлө сәнғәт төрҙәренә, традицияларына һәм ижадына эмоциональ-тойғо һиҙгерлеген, уларҙың кешеләрҙең тәртибенә йоғонтоһон аңлауын күрһәтә;
-хәҙерге йәмғиәттә коммуникация һәм үҙ-үҙен белдереү сараһы булараҡ художество мәҙәниәтенең ролен, сәнғәттә әхлаҡи нормаларҙың, ҡиммәттәрҙең, традицияларҙың әһәмиәтен аңлаусы;
- төрлө сәнғәт төрҙәрендә, художестволы ижадта үҙ-үҙен сағылдырыуға йүнәлтелгән.
Физик тәрбиә, һаулыҡ мәҙәниәтен һәм эмоциональ именлекте формалаштырыу:
-ғүмерҙең, һаулыҡтың һәм хәүефһеҙлектең ҡиммәтен, һаулыҡты һаҡлауҙа шәхси тырышлыҡтың әһәмиәтен аңлаусы, хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен, хәүефһеҙ тәртипте белеүсе һәм үтәүсе, шул иҫәптән мәғлүмәт мөхитендә;
-сәләмәт йәшәү рәүешенә (сәләмәт туҡланыу, гигиена ҡағиҙәләрен үтәү, шөғөлләнеү һәм ял итеүҙең баланслы режимы, даими физик әүҙемлек)ҡарашты белдерә;
-зыянлы ғәҙәттәрҙе (тәмәке тартыу, алкоголь, наркотиктар ҡулланыу, уйын һәм башҡа бәйлелек формаларын) ҡабул итмәү, уларҙың эҙемтәләрен, физик һәм психик һаулыҡҡа зыян килтереүен аңлау;
- физик һәм эмоциональ торошто (үҙенекен һәм башҡа кешеләрҙе) аңлай белгән, үҙ эмоциональ торошон идара итергә ынтылыусы;
-үҙгәреүсе социаль, мәғлүмәт һәм тәбиғәт шарттарына, стресс хәлдәренә яраҡлаша ала.
Хеҙмәт тәрбиәһе:
-ихтирамлы хеҙмәт, үҙ хеҙмәтенең һөҙөмтәләре, башҡа кешеләрҙең хеҙмәте;
- төрлө һөнәрҙәрҙе һәм хеҙмәтте практик өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, шул иҫәптән предмет белемен ҡулланыу нигеҙендә;
- рәсәй йәмғиәтендә уңышлы профессиональ үҙ-үҙен тормошҡа ашырыу өсөн хеҙмәт һөйөүсәнлек, хеҙмәткә өйрәтеү, ғүмер буйы хеҙмәт эшмәкәрлеге күнекмәләрен туплауҙың мөһимлеген аңлаусы;
-ғәмәли хеҙмәт эштәрен, технологик һәм социаль йүнәлештәге бурыстарҙы (ғаиләлә, дөйөм белем биреү ойошмаһында, үҙ ерендә) хәл итеүҙә ҡатнаша, бындай эшмәкәрлекте башлап ебәрергә, планлаштырырға һәм үҙ аллы башҡарырға һәләтле;
-шәхси һәм йәмәғәт мәнфәғәттәрен, ихтыяждарын иҫәпкә алып, белем биреүҙең һәм тормош пландарының индивидуаль траекторияһын аңлы рәүештә һайлауға һәм төҙөүгә әҙерлекте белдерә.
Экологик тәрбиә:
-экологик проблемаларҙың, уларҙы хәл итеү юлдарының, кешенең, йәмғиәттең экологик мәҙәниәтенең әһәмиәтен һәм глобаль характерын аңлаусы;
-тәбиғи, технологик һәм социаль мөхиттәрҙең үҙ-ара бәйләнеше шарттарында гражданин һәм ҡулланыусы булараҡ үҙ яуаплылығын аңлаған;
-тәбиғәткә зыян килтереүсе ғәмәлдәрҙе әүҙем ҡабул итмәүҙе белдерә;
-тәбиғәтте һаҡлау, үҙ ғәмәлдәрен планлаштырыу һәм уларҙың тирә-яҡ мөхиткә мөмкин булған эҙемтәләрен баһалау өлкәһендәге мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн тәбиғи һәм социаль фәндәр белемен ҡулланыуға йүнәлтелгән;
- экологик, тәбиғәтте һаҡлау йүнәлешендәге практик эшмәкәрлектә ҡатнаша
« Тәрбиә һабаҡтары» программаһының маҡсаты һәм бурыстары
“Тормош һабаҡтары” - халыҡ педагогикаһы нигеҙендә белем һәм тәрбиә биреүҙе системаға һалған махсус программа. Был предметта һәр баланың шәхси үҙенсәлеге һәм башҡорт халҡының үҙенсәлеге һәм тәрбиә мәсьәләһе айырым иҫәпкә алынған .
Предметтың төп маҡсаттарының береһе – уҡыусыны кешелек сифаттарына эйә булған эшмәкәр шәхес итеп тәрбиәләү. Рухлы, ныҡлы ихтыярлы, үҙ халҡы, милләте, тарихы менән ғорурлана алған, халыҡтың йыр-моңон күңеленә һеңдергән, халҡының рухы, маҡсаты, уй-хыялдары, үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге менән йәшәгән, туған теленең ҡәҙерен белгән, шул телдә уйлаған, хыялланған, ижад иткән, бар булмышын халҡына бағышлаған, донъяла лайыҡлы үҙ урынын тапҡан, дөйөм кешелектең йәшәйешен дауам итеүсе кеше генә шәхес була ала.
“Тәрбиә һабаҡтары” аша уҡыусы тыуған ерен өйрәнеп, илһөйәрлек тойғоһо менән бергә туған тәбиғәтенә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләй. Тыуған ерҙе, халҡыңды һөйөү, уның менән һоҡланыу һәм ғорурланыу тойғоһо туған телең, тыуған йортоң, урамың, ауылың һәм республикаңа, уның үткәндәре һәм бөгөнгөһөнә ихтирам тойғоһонан башлана. Ул үҙ эсенә халыҡтың үткән данына, хеҙмәт һәм хәрби традицияларына, йыр-моңона, әҙәп-әхлаҡ ҡағиҙәләренә, этик-эстетик ҡараштарына ихтирам, ата-бабаларҙан ҡалған аманатҡа, уларҙың яҡты идеалдарына дуҫлыҡ, берҙәмлек, тоғролоҡ кеүек һыҙаттарҙы ла берләштерә. Тыуған йортоңдо һөйөүҙән тамырланған был тойғо Тыуған илеңә, дөйөм кешелеккә һөйөү булып әүерелә.
Предмет йөкмәткеһендә сағылыш тапҡан ҡиммәттәр:
-ғүмерҙең ҡиммәте - кеше ғүмерен иң юғары ҡиммәт итеп баһалау;
-изгелектең ҡиммәте- тирә-йүндәге кешеләргә миһырбанлы, ярҙамсыл, игелекле булыу;
-ирек, намыҫ ҡиммәте- аралашыу, үҙ-ара мөнәсәбәттәр ҡороу ҡағиҙәләренең төп нигеҙе икәнлеген төшөндөрөү;
-тәбиғәттең ҡиммәте-үҙеңде тәбиғәттең бер өлөшө итеп тойоу, тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл тәрбиәләү;
-ғаиләнең ҡиммәте- ғаиләгә, туғандарға ҡарата яҡшы мөнәсәбәт булдырыуға, ихтирам һәм яуаплылыҡ, рәхмәтле булыу, яратыу тойғоларын формалаштырыуға булышлыҡ итеү;
хеҙмәттең ҡиммәте-балаларҙа хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләүҙә уҡыу эшмәкәрлеге ҙур роль уйнай. Балала маҡсатҡа ынтылыусанлыҡ, яуаплылыҡ, үҙ аллылыҡ, хеҙмәткә ихтирам тойғоларын үҫтереү;
-гражданлыҡ ҡиммәте- үҙеңде йәмғиәттең, халыҡтың, илдең, дәүләттең ағзаһы итеп тойоу, илдең бөгөнгөһө һәм киләсәге өсөн яуаплылыҡ тойғоһо кисереү, республиканың тарихына , мәҙәниәтенә, теленә, тормошона, халҡына ҡыҙыҡһыныу уятыу;
-патриотлыҡ ҡиммәте - Рәсәйҙе, Башҡортостанды һөйөү, уның үткәне һәм бөгөнгөһө менән ҡыҙыҡһыныу, Тыуған илгә хеҙмәт итергә әҙер булыу;
-кешелектең ҡиммәте-уҡыусының үҙен Башҡортостандың, Рәсәйҙең генә гражданы итеп түгел, ә бөтөн донъяның бер өлөшө итеп тойоуы, шул донъя йәшәһен, алға китһен өсөн хеҙмәттәшлек, килешеп йәшәү, мәҙәниәттәр төрлөлөгөн ихтирам итеү.
Программмала сәғәттәр һаны.
Программаны дәрес һәм кластан тыш саралар формаһында тормошҡа ашырырға мөмкин.
Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған белем биреү ойошмаларында программаны өйрәнеүгә 5-7се кластарҙа – 34 сәғәт (аҙнаға 1 сәғәттән 34 аҙна), 8-се клас – 34 сәғәт, 9-сы класс – 33 сәғәт (аҙнаға 1 сәғәттән 33 аҙна) бирелә.
Шулай итеп, дүрт йыл өйрәнеүгә 1-4 –се кластарҙа дөйөм сәғәттәр һаны 169 сәғәт тәшкил итә.
«ТӘРБИӘ ҺАБАҠТАРЫ»ның йөкмәткеһе
Дәрестән тыш эшмәкәрлек курсы программаһы федераль белем биреү программалары, федераль эш программалары тәҡдимдәрен иҫәпкә алып эшләнгән. Был практикала педагогтың уҡытыу һәм тәрбиә эшмәкәрлеген берләштерергә, уны баланың интеллектуаль үҫешенә генә түгел, ә әхлаҡи, социаль үҫешенә лә йүнәлтергә мөмкинлек бирә. Был сағыла: программаның маҡсатына ҡиммәт өҫтөнлөктәрен бүлеүҙә; дәрестән тыш эшмәкәрлек программаһын тормошҡа ашырыуҙың шәхси һөҙөмтәләре өҫтөнлөклө, улар өлгөлө тәрбиә программаһында сағылыш таба һәм аныҡлана; уҡыусылар өсөн дәрестәрҙең интерактив формаларында, уларҙың педагог һәм тиҫтерҙәре менән берлектә эшмәкәрлеккә йәлеп ителеүен тәьмин итә.
«ТӘРБИӘ ҺАБАҠТАРЫ»ның йөкмәткеһе
5-се класс
1. Халыҡ педагогикаһы – тәрбиә һабаҡтары. . “Халыҡ педагогикаһы”,“Ғаилә мәктәбе”,“Олатайҙар һабағы”,“Өләсәйҙәр һабағы” тигән төшөнсәләргә аңлатма. Был төшөнсәләрҙең тәрбиә һабаҡтары икәнлеген һәм башланғыс кластарҙа Шатмораттың тап ошондай төшөнсәләр нигеҙендә тәрбиә алыуы тураһында әңгәмә. Китап байрамы.( Видеолар ҡарау).
2.Тәрбиәлелек. Әҙәп ҡағиҙәләре. Һөйләшеү оҫталығы. Ашаған саҡта үҙеңде тотоу. Тылсымлы һүҙҙәр. Үҙеңде үтә иркен тотоуҙың да, йомолоп йөрөүҙең дә әҙәпһеҙлек икәнлеген аңлатыу. Был төшөнсәләрҙе халыҡ нисек итеп аңлатҡан, нисек итеп төшөндөргән, ҡайһылайыраҡ тәрбиәләгән. Халыҡ ижады өлгөләренән тәрбиә тураһында мәҡәлдәр. Ялҡаулыҡҡа, эш белмәүгә төрттөрөп сығарылған таҡмаҡтарҙы, тапҡыр әйтемдәрҙе, шаян йырҙарҙы миҫалға килтерергә һәм өйгә эште лә шул юҫыҡта бирергә. Өлкәндәрҙән һорашып йәки ваҡытлы матбуғат биттәрендә баҫылып сыҡҡан көләмәстәрҙе, ҡыҙыҡлы хәлдәр тураһындағы яҙмаларҙы миҫал итеп ҡулланырға. Ерәнсә сәсән, Алдар кеүек тел оҫталарының тапҡырлыҡтарынан миҫал килтерергә. Ҡыҫҡаһы, халыҡта тәрбиә сараларының береһе булған кинәйә, тел төбө алымы тураһында аңлатырға. “Урал батыр” эпосы кинәйәһе. Ни өсөн Урал батыр халыҡҡа КЕШЕ БУЛҺЫН ЗАТЫҒЫҘ тигән васыят әйтә. Нимә ул ЗАТ?
Хеҙмәт тәрбиәһе. Өмәләр, күмәкҡул башҡарылған эштәр нигеҙендә тәрбиә.
Мәктәптәрҙә алып барылған хеҙмәт тәрбиәһенең әһәмиәте.
Изгелек тойғоһо тәрбиәләү. Өлкәндәрҙең бала күңеленә кинәйә менән генә изгелек орлоғо һалыу сараһын аңлатырға. “Изгелек эшләү изгелек күреүҙән баһалыраҡ”.
3. Тыуған илгә һөйөү тәрбиәләү. Был – иң изге тойғо. Башҡорт халҡы тыуған илендә, бергә ойошоп йәшәгәндә генә үҙен һаҡлап ҡала ала. Тыуған ил тыуып үҫкән ерҙән башлана.
Кешегә иң гәзизе – туған әсә, иң ҡәҙерлеһе – тыуған тупраҡ, иң татлыһы - тәү эскән һыуың, ин йылыһы – һине йылытҡан өй усағы, иң күркәме – тыуған өйөң, иң йәмлеһе – тыуған тәбиғәтең. Шуны тойоп үҫкән кешенең күңел ҡото бар. Шуларҙы ҡәҙерләғән кеше бүтән әсәләрҙең ғәзизлеген, оло һыуҙарҙың татын, яҡты донъяның ҡәҙерен,
Тыуған ил тойғоһоноң ололоғон нығыраҡ белер.
Тыуған иле булған кеше мең бәхетле.
4. Иң боронғо кешеләр. Боронғо Башҡортостан. Уралдағы тәүге кешеләр. Боронғо ҡәбиләләр һәм халыҡтар. Боронғо башҡорттар.
5. Башҡа халыҡтар менән аралашыу һөҙөмтәләре: үҙләштерелгән һөнәр, ҡайһы бер йолалар, аш-һыу.
6. Боронғо башҡорт кейеме. Башҡорт кейеменең үҙенсәлеге. Ҡатын-ҡыҙҙар, ирҙәр, балалар кейемдәре. Күргәҙмәләр. Башҡорт хәрби кейеме. Рус яҙыусыларының башҡорт кейеме тураһындағы фекерҙәре. Башҡорт биҙәнеү әйберҙәре. Атамалары, тәғәйенләнеше
7.Башҡорт музыка ҡоралдары. Ҡурай. Музыка ҡоралдарының сәләмәтлекте нығытыуҙағы әһәмиәте. Халыҡ музыка ҡоралдарын эшләү оҫталары. Ағас ҡурай уйлап сығарыусы Вәкил Шөғәйепов.
Баймаҡ районында ойошторолған балалар Ҡурай байрамы видеоһын ҡарарға тәҡдим итергә. Башҡортостан Республикаһының дәүләт ҡурайсылар ансамбле.
8. Боронғо башҡорт һауыт-һабалары. Һырлап яһалған ағас һауыт-һабалар. Ҡайын туҙынан яһалған һауыттар. Күн һауыттар. Һауыттарға төшөрөлгән биҙәктәрҙең төрлөлөгө һәм әһәмиәте.
9. Башҡорт аштары. Һыйыр ағынан әҙерләнгән аҙыҡтар. Һаулыҡҡа файҙаһы. Емеш-еләктән әҙерләнгән аҙыҡтар. Ҡамыр аштары. Ит аҙыҡтары һәм эсемлектәр.
10. Башҡорттарҙың традицион хужалығы һәм шөғөлө. Йылҡысылыҡ, малсылыҡ. Башҡорт аты. Башҡорт аты фестивале тураһында видеолар. Башҡорт атлы дивизияһы. Шайморатов генерал. Шайморатов һәйкәле. Урмансылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ. Игенселек, солоҡсолоҡ, умартасылыҡ. Башҡортостанда туризм.
11.Башҡорттарҙа әхлаҡ төшөнсәһе. “Әхлаҡ нормалары тәрбиәләү”. Башҡорт халҡының мәшһүр “Урал батыр” эпосын өйрәнеү һәм әхлаҡ төшөнсәһе.
Әйтеш. “Бер тигәс тә ни яҡшы?”.
12. Туғанлыҡ һәм дуҫлыҡ терминдары. Башланғыс кластарҙа өйрәнгән туғанлыҡ терминдарын ҡабатлатырға. Туғанлыҡ терминдары менән өндәшеүҙең әҙәп икәнлеген аңлатырға. Дуҫлыҡ терминдарының дуҫлыҡты яҡынайтыусы сара, әҙәп билдәһе икәнлеген аңлатырға.
13.Исемдәр донъяһында. Исем – милли йөҙҙө билдәләүсе сифат. Исемдәрҙең әһәмиәте һәм төркөмдәргә бүленеше. Исемдең кеше яҙмышына тәьҫир итеүе. Ғаилә шәжәрәһендәге боронғо исемдәрҙе дәфтәрҙәренә күсереп алһындар,төшөнсәне аңларға, зиһендәренә һеңдерергә тейештәр.
6-сы класс
1. Мәҙәниәт. Рухи һәм матди мәҙәниәт тураһында төшөнсә. Башланғыс класта үтелгәндәргә байҡау яһау.
Тәбиғәткә ҡарата мөнәсәбәт мәҙәниәтлелек кимәлен сағылдыра. Үҙ төбәктәренең таҙалыү торошон, тәбиғәтте һаҡлауға мөнәсәбәт тураһында әңгәмә.
“Урал батыр” эпосынан өҙөк. Шүлгән Самрау батшалығында.
Тәбиғәтте һаҡлау тураһында яҙылған төрлө мәҡәләләрҙең береһе - “Быяла оҙаҡ һаҡланамы?” Д. Бураҡаев. Уҡып, фекер алышырға.
Тәбиғәт менән Кеше йәшәйешенең айырылғыһыҙ булыуы. Тәбиғәт матди байлыҡ сығанағы ғына түгел, рухи байлыҡ сығанағы ла /Үтелгән темаларҙы иҫкә төшөрөү/.
Тәбиғәт – беҙҙең йортобоҙ. Халыҡ календары. Тәбиғәткә бәйле уйындар. Башҡорт халҡының күҙәтеүсәнлеге. Тәбиғәт күренештәрен тасуирлау. Турғайҙар. Һынамыштар. Һынамыштарҙың килеп сығыуы. Тәбиғәтте нескә тойоусыларҙың күҙәтеүҙәре.
2. Тәбиғәттә гармония. Көйләнеш. Тәбиғәт һәр нәмәнең тейешле нисбәтен үҙе самалап-көйләп тора. Самаһыҙлыҡ – кешеләрҙең битарафлығы.
Йәшәү һәм үлемһеҙлек тураһында халыҡ фекере. Тәбиғәт һәм Кеше мөнәсәбәте. Тәбиғәтте һаҡлауҙың мөҡәддәс бурыс икәнлеген халҡыбыҙҙың борон-борондан аңлата килеүен “Урал батыр” эпосы миҫалында һөйләү. Бер ағас ҡырҡһаң, икене ултырт тигән мәҡәлгә аңлатма биреү.
3. Миҙгелле эштәр. Өмә, күмәкҡул башҡарылған эштәрҙең тәбиғәтте һаҡлауҙағы ыңғай яҡтары.
4. Шифалы үҫемлектәр. Йыйыу, әҙерләү, файҙаланыу. Ҡайын япрағы, үлән мунсаһы, артыш төтәтеү, ҡайын ороһо ыҫлатыуҙың шифаһы һәм башҡа халыҡтың дауалау ысулдары тураһында һөйләргә.
5. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең тәбиғәтте һаҡлау буйынса хәстәрлеге. Йәшәгән төбәгегеҙҙә тәбиғәтте һаҡлауға мөнәсәбәт.
6. Рухи һәм матди мәҙәниәт. Рухи һәм матди мәҙәниәттең айырылғыһыҙ булыуы. Кейем тегеү, уны биҙәү. Йорт йыһаздары эшләү һәм уны биҙәү. Эш башлау һәм тамамлау ваҡиғаларына байрам төҫө биреү. Башҡорттоң рухи байлыҡҡа ныҡ иғтибар биреүе һәм рухи азатлыҡҡа ынтылыуы.
7. Рухи тәрбиә юлдары:
- йырҙарҙың;
- бәйеттәрҙең;
- таҡмаҡтарҙыңһәм бейеүҙәрҙең;
- балалар уйындарының тәрбиәүи әһәмиәте.
8. Башҡорттарҙа белем биреү һәм тәрбиә усаҡтары. «Китап-байрам» - халыҡ-ара китап йәрминкәһе.
9. Халыҡ мәғарифы үҫеше. Халыҡ мәғарифы тарихы. Тәүге мәғрифәтселәребеҙ.
10.Матбуғат тарихы.
11. Башҡортостанда мәҙәниәт торошо. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең мәҙәниәтте үҫтереү, шәхесте төрлө яҡлап камил тәрбиәләү тураһындағы хәстәрлеге. Һәр төрлө конкурстар, ярыштар, олимпиадалар, спорт өлкәһендәге уңыштар тураһында һуңғы мәғлүмәттәр.
12. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһе. Тәүге медицина хеҙмәткәрҙәре.
13. Дин тураһында төшөнсә. Донъя тарихындағы һәм бөгөнгө төп дини йүнәлештәр. Башҡорттарҙың боронғо дине. Башҡорттарҙа Ислам дине. Дин һәм бөгөнгө башҡорттар.
14. Матди байлыҡ. Башҡорттар йәшәгән төбәктәрҙә табылған археологик ҡомартҡылар. Боронғо Өфө ҡалаһы тураһында мәғлүмәт. Боронғо ҡалалар, ҡасабалар, мавзолейҙар. Хөсәйенбәк, Кесе кәшәнә урынлашҡан биләмә - боронғо йәйләүҙәр үҙәге. Хөсәйенбәк, Турахан - вәғәзселәр һәм Алтын Урҙаның юғары дәрәжәле кешеләре булыуы, Волга буйы Болғарынан һәм Кама үрге ағымынан Урта Азияға һәм Себергә илткән каруан юлдарының сауҙа биләмәләре - башҡорт этносын туплау үҙәктәре тураһында белешмә. Боронғо рухи һәм матди мәҙәниәтте өйрәнеүҙең әһәмиәте.
6-сы класты тамамлаған уҡыусыларҙы, мөмкинлеккә ҡарап, берәй мавзолейға йәки тәбиғәт ҡомартҡыһына экскурсияға алып барыу мотлаҡ. Уҡыусы матди байлыҡ менән рухи байлыҡтың айырылғыһыҙ булыуын, рухи байлыү сығанаҡтарын белергә тейеш.
Шифалы үҫемлек йыйыу, һаҡлау ысулдарын белеүсе Кеше менән осрашыу ҙа яҡшы булыр.
7-се класс
1. Шәжәрә. Нимә ул шәжәрә? Шәжәрәләрҙең килеп сығыуы. Ырыу шәжәрәләренең өлгөләре. Үҫәргән. Юрматы һәм башҡа ырыу шәжәрәләре. Мәмбәт шәжәрәһе.
Шәжәрәләрҙең халыҡ тарихы өйрәнеүҙә әһәмиәте. Топонимик атамаларҙың тарих өйрәнеүҙә әһәмиәте. Ни өсөн халыҡ топонимик атаманың һаҡланып ҡалыуына ныҡ иғтибар иткән, атамаларға ҡарата легендалар, риүәйәттәр, йырҙар сығарған. Хөсәйенбәк, Кесе кәшәнә урынлашҡан биләмә - боронғо йәйләүҙәр үҙәге.
Шәжәрәләрҙең бөгөнгө көндәге әһәмиәте. Ғаилә шәжәрәһен төҙөү.Шәжәрә байрамы үткәреү. Был байрамдың әһәмиәте .
2.Боронғо сәсәндәр.
3.Рухи байлыҡ сығанаҡтары.
4. Башҡорттарҙа күҙәтеүсәнлек һәм ғилем. Йолаларҙа ғилми фекерләү сағылышы. Башҡорт халыҡ медицинаһы.
5. Башҡортостан – күп милләтле республика. Башҡорттар һәм башҡа милләт вәкилдәре, уларҙың милли ойошмалары тураһында мәғлүмәттәр.
8-се класс
1. Рухи тәрбиә. Быуындан быуынға рухи мәҙәниәт еткереүсе халыҡ оҫталары. Йырсылар, ҡобайырсылар, ҡурайсылар, музыканттар. Абдулла Солтанов, Мөхәмәтйән Ҡаҙаҡбаев, Иншар Солтанбаев, Йомабай Иҫәнбаев, Кәрим Дияров һәм башҡалар. 7. Башҡортостанда профессиональ музыка сәнғәте. Тәүге композиторҙар.
8.Башҡортостанда опера сәнғәтенең тыуыуы һәм үҫеүе. Оркестр һәм хор. Башҡортостанда беренсе дирижер. Опера сәхнәһе оҫталары. Балет сәнғәтенә нигеҙ һалыусылар һәм артабан үҫтереүселәр.
9.Тәүге театрҙар. Профессиональ театрға нигеҙһалыусылар.Башҡорт драма театры. Республикабыҙҙағыбашҡа театрҙар. Нур татар дәүләт театры. Рус драма театры. Стәрлетамаҡ, Сибай, Туймазы театрҙары. Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры. Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры.
10. Башҡорт дәүләт филармонияһы. Тәүге профессиональ йырсылар. Танылған оҫта башҡарыусылар. Профессиональ ҡурайсылар. Ҡумыҙ сәнғәтен профессиональ кимәлгә күтәреүсе Роберт Заһретдинов.
11. Башҡорт эстрада коллективтары. Тәүге эстрада йырсылары. Фольклор ансамблдәре. Һүҙ оҫталары.
12. Бейеү – иң боронғо сәнғәттәрҙең бер төрө: ул төрлө хәрәкәттәр ярҙамында башҡаларға еткереү теләге менән бәйле, кеше шатлығын, ҡайғыһын хәрәкәттәргә һала. Бейеү - ул халыҡтың күңеле. Башҡорт профессиональ хореографияһының нигеҙен булдырыусы Фәйзи Ғәскәров ошо ябай хәҡиҡәтте аңлауы менән дә бәхетле ижадсы. Фәйзи Ғәскәров. Фәйзи Ғәскәров исемендәге Башҡорт Дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле. Данлыҡлы бейеүселәр.
13. Милли симфоник оркестр.Орган һәм Башҡортостанда тәүге органсы. Федор Шаляпин тураһында белешмә. Федор Шаляпин исемендәге музей.
9-сы класс
1. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең патриоты булыу тойғоһо ниҙән башлана? Башҡорт атлы дивизияһы. Башҡорт аты.
2. Милләт тураһында төшөнсә. Ни өсөн донъяла төрлө милләттәр йәшәй? Нимә ул милли үҙенсәлек? Милли кейемдәр көнө.
3. Туған тел – ул моң теле. Туған моңдоң сәләмәтлеккә тәьҫире. Туған тел – ҡан хәтерен уятыусы асҡыс. Китап байрамы.
4. Башҡорттарҙа әхлаҡ төшөнсәһе. .
5.Башҡортостанда сит илдәрҙә һәм республикаларҙа йәшәүсе милләттәштәребеҙ тураһында.
6. Башҡорттарҙың донъя кимәлендәге сәйәси урыны. Милләттең көсөн һәм абруйын шәхестәр билдәләй. Кеше үҙ халҡының рухи байлығына эйә булғанда, халҡының яҙмышы менән йәшәп, уға донъя ҡаҙаныштары юғарылығынан баһа биреп өйрәнгәндә генә ысын шәхес була ала.
7. Нимә ул заман үҙгәреше һәм заман талабы? Глобалләштереү нимә ул? Патриотлыҡ һәм интернационаллек тойғоһо. Башҡорт теленән Халыҡ-ара диктант.
8. Халыҡ улдары. Салауат Юлаев – башҡорт халҡының милли геройы. Салауат ере этнопаркы. Үҙтәрбиә менән шөғөлләнеүҙә шәхес өлгөһөнөң әһәмиәте. “Минең затлы нәҫелем”. Шәжәрә буйынса табып, кеше затлы нәҫелдәшеңдән өлгө алыу.
9. Рус һәм сит ил әһелдәренең башҡорттар, башҡорт теле, башҡорт йыр-моңо тураһындағы фекерҙәре. «Китап-байрам» - халыҡ-ара китап йәрминкәһе.
10. Башҡортостандың һәм башҡорттарҙың ил һәм донъя күләмендә тотҡан урыны.
ТӨП ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ КИМӘЛЕНДӘ «Тәрбиә һабаҡтары» ҮҘЛӘШТЕРЕҮҘЕҢ ПЛАНЛАШТЫРҒАН ҺӨҘӨМТӘЛӘРЕ
ШӘХСӘН ҺӨҘӨМТӘЛӘР
««Тәрбиә һабаҡтары» »нан өлгө программаның шәхсән һөҙөмтәләре төп дөйөм белем биреү өсөн уҡыусыларҙың позитив йүнәлеш ҡиммәттәр системаһына нигеҙләнеүгә әҙер булыуын һәм уның нигеҙендә эшмәкәрлек тәжрибәһен киңәйтеү һәм тәрбиәүи эшмәкәрлектең төп йүнәлешен тормошҡа ашырыу процесында күрһәтергә тейеш, шул иҫәптән:
гражданлыҡ тәрбиәлә:
үҙеңдең һәм башҡа халыҡтарға ихтирам;
кеше тураһында, уның хоҡуҡтары һәм яуаплылығы, хөрмәте һәм кешелек дәрәжәһе, тәртиптең әхлаҡи-этик нормалары һәм шәхес-ара мөнәсәбәттәр ҡағиҙәләре тураһында тәүге төшөнсәләр;
гражданлыҡ бурыстарын үтәргә һәм уның хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыуға әҙер булыуын, хоҡуҡтарын, иреклек һәм башҡа кешеләрҙең хоҡуҡи ҡыҙыҡһыныуҙарын хөрмәт итеү;
ғаилә, белем биреү ойошма, урындағы берҙәмлек, тыуған яҡ, ил тормошонда актив ҡатнашыу; экстремизм, дискриминацияның теләһә ниндәй формаһын ҡабул итмәү;
кеше тормошонда төрлө социаль институтарҙың ролен аңлау; төп хоҡуҡтар, иреклек һәм гражданиндың бурыстар, социаль нормалар, полимәҙәни һәм күп конфессиональ йәмғиәттәге ҡағиҙәләр тураһында күҙаллау;
төрлө берҙәм эшмәкәрлеккә әҙерлек, бер-береңде аңлау һәм бер-береңә ярҙам итеүгә ынтылыу;
мәктәп үҙидаралыҡта актив ҡатнашыу; гуманитар эшмәкәрлектә (ярҙамға мохтаж кешеләргә ярҙам итеү; волонтерлыҡ) ҡатнашыуға әҙерлек.
патриотик тәрбиә::
Ватанға - Рәсәйгә ҡиммәтле мөнәсәбәт булдырыу;
үҙеңдең этно-мәҙәни һәм Рәсәй гражданлыҡ берҙәмлеген аңлау;
илебеҙҙең һәм тыуған төбәгебеҙҙең үткәненә, хәҙергеһенә һәм киләсәгенә ҡатнашлыҡ;
полимәҙәни һәм күп конфессиональ йәмғиәттә рәсәй гражданлыҡ берҙәйлекте белеү, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булараҡ башҡорт теленең ролен аңлау;
башҡорт телен үҙләштереүгә, Рәсәй Федерацияһының тарих һәм мәҙәниәтенә, үҙ яғыңдың мәҙәниәтенә, уҡыу предметы контексындағы Рәсәй халыҡтарына ҡыҙыҡһыныу күрһәтеү;
башҡорт теленә, үҙ республикаңдың уңыштарына, Ватан – Рәсәй, фәнгә, мәҙәниәткә, яу батырлыҡтарына һәм халыҡтың хеҙмәт уңыштарына мөһим мөнәсәбәт;
Рәсәй символдарына, дәүләт байрамдарына, тәбиғәт һәм тарихи мираҫҡа һәм һәйкәлдәргә, тыуған яҡта йәшәгән төрлө халыҡтың традицияларына ихтирам;
рухи-әхлаҡи тәрбиә:
һәр кешенең индивидуаллеген таныу;
ҡайғы менән уртаҡлашыу, хөрмәт итеү һәм изгелек ҡылыу;
башҡа кешеләргә физик һәм әхлаҡи зыян килтереүгә йүнәлтелгән төрлө тәртип формаларын ҡабул итмәү;
әхлаҡи ҡиммәттәргә һәм рухи һайлау ситуацияларындағы нормаларға йүнәлдереү;
үҙ тәртибеңде, шулай уҡ телмәр һәм эш-ҡылыҡтарыңды, шулай уҡ ҡылыҡтарыңың һөҙөмтәһен таныуын иҫәпкә алып рухи һәм хоҡуҡи нормалар позицияһынан башҡа кешеләрҙең ҡылыҡтарын һәм тәртибен баһаларға әҙерлек;
социаль ҡаршылыҡлы ҡылыҡтарҙы ҡабул итмәү; шәхси һәм йәмғиәт киңлектәр шарттарында шәхестең иреклеге һәм яуаплылығы;
эстетик тәрбиә:
сәнғәттең төрлө төрҙәренә, үҙебеҙҙең һәм башҡа халыҡтарҙың йолаларына һәм ижадына ихтирамлы мөнәсәбәт һәм ҡыҙыҡһыныу;
төрлө художестволы эшмәкәрлек төрҙәрендә үҙ-үҙеңде күрһәтеүгә ынтылыу;
сәнғәткә эмоциональ тәьҫир итеүҙе аңлау; аралашыу һәм үҙеңде күрһәтеү сараһы булараҡ әҙәби мәҙәнилектең мөһимлеген аңлау; аралашыу һәм үҙеңде күрһәтеү сараһы булараҡ башҡорт теленең мөһимлеген аңлау;
физик тәрбиә, һаулыҡ мәҙәниәтен формалаштырыу һәм эмоциональ именлек:
тирә-яҡ мөхиттә сәләмәт һәм хәүефһеҙ (үҙҙәре һәм башҡа кешеләр өсөн) йәшәү рәүеше (шул иҫәптән мәғлүмәти) ҡағиҙәләрен үтәү;
физик һәм психик һаулыҡҡа һаҡсыл мөнәсәбәт;
үҙ тормош һәм уҡыу тәжрибәһенә таянып, йәшәү ҡиммәттәрен аңлау;
үҙеңдең һаулығыңа һәм сәләмәт тормош алып барыуға (сәләмәт аҙыҡ, гигиеник ҡағиҙәләрҙе һаҡлау, эш һәм ял режимын тигеҙләү, физик активлыҡ) күрһәтмә һәм яуаплы мөнәсәбәт; насар ҡылыҡтарҙың (спиртлы эсемлектәр, наркотиктар ҡулланыу, тартыу) физик һәм психик һаулыҡҡа зыян килтереүсе башҡа формаларҙың һөҙөмтәләрен аңлау; хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен, шулай уҡ мәктәптә белем биреү процесында интернет-мөхитендә хәүефһеҙлек ҡағиҙәләре күнекмәләрен һаҡлау;
стресс ситуацияларға һәм социаль, үҙгәреүсе мәғлүмәти һәм тәбиғәт шарттарына, шулай уҡ үҙ тәжрибәңә һәм артабанғы маҡсатты төҙөүгә яраҡлашыу һәләтлеге;
үҙеңде һәм башҡаларҙы тәнҡитләмәй ҡабул итеү;
үҙеңдең эмоциональ хәл торошоңдо һәм башҡаларҙың эмоциональ хәл торошон тоя белеү, үҙеңдең хәл торошоңдо сағылдырыу өсөн тап килгән тел сараларын ҡулланыу;
хеҙмәт тәрбиәһе:
кеше һәм йәмғиәт тормошонда хеҙмәт ҡиммәттәрен аңлау, яуаплы ҡулланыу һәм хеҙмәт һөҙөмтәләренә һаҡсыл мөнәсәбәт, төрлө хеҙмәт эшмәкәрлеге төрҙәрендә ҡатнашыу күнекмәләре, төрлө һөнәрҙәргә ҡыҙыҡһыныу;
технологик һәм социаль йүнәлешле ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә (ғаилә, мәктәп, ҡала, өлкә сиктәрендә) актив ҡатнашыуға күрһәтмә, ундай йүнәлешле эш төрөн планлаштырыу, инициировать итеү һәләтлеге һәм үҙаллы эшләү;
төрлө төрҙәге эш һәм һөнәрҙе практик өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу, шулай уҡ өйрәнелгән предмет белемен ҡулланыу нигеҙендә һәм филолог, журналист, яҙыусыларҙың эшмәкәрлеге менән таныштырыу;
хеҙмәткә һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге һөҙөмтәләренә ихтирам, шәхси һәм йәмғиәт ҡыҙыҡһыныуын һәм ихтыяждарын иҫәпкә алып, белем биреүҙең троекторияһын төҙөү һәм тормош пландарын аңлы рәүештә һайлау;
экологик тәрбиә:
тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш; уға зыян килтереүҙе ҡабул итмәү;
тирә-яҡ мөхит өлкәһендәге мәсьәләләрҙе хәл иткәндә тәбиғи һәм социаль ғилем өлкәһендәге белемде ҡулланыуға йүнәлеш, ҡылыҡтарыңды планлаштырыу һәм тирә-яҡ мөхиткә зыян итеүсе һөҙөмтәләрҙе баһалау;
экологик проблемаға ҡарата үҙ ҡарашыңды теүәл һәм эҙмә-эҙлекле сағылдыра белеү;
экологик мәҙәниәт кимәлен күтәреү, глобаль характерҙағы экологик проблеманы таныу һәм уны хәл итеү юлдары;
тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүсе ҡылыҡтарҙы актив ҡабул итмәү, шул иҫәптән экологик проблеманы күтәргән әҙәби әҫәрҙәр менән танышыуҙа формалашҡандарын;
тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүсе ҡылыҡтарҙы актив ҡабул итмәү;
тәбиғәт, технологик һәм социаль мөхит менән бәйләнеш шарттарында гражданин һәм ҡулланыусы булараҡ үҙеңдең ролеңде таныу;
экологик йүнәлешле практик эшмәкәрлектә ҡатнашыуға әҙерлек;
ғилми белем алыу ҡиммәттәре:
кеше, тәбиғәт һәм йәмғиәт, тәбиғәт һәм социаль мөхит менән кешенең үҙ-ара бәйләнеше, үҫешенең төп ҡануниәттәре тураһында ғилми күҙҙалауҙың заманса системаһы эшмәкәрлегенә йүнәлеш;
социаль һәм тәбиғәт мөхитендәге үҙгәреү шарттарына уҡыусыларҙың яраҡлашыуын тәьмин итеүҙә шәхсән һөҙөмтәләр:
уҡыусыларҙың социаль тәжрибәне, төп социаль ролде, норма һәм йәмғиәт тәртип ҡағиҙәләрен, төркөмдә һәм профессиональ эшмәкәрлек буйынса формалашҡан, шулай уҡ башҡа мәҙәни мөхиттәге кешеләр менән социаль бәйләнештә булған, ғаилә, төркөм социаль тормош берлеге формаларын үҙләштереү;
уҡыусыларҙың билдәһеҙлек шарттарында, тәжрибәгә һәм башҡаларҙың белемдәренә асыҡ булыуҙа үҙ-ара тәьҫир итеү һәләтлелеге;
ныҡлы үҫеш концепцияһы өлкәһендә төп аңлатма, термин һәм күҙ алдына килтереүҙәрҙе ҡуллана белеүе, тәбиғәт, йәмғиәт һәм иҡтисадтың бер-береһенә бәйләнешен анализлау һәм асыу, тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон иҫәпкә алып, үҙ эшеңде баһалау, маҡсатҡа өлгәшеү һәм ҡаршылыҡтарҙы, мөмкин булған глобаль һөҙөмтәне еңеп сығыу,
стресс ситуацияларҙы аңлау һәләте, тормош, телмәр һәм уҡыу тәжрибәһенә таянып, булған үҙгәрештәрҙе һәм һөҙөмтәне баһалау; стресс ситуацияны ҡабул итеү; стресс ситуацияһын баһалау, ҡабул ителәсәк ҡарар һәм эшмәкәрлекте корректлау; аҙартҡылыҡ һәм һөҙөмтәне формалаштырыу һәм баһалау, тәжрибәне булдырыу, килеп тыуған ситуацияның ыңғай яҡтарын таба белеү; уңыш гарантияһы булмаған осраҡта эш итергә әҙер булыу.
МЕТАПРЕДМЕТ ҺӨҘӨМТӘЛӘР
Төп логик хәрәкәт:
5-9 кластарҙа «Тәрбиә һабаҡтары»н өйрәнеү һөҙөмтәһендә уҡыусы универсаль белем биреү сараларына эйә була:
- дәрестең темаһын һәм маҡсатын үҙ аллы билдәләү;
- уҡыу проблемаһын сисеү планын уҡытыусы менән берлектә төҙөү;
- план буйынса эшләү, үҙ хәрәкәтеңде төҙөтеп барыу;
- уҡытыусы менән диалогта баһалау критерийҙарын билдәләү һәм ошо критерийҙарға ярашлы үҙ эшеңдең һәм башҡаларҙың уңышлылығын билдәләү;
- дәрестә эштең эҙмә-эҙлеклелеген билдәләү;
- ҡыҫҡа һәм тулы яуап биреү, диалогты башлай һәм тамамлай белеү;
- китап менән эшләй белеү (шартлы тамғаларҙы айырыу);
- уҡытыусы һәм уҡыусыларҙың берҙәм эшенә баһа биреү;
- башҡаларҙың телмәрен тыңлау һәм аңлау;
- фекереңде телдән һәм яҙма рәүештә белдереү;
- уҡытыусы менән берлектә класташтар менән үҙеңде нисек тотоу һәм аралашыу ҡағиҙәләре тураһында һөйләшеү һәм уларҙы үтәү;
- икәүләп, төркөмдә эшләргә өйрәнеү;
- төрлө ролдәр башҡарыу (лидер, башҡарыусы);
- яңғыраған телмәрҙе (ололарҙың һәм тиңдәштәреңдең әйтеүе) адекват ҡабул итеү;
- мәктәптә һәм мәктәптән тыш ҡыҙыҡһыныуҙарынан сығып, башҡорт телендә аралашыу;
- үҙ фекереңде әйтеү һәм иҫбат итеү;
- башҡаларҙы ишетеү һәм тыңлау, уларҙың фекерен ҡабул итеү;
- уртаҡ бер фекергә килә белеү;
- мәғлүмәтте бер формаһынан икенсеһенә эшкәртеү ( план, таблица, схема төҙөү);
- һүҙлектәр, белешмәләр менән ҡулланыу;
- анализ яһау;
- фекерләү.
Төп тикшеренеү эшмәкәрлеге:
ысынбарлыҡ һәм теләгән хәл торош ситуацияһы араһында тап килмәгәнлекте теркәүсе һорауҙы формалаштырыу, эҙләнә торған һәм ысынбарлыҡты үҙаллы билдәләү;
үҙ фекере йөрөтөүеңде һәм башҡаларҙың фекеренең дөрөҫлөгө тураһында гипотеза формалаштырыу, үҙ гипотезаңды һәм фекереңде аргументлау;
эшмәкәрлектең алгоритмын төҙөү һәм уны уҡыу мәсьәләһен сисеүҙә ҡулланыу;
мәғлүмәттең ысынбарлыҡҡа тап килеүен һәм ҡулланылышлы булыуын тикшереү;
алып барылған күҙәтеү, тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса дөйөмләштереү һәм һығымтаны үҙаллы формалаштырыу; алынған дөйөмләштереү һәм һығымтаның ысынбарлыҡҡа тап килеүен баһалау инструменттары менән ҡулланыу;
оҡшаш һәм ҡулайлы ситуацияларҙа мөмкин булған артабанғы үҫеш процесын, ваҡиғалар һәм уларҙың һөҙөмтәләрен прогнозлау, шулай уҡ яңы шарттар һәм контекстарҙа уларҙың үҫеше тураһында фараз итеү.
Мәғлүмәт менән эшләү:
тәҡдим ителгән уҡыу мәсьәләһен һәм бирелгән критерийҙарҙы иҫәпкә алып, мәғлүмәтте эҙләүҙә һәм һайлауҙа төрлө метод, инструметтарҙы ҡулланыу;
текст, таблица һәм схемала бирелгән мәғлүмәтте һайлау, анализлау, интерпретациялау, дөйөмләштереү һәм системалаштырыу;
текстағы мәғлүмәттең дөрөҫлөгө һәм ҡулланылышы күҙлегенән баһалау өсөн төрлө төрҙәге аралашыу һәм уҡыуҙы ҡулланыу һәм уҡыу мәсьәләһен хәл итеү маҡсатынан кәрәкле мәғлүмәтте үҙләштереү;
ҡуйылған маҡсаттарҙы иҫәпкә алып, мәғлүмәтте алыу, дөйөмләштереү һәм системалаштырыу өсөн мәғәнәле уҡыуҙы ҡулланыу;
төрлө мәғлүмәти сығанаҡтарҙа тап килгән аргументтарҙы (раҫлаусы йә кире ҡағыусы бер үк идеяны, версияны) табыу;
уҡытыусы тарафынан тәҡдим ителгән йә үҙаллы аныҡ итеп әйтелгән критериялар буйынса мәғлүмәттең ышаныслылығын баһалау;
мәғлүмәтте эффектлы иҫтә ҡалдырыу һәм системалаштырыу.
Универсаль уҡыу коммуникатив хәрәкәттәрен үҙләштереү
Аралашыу:
фекерҙе ҡабул итеү һәм аныҡ итеп әйтеү, аралашыуҙың шарт һәм маҡсатына ярашлы эмоцияңды белдереү; диалог һәм дискуссияларҙа, телдән монологик телмәрҙә һәм яҙма текстарҙа үҙеңде (үҙеңдең ҡарашыңды) белдереү;
вербаль булмаған аралашыу сараларын таныу, социаль тамғаларҙың мәғәнәһен аңлау;
конфликт ситуацияларҙың тәүшарттарын белеү һәм таныу һәм конфликты йомшартыу, һөйләшеү алып барыу;
башҡаларҙың ниәттәрен аңлау, әңгәмәләшеүсеңә ихтирам күрһәтеү һәм корректлы формала үҙеңдең килешмәүеңде аныҡ итеп әйтеү;
диалог/дискуссия барышында мәсьәләләрҙе хәл итеү маҡсатынан һәм аралашыуҙың ыңғай хәл итеүен ҡеүәтләп, тема буйынса һорау биреү һәм үҙ идеяларыңды әйтеү;
диалогта ҡатнашыусыларҙың фекерен фекерең менән сағыштырыу, позицияларҙың айырмалы һәм оҡшаш яҡтарын табыу;
Берҙәм эшмәкәрлек:
тәғәйен проблеманы хәл итеүҙә командала һәм шәхсән эштең өҫтөнлөгөн аңлау һәм ҡулланыу, ҡуйылған мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә төркөм менән эшләү формаһын ҡулланыуҙың кәрәклеген нигеҙләү;
берҙәм эшмәкәрлектең маҡсатын ҡабул итеү, уға өлгәшеү өсөн коллектив менән планлаштырыу һәм хәрәкәтте башҡарыу: ролдәрҙе бүлеп биреү, килешеү, процесты һәм бергә эшләүҙең һөҙөмтәһен тикшереү; бер-нисә кешенең фекерен дөйөмләштерә белеү, етәкселек итергә әҙерлекте күрһәтеү, ҡушҡан эште башҡарыу, бойһоноу;
берҙәм эшмәкәрлекте ойоштороуҙы планлаштырыу, үҙеңдең ролеңде (берҙәм эшмәкәрлектә ҡатнашыусыларҙың барыһының да өҫтөнлөктәрен һәм мөмкинлектәрен иҫәпкә алып) билдәләү, команда ағзалары араһында мәсьәләләрҙе бүлеп биреү, төркөм формаһындағы эштә (фекер алышыу, бәхәс ойоштороу) ҡатнашыу;
үҙеңә бүленгән эште башҡарыу, үҙ эшеңдең йүнәлеше буйынса сифатлы һөҙөмтәгә өлгәшеү һәм командалағы башҡа ағзаларҙың эштәре менән үҙ эшеңде тиңләү;
Универсаль уҡыу регулятив эшмәкәрлекте үҙләштереү
Үҙ ойоштороу:
уҡыу мәсьәләһе һәм тормош ситуацияларын хәл итеү өсөн проблемаларҙы асыу;
хәл итеүҙе ҡабул итеүҙә төрлө йүнәлештәрҙе (шәхсән, төркөмдә хәл итеүҙә) ала белеү;
мәсьәләне сисеүҙә (йә уның өлөшөн) үҙаллы алгоритм төҙөү, булған ресурстарҙы һәм үҙ мөмкинлектәреңде иҫәпкә алып, уҡыу мәсьәләһен сисеүҙең ысулын һайлау, хәл итеүҙең мөмкин булған варианттарын аргументлау;
үҙаллы эшмәкәрлек планын төҙөү, уны тормошҡа ашырыуҙа кәрәкле төҙәтмәләр индереү;
хәл итеүҙе һайлап алыу һәм яуаплылыҡты үҙ өҫтөңә алыу.
Үҙ баһалау:
үҙ контролдең (шул иҫәптән телмәр), үҙ мотивация һәм рефлексияның төрлө ысулдарына эйә булыу;
уҡыу ситуацияһына адекват баһа биреү һәм уны үҙгәртеү буйынса план тәҡдим итеү;
уҡыу мәсьәләһен хәл итеүҙә буласаҡ ауырлыҡтарҙы күҙҙаллау һәм уны үҙгәртелгән осраҡта хәл итеүҙе көйләү;
эшмәкәрлек һөҙөмтәләренә өлгәшеүҙең (өлгәшмәүҙең) сәбәбен аңлатыу; коммуникатив уңышһыҙлыҡтарҙың сәбәбен аңлау һәм уны иҫкәртә белеү, үҙләштерелгән телмәр тәжрибәһенә баһа биреү, маҡсат һәм аралашыу шарттарын иҫәпкә алып, үҙ телмәреңде корректировкалау; маҡсат һәм аралашыу шарттары һөҙөмтәһенең тап килеүен баһалау.
Эмоциональ интеллект:
үҙ эмоцияң һәм башҡаларҙың эмоцияһы менән идара итеү һәләтен үҫтереү;
эмоцияның сәбәптәрен асыу һәм анализлау; телмәр ситуацияһын анализлауҙа башҡа кешенең дәлил һәм ниәттәрен аңлау; үҙ эмоцияларыңды сағылдырыуҙың ысулдарын көйләү.
Үҙеңде һәм башҡаларҙы ҡабул итеү:
башҡа кешенең һәм үҙ фекереңә аңлы ҡарау; үҙеңдең һәм башҡаларҙың хаталаныуға хоҡуғын таныу;
үҙеңде һәм башҡаларҙы тәнҡитләмәй ҡабул итеү, асыҡлыҡ күрһәтеү;
тирә-яҡтағы бөтә нәмәне контролдә тотоп булмауҙы аңлау.
Дәрестән тыш эшмәкәрлек программаһын үҙләштереүҙең предмет һөҙөмтәләре «мөһим нәмә тураһында һөйләшеүҙәр» предмет өлкәләренең йөкмәткеһе үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып бирелә, уларға дәрестән тыш эшмәкәрлеге курсының йөкмәткеһе ҡағыла.
ПРЕДМЕТ ҺӨҘӨМТӘЛӘРЕ
5-се класс
Бишенсе класс уҡыусыһы туғанлыҡ атамаларын, туғандары менән аралашырға, башҡортса һөйләшергә, “Халыҡ педагогикаһы”,“Ғаилә мәктәбе”,“Олатайҙар һабағы”,“Өләсәйҙәр һабағы” тигән төшөнсәләр менән бергә тәрбиәлелек, әҙәп ҡағиҙәләрен өйрәнә. Ғаилә усағының йылылығы, ишле ғаиләнең өҫтөнлөгө, туғанлыҡтың, татыулыҡтың, дуҫлыҡтың әһәмиәте ниҙә икәнлеген өйрәнә һәм ошо тойғоларҙы һаҡларға кәрәклеген аңлай. Башҡорт халҡы тыуған илендә, бергә ойошоп йәшәгәндә генә үҙен һаҡлап ҡала ала тигәнде зиһененә һала. Изгелек , Тыуған илгә һөйөү тойғоларын үҙләштерә, ошо тойғоларҙы һаҡларға кәрәклеген аңлай.
Исем – милли йөҙҙө билдәләүсе сифат икәнен, исемдәрҙең әһәмиәте һәм төркөмдәргә бүленешен, кеше яҙмышына тәьҫир итеүен өйрәнә.
6-сы класс
Алтынсы класты тамамлаған уҡыусы матди байлыҡ менән рухи байлыҡтың айырылғыһыҙ булыуын, рухи байлыү сығанаҡтарын, дин , тәбиғәткә ҡарата мөнәсәбәт төшөнсәләрен, тәбиғәт менән кеше йәшәйешенең айырылғыһыҙ булыуын үҙләштерә. Тәбиғәтте һаҡлау тураһында яҙылған әҫәрҙәр уҡып, фильмдәр ҡарап фекер алыша. Башҡорт халҡының күҙәтеүсәнлеге нигеҙендә һынамыштарҙың килеп сығыуын өйрәнә. Тәбиғәтте һаҡлауҙың мөҡәддәс бурыс икәнлеген халҡыбыҙҙың борон-борондан аңлата килеүен “Урал батыр” эпосы миҫалында аңлай. Тәбиғәт күренештәренә бәйле булған һүҙҙәр менән телмәре байый. Тәбиғәттә төрлө буяуҙарҙың күп булыуы матурлыҡ, йәм өҫтәгән кеүек, тел байлығы ла күңелдәргә нур өҫтәй. Уҡыусы тыуған тәбиғәттең, ысынлап та, әсәй кеүек яҡын, изге икәнлеген аңлай, уға ҡарата күңел йылыһы уяна, тыуған тәбиғәттән айырылып китеүҙең етемлеккә тиң икәнлеген күңеленә һеңдерә.
Рухи тәрбиә юлдары булған халыҡ ижады өлгөләре: йырҙар, бәйеттәр, таҡмаҡтар, бейеүҙәр һәм балалар уйындарының тәрбиәүи әһәмиәтенә төшөнә. Башҡорттарҙа белем биреү һәм тәрбиә усаҡтары, халыҡ мәғарифы тарихы, Башҡортостанда мәҙәниәт торошо.
7-се класс
Етенсе класты тамамлаған уҡыусы шәжәрәләрҙең килеп сығыуы, ырыу шәжәрәләренең өлгөләре хаҡында материал туплай.Топонимик атамаларҙың тарих өйрәнеүҙә әһәмиәтенә, уның һаҡланып ҡалыуына иғтибар итә, атамаларға ҡарата легендалар, риүәйәттәр, йырҙарҙы өйрәнә. Ғаилә шәжәрәһен төҙөй. Боронғо сәсәндәрҙең ижады буйынса проект эшен башҡара.
8-се класс
Һигеҙенсе класты тамамлаған уҡыусы донъяла төрлө мәҙәниәт өлгөләре, шул уҡ ваҡытта үҙебеҙҙең халҡыбыҙ араһында махсус профессиональ белемдәре булмаған, һәләтле халыҡ йырсылары, ҡурайсылары, ҡумыҙсылары барлығын белә. Быуындан быуынға рухи мәҙәниәт еткереүсе халыҡ йырсылары, ҡобайырсылары, ҡурайсылары, музыканттары тураһында материалдар йыя. Абдулла Солтанов, Мөхәмәтйән Ҡаҙаҡбаев, Иншар Солтанбаев, Йомабай Иҫәнбаев, Кәрим Дияров ижадтарын өйрәнә, презентациялар эшләй, сығыштар яһай. Башҡортостанда профессиональ музыка сәнғәте, филармония, театрҙар, опера сәнғәте, оркестр һәм хор, хор капеллаһы, опера сәхнәһе оҫталары, балет сәнғәтенә нигеҙ һалыусылар һәм артабан үҫтереүселәр тураһында материалдар туплай, ҡыҙыҡһына, эҙләнеү эштәрен дауам итә, фильмдәр ҡарай, проекттар эшләй, театрға, концерттарға йөрөй, рухи тәрбиәгә өлгәшә, артабан белемен камиллаштыра.
Кроссвордтар төҙөү һәм сисеү, викторина һорауҙарына яуап биреү, рухи һәм матди мәҙәниәт ҡиммәттәре кеше тормошо һәм үҫеше өсөн кәрәкле булыуын аңларға, кәрәкле темаға телдән текст төҙөргә, диалогта йә бәхәстә ҡатнашырға, рефераттар һәм докладтар әҙерләргә, төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәттәр алырға өйрәнергә һәм уны ҡуллана белергә үҙләштерелгән белемде башҡа дәрестәрҙә лә ҡуллана белергә өйрәнә.
9-сы класс
Ватансылыҡ, йәки илһөйәрлек тойғоһоноң асылында Ватанға, тыуған илгә ҡарата булған эскерһеҙ һөйөү ята. Патриотизм, йәғни ватансылыҡ, ниндәй генә заманда ла кешенең рухи торошон, әхлаҡи-мәҙәни кимәлен сағылдырып ҡына ҡалмай, был тойғо илдең сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләрен дә күтәрә.Туғыҙынсы класты тамамлаған уҡыусы Тыуған илгә, ергә, уның халҡына, теленә, диненә, тарих һәм мәҙәниәтенә ҡарата һөйөү икәнлеген аңлай, халҡыбыҙҙың тарихын, йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен, йырҙарын, бейеүен һәм милли кейемдәрен, үҙеңдең быуындарыңды белеү, шәжәрә төҙөү –милли рух тәрбиәләй, милли үҙенсәлек икәненә инана. Иленең , теленең, халҡының яҙмышына битараф түгел , ихтирам итә, бар булмышын тыуған халҡына бағышлаған кеше генә шәхес кимәленә күтәрелеүе хаҡында фекер йөрөтә. Шуның өсөн уҡыусы һәр бер кеше үҙенең телен һаҡлап ҡалырға тейеш икәнлеген аңлай. “Урал батыр” эпосы – тәрбиә ҡанундары тупланмаһын өйрәнә. Рухи һәм матди мәҙәниәт ҡиммәттәре кеше тормошо һәм үҫеше өсөн кәрәкле булыуын аңлай, кәрәкле темаға телдән һәм яҙма бәйләнешле текст төҙөй, диалогта йә бәхәстә ҡатнаша, рефераттар һәм докладтар әҙерләй, төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәттәр алырға өйрәнә һәм уны ҡуллана белә, үҙләштерелгән белемде башҡа дәрестәрҙә лә ҡуллана.
27
353
130 401 
