Байыркы Эне- Сай кыргыздары

Кытай тарыхынын атасы Сыма Цянь езунун "Ши цзи" эмтегинде б.з.ч 201-

жылы Хунн башкаруучусу Модэ жортуулга аттаныш, озүнө 5 күчтүү урууну баш

ийдирип алганын жазып калтырган. Суроо: Эмне учун "Ши цзи" эмгегинде келтирилген маалыматтар Кыргызстандын тарыхы үчүн маанилүү болуп

«Кыргыз» деген этноним  алгачкы  жолу б.з.ч 201-жылы кытай жазма

булактарында эскерилген. Кыргыздардын байыркы ата-журту жөнүндө көптөгөн

пикирлер айтылып келген. Бирок кыргыздардын байыркы Ата журту Чыгыш

Теңир-Тоо аймагында болгондугун илимий негизде далилдешүүдө. Суроо: Б.3.4

201-жылы кыргыздарлы кимдер басып алган?

Кыргыздар Орто Азияда көптөгөн түрк элдеринин ичинен эң байыркысы

болуп эсептелет жана көчмөн цивилизацияга кирет. «Тан династиясынын жаңы

хроникасы» булагында кыргыздарды цзянь-гунь деп аташкан. Б.з. ч І кылымда ич-

ара чыр-чатактардын натыйжасында Хун империясы бытыранды болуп, анын

натыйжасында экиге Түндук жана Түштүк хундарга бөлүнүшкөн. Суроо: Ошол

бытырандылыктан пайдаланган кыргыздардын көз карандысыз мамлекети кайсы мезгилде өкүм сүргөн?

"Кыргыздар Орто Азиянын эң байыркы элдеринин бири. Азыркы убакта орто азияда жашап жаткан элдердин ичинен тарыхта аты ушунча эрте жолуккан бир да

эл жок болуш керек" - деп кайсы орустун окумуштуусу айткан?

Төмөнкү алфавиттердин кайсынысын Эне-Сайлык кыргыздар колдонушкан?

198. Б.3.ч 99-жылы Алтай тоосундагы салгылашууда 30 миң атчан аскери менен

хунндардын курчоосунда калып, өзү колго түшкөн. Хунндардын шанүйү ага

кызын берип, башкы кеңешчи кылып дайындаган. Ошондой эле кыргыз өлкөсүн

анын башкаруусуна берген. Кытай тарыхый даректеринде аны «биротоло

хунндардын ичинде калганы жана Кыргыз (Хягас) өлкөсүн  каратканы, анын

тукуму бул өлкөнү Чыңгыз ханга чейин бийлегени» малымдалат. Суроо: Сөз кайсы инсан жөнүндө болуп жатат?

Көпчүлүк окумуштуу-тарыхчылардын пикиринде, "Манас" эпосу IX-Х

кылымда кыргыз кагандыгы мезгилинде калыптанган. Бирок элосто кыргыз

тарыхынын андан мурда да кийин да болгон мезгилдери чагылдырылган. Мунун

үлгүсү - Манастын досу кытай Алмамбеттин көркөм образы. Кыргыздардын

тарыхында зор роль ойногон чыныгы тарыхый инсандардын кайсынысы Алмамбеттин прототиби деп айтсак болот?

....Хягастар (Кыргыздар) ... Жайында топурагы саздак: кышында кар көп. 

Аялдар узун бойлуу, чатары сары, беттери кызыл, көздөрү көк ... Эркектери

кулагына шакек тагынышат. Намыскөй жана чыдамдуу келишет.....

Таруу, арпа, буудай жана Гималай арпасын эгишет. Унду кол тегирменге -

жаргылчакка тартышат.....Шарапты боткодон ачытышат. Дарак мөмөлөрү да,

жашылчалары да жок. Жылкылары москоол жана бойлуу. Төөлөрү менен уйлары

бар, бирок көбүнчө уй менен кой багышат..... Алтыны, темири, калайы бар. Жасаган куралдары аябагандай курч: аларды такай турктөргө алып барышат.

Согушта жаа менен жебелерди колдонушат. Окумдарын ажо деп аташат..... Киш

менен сүлөөсүн терисинен тигилген бай кийимдерди кийишет. Ажо кышкысын

Киш терисинен тигилген тумакты, жайкысын алкагы алтын, төбөсү шондогой,

асты бүгүлгөн калпак киет.Аялдардын кийгени Парфия менен Бактриядан келген

жун жана жибек кездемелерден тигилген көйнөктөр Ажонун турагы Кара тоонун

этегинде. Анын конушу тегерете мамылар менен курчалган. Yйү кийиздер менен

капталган чатыр....Аскери бардык жаш курактагы жоокерлерден  түзүлөт.Жасак

төлөөчүлөр  (алык-салыкчылар) салыкты киш жана тыйын чычкан териси менен

төлөшөт. 

Кызмат адамдары 6 даражага бөлүнүшөт: министрлер, жогорку башчылар,

башкаруучулар, иш жургузуучүлөр, башчылар жана дагандар. Алардын баары

аскерди башкарышат.

Жегени эт, ичкени жылкынын суту..... Уйлөнгөндө калынды жылкы жана

кой менен төлөшөт. Байлар жуз баштан мин башка чейин мал беришет.

Хягас.... ээлеген аймагы боюнча турк окумдарлыгына барабар келчу. Турк үйү алардын аксакалдарына  өз кыздарын берчү. Жогорудагы документте энесай кыргыздарынын мамлекетинин тарыхындагы кайсы мезгилди чагылдырган?

Жогорудагы булакта көрсөтүлгөн кайсы факты түрк

башкаруучуларынын энесай кыргыздарынын мамлекетине олуттуу мамиле жасагандыгын айгинелеп турат?

202. Жогорудагы булакта төмөнкүлөрдүн кайсынысы жөнүндө сөз болгон жок?

Суроо: Сөз кайсы инсан жөнүндө болуп жатат? "648-жылы Тан (Кытай) мамлекетинин борбору Чаньянга элчилик миссиясы менен барып, император

Тайцзундун кабылдоосунда болгон. Бул элчилик Тан императорунун Кыргыз

каганына 632-жылы жөнөткөн элчилигине жооп иретинде уюштурулган

дипломатиялык миссия болгон. Кытай тараптан бул миссияны Ван И-Хун жетектеген. Бул алакалардын негизги максаты - Борбор Азиядагы Түрк, Уйгур

кагандыктарынын согуштук-саясий абалдарынын кучөшүнө каршы биргелешип күрөшү,Улуу жибек жолуна көзөмөл орнотуу болгон"

Кыргыздар Эне-Сайга V кылымда журт которушуп, VI кылымда мамлекет

калыптаны буткен. Эне-Сайдагы Кыргыз мамлекетинин калкынын саны

болжолдуу турде 500 миндей болгон. Аскеринин саны 80 минге чейин жеткен.

Кыргыздар бутарас (тенирчилик, манихей ж.б) динине сыйынышкан. Суроо:

Кайсы перс (Фарс) тарыхчысы Эне-Сай кыргыздарынын отко сыйынаарына езгоче конул белуп темендегудей жазып калтырган?

Ал: "Индиялыктар сыяктуу эле кыргыздар да маркумдун сегун орттеп

жиберишет. От эн таза нерсе; отко тушкендун баарысы тен арууланып

тазаланат. Өлгөн адамды да от кирден жана күнөөдөн арылтат деп айтышат"

Барсбек - Эне-Сай кыргыздарынын ажосу (каганы) болгон. Ал орто кылымдардын эрте мезгилинде Эне-Сайды жердеген кыргыздардын башын

бириктирип, алдуу-кучтуу, эркин мамлекет курууну кездегон. Барсбек Экинчи

Чыгы Турк каганатына каршы саясатын жигердуу жургузул, 709-жылы

Тургеш, Кытай жана Кыргыздардын "Училтик" союзун тузууче жетишкен.

710-жылы Эрен Улук башында турган элчиликти Тибетке жиберген. 711-

жылдагы И Чыгыш Турктеру менен Сунга чер токоюндагы салгылашууда

баатырларча курман болгон. Суроо: Барсбек каган бийлик жургузген мезгилди аныктагыла?

VIII кылымдын башында Барсбек "Училтик" союзун тузтен. Барсбектин

негизги максаты Экинчи Чыгы Турк кагандыгынын устемдугунен кутулуп,

Борбордук Азияга элик кылуу эле. Суроо: Барсбектин "Училтик" союзуна

кимдер кирген?

Хронологиялык ирээтте жайгаштыргыла:

(I) Барсбек кагандын Сунга токоюнда курман болушу

(II) Барсбектин "Ынанчы алп-билге" титулун алышы

(Ш) Турктерге каршы "Училтик" союздун тузулушу

(IV) |l Чыгыш Турк кагандыгынын башкаруучусу Элтеристин каза болушу

(V) Тургөш  каганы Сакалдын турктер тарабынан олтурулушу

Монголиядагы Кошо-Цайдам жериндеги Култегинте арналган тексттен:

"Барс-бег эле, ага каган даражасын биз бердик, карындашымды жар кылып бердим. Найза бою карды жиреп, Көгмен  ашуусун ашыл кыргыз жерин уйкуда

чаптык. Каганы менен Сунга жангелинде (чер-токоюнда) салылаштык. Озу

жанылды каганы өлдү , эли кул, кун болду". Суроо: Эне-Сай кыргыздары 711- Суңга токоюнда кимдер менен салгылашкан?

VII кылымдын аягы VIII кылымдын башындагы атактуу кыргыз элчиси

Эзгене болгон. Ал Түргөштөргө  элчилик миссиясынын башында турган. Суроо:

Дал ушул VIII кылымдын башында кыргыздын даты бир атактуу элчиси,

Барсбек кагандын тапшырмасы менен Тибетке барып, белгисиз себептен улам кайтпай калган инсан ким?

Миң өзөндө  табылан "Алтын-Колдун таш жазуулары" эпитафиясы

Барсбекке жана Эрен-Улукка арналган. Барсбек Кыргыздардын Борбордук

Азиядагы саясий устөмдүгү үчүн күрөшүн жетектеген. Эрен Улук Эне-Сай

кыргыздарынын  атактуу элчиси болгон.

Суроо: Ушул инсандардын мезгилинде тактап айтканда VIIII кылымдын

башында ЭнеСай кыргыздарынын кучтуу душманы кайсы мамлекет болгон?

Орхон- Эне-Сай жазуулары - VII-XII кылымдарда Монголияда, Туштук

Сибирь, Орто Азия аймактарында тиричилик буюмдарына турк тилинде жазылган

жазуу эстеликтер Орхон жана Эне-Сай жазуулары деп аталат. Таластагы жазуулар

Эне-Сайдагы жазуу эстеликтерине тектеш. Суроо: Жазууларды 1893-1894-жж кимдер чечмелеп  биринчи жолу окушкан ?

Энесай кыргыздары отурукташкан эл болуп, чарбасы комплекстүү болгон деген көз  караштагы окумуштуулар:

Төмөн жакта аты аталган тарыхый инсандардын кайсынысы бир мезгилде жашаган  замандаштар болгон?

Эне-Сай кыргыз мамлекетинин тарыхына тиешелүү сакталып калган жазма булактар анча көп эмес. Суроо: Бирок төмөндөгү эпитафия кимге арналып тургузулган жана учурда кайсы музейде сакталууда?

Төмөн жакта аты аталган тарыхый инсандардын кайсынысы бир мезгилде жашаган замандаштар болгон?

215- суроодо суралган замандаштарды кандай тарыхый окуя бириктирип турат?

VI-XIII кылымдарда Эне-Сай кыргыз мамлекети жашаган. Суроо: Эне-Сай кыргыздарынын тышкы кебетеси кандай болгон?

Кэж бир тарыхчылар Барсбек каганды ........ прототиби катары эсептешет?