Археологиядан модулдун суроолору

Жер кыртышынын катмарларын тарыхый ырааттуулукта изилдеген геологиянын бөлүмү деп аталат

Темир дооруна жана орто кылымдарга мүнөздүү коргондор жана арыктар менен курчалган адамдардын узак мөөнөттүү жашаган жерлери

 … табылышы металлургиялык өндүрүштү жана жалпы эле коомдун өндүргүч күчтөрүн бир кыйла өркүндөткөн.

Кыргызстандын түштүгүндөгү дыйканчылык кылган калктардын эң байыркы жана өзүнчө айырмалуу эстеликтеринин бири — коло доорундагы Ош кыштагы болуп саналат. Бул кыштак күтүүсүздөн канчанчы жылы ачылган.

. Баарыбызга белгилүү болгон « Ош кыштагынын» ачылышына себеп болгон нерсе

 Кушан падышалыгынын доорун (б.з.ч. I кылым – биздин замандын VI-V кылымдары) аныктоого мүмкүндүк берет деп канчанчы кылымда изилденип чыккан.

 Ош шаарына 3000-жыл болгондугун кайсы табылган нерсе аркылуу билишкен.

Дээрлик бүткүл тектирлерде кылымдардан бери тапталып калган жердин бетинен көптөгөн тегерек ороолор (чункурлар) даана көрүнүп турат. Бардыгы болуп 70тен ашуун ар кыл диаметрдеги жана терендиктеги ороолор тазаланды. Алардын баары тең дан ж. б. азык-түлүктөрдү сактоо үчүн арналган. Бул табылгалар кайсыл аймакка таандык.

.Кыргызстандын түштүк борбору Ош шаарынын эң белгилүү архитектуралык эстеликтеринин бири – Сулайман-Тоонун чыгыш боорунун этегинде жайгашкан белгилүү эстелик.

Кыргызстандын аймагындагы байыркы мезгилде аскага тартылган атактуу каскадагы галереянь» (петроглифтер) белгиле. 

Памирди археологиялык жактан изилдөө качан башталган

Биринчиден, анын хронологиялык рамкасы V кылымды гана камтыбастан, дээрлик 15 кылымды камтыган узак процесс. 

  .Дөбөдөн 400 м түштүк тарапта карапа жасалуучу керкана, анын жанынан металл иштетүүчү керкананын калдыктары табылган. Эки жерде дөбөнү карай түтүктөр төшөлгөн. Бул шаар суу менен камсыз кылынгандыгын айгинелейт. Рельефтин ыңгайлуулугуна байланыштуу, шаардын чыңдоолору болгон эмес. Шаардан 4 км түштүк-батыш тарапта гана дубал тургузулган. Азыр шаар калдыгынын аймагын бүт жаңы курулуштар ээлейт. Курулуш иштеринин учурунда табылган материалдарга жана жазма даректерге караганда шаар 5 га аянтты ээлеп, … шаары деп божомолдонот 

Нарын менен Кара-Дарыянын ортосунда жайгашкан. Археологиялык казуудан табылган керамика комплекси … шаар калдыгынын атынан «… маданияты» деп аталган.

Биз кызыккан мезгилдин бейит-коргондорунун үстүнкү курулушу таштан тургузулган, алардын арасында бир нече тиби айрымаланат. Булар: 

1) Алдыңкы Азия жана Түндүк Африка, субтропикалык алкактын арид зоналары. Булар негизинен араб элдеринде таралган. 2) Евразиянын мелүүн алкагындагы кургак зонада түзүлгөн; негизинен түрк-монгол элдеринде жаралган (экѳѳ тең кѳп түрдүү географиялык шарттарда калыптанган жана маданияттары бир топ айырмаланат).  

Бул көз караш кимге таандык.

Алгачкы эмгек куралы жасалган металл:

… биздин заманга чейин 1-миң жылдыктын 2-жарымы – биздин замандын алгачкы кылымдарына таандык мүрзөлөр Аламүдүн жана Аларча сууларынын аралыгында (Бишкектин түштүк чет-жакасы) жайгашкан. Көчмөн сак жана усун уруу аксакалдарынын сөөгү коюлган дөбө мүрзөлөрдүн тобу түндүктөн түштүккө карай тизилип жатат. Бул мүрзөлөрдүн бийиктиги 3–12 метр, диаметри 40–80 метр. Чоң дөбөлүү мүрзөлөрдүн айланасында кедейлердин чакан дөбө мүрзөлөрү жайгашкан. Бишкек шаарынын аймагындагы мүрзөлөрдүн көпчүлүгү курулуштардын астында калган.

 Чуст маданиятынан калган байыркы шаар калдыгы окумуштууларды тарыхтын агымынын көптөгөн сырларын ачкандыгы үчүн бул жер таң калтырат. Сөз кайсыл шаар жөнүндө болуп жатат.

 дээрлик жок, бирок, изилдөөчүлөр болжолдошкондой, байыркы мезгилде токойдун чеги (арча, чычырканак) азыркыга караганда алда канча бийиктен орун алып, деңиз деңгээлинен 3600—4000 м бийиктике чейин жеткен.Сөз кайсыл аймак жөнүндө болуп жатат.

Түрктөрдүн Ферганага жана анын тегерегиндеги тоо өрөөндөрүнө отурукташкандыгын көрсөткөн археологиялык жана эпиграфикалык материалдар ким тарабынан изилденген.

А)Н.Бернштам Б) Ю.А. Заднепровский В)Б.А.Литвинскийди Г)Т.Кубатов

Бул нерсе – кыргыздардын алгачкы айкели. Эстеликтер эзелки бабалардын акыл-эсинен, чыгармачылыгынан, өнөрүнөн кабар берет. Көчмөн доордогу өздөрүнүн жашоо-тиричилигин, салтын, жоокерчилигин жана кошуна элдердин турмушун, маданиятын баяндайт. 

Байыркы руна алфавитин 7–9-кылымдарда Орто Азиянын көптөгөн мамлекеттери пайдаланган. 10-кылымда руна жазуусу Моңголияда кандай жазуу катары сакталган.

Негизинен байыркы түрк эстелигин өзөгүн кайсы жазма түзөт.

Кенкол дарыясынын өрөөнүндөгү петроглифтер. Тоо өрөөнү. Кеңкөл Кыргыз Ала-Тоосунун негизги тоо кыркасы менен анын Кара-Жылга тоосунун ортосунда жайгашкан. Сөз болуп жаткан жер азыркы учурда кайсы областка карайт.