Тарых 19-кылым

1762-жылдан баштап Кокондук башкаруучулар Кыргыз желерине кол салып башташкан. Кайсыл башкаруучунун мезгилинен баштап кол салуу башталган?

1762-жылы Маматкул бий жана Арзымат бий Кокондуктарга каршы  чечкиндуу курөш баштоого бел байлашат. Ушул максатта
алар агаин-тууган сарыбагыш бийлери Черикчи менен Темиржанга жардам сурап кайрылышат. Алардан кандай жооп болгон?

Ош, Өзгөнгө жортуул учурунда Кокон аскер-
лерине ичкилик, адыгине, монолдор урууларынын улугу .......... колу
катуу каршылык көрсөттү.

1764-ж. Кокондун акими Хожентке жортуулга кеткенде, коргоосуз калган Кокон ээлигине ....... капилеттен
чабуул коёт. Ошондо Кокон аскерлери орто жолдон кайра тартып, кыргыздар менен согуша баштайт. Салгылашуу учурунда кыргыз колу женилип, ...... туткунга түшөт.

Сөз ким жөнүндө болуп жатат?

1821-ж. кышында көчмөндөр учун өтө онтойсуз учурда Омор хан Кетмен- Тебеге аскер жөнөтөт.Кетмен-Тобелук кыр- гыздардын
кокондук баскынчыларга каршы күрөшүнө ......... баатыр жетекчилик кылды.

1800-ж. Нарбото бий өлгөндө Кокондо
ханзадалардын ортосунда бийлик талашкан куреш башталат Акыры Алим хан женип, атаандаштарын елум жазасына тартат. Каардуу хандан Хаджи бектин оспурум балдары ....... менен Улукбек качып кутулуп, кыргыздардын арасына баш калкалашкан. Куугундан кутулгандан көп узабай Улукбек көз жумат. ..... болсо кийинчерээк Таласка таякелерине барып
туруп калат да, кыргыз кызына үйлөнөт. Андан бала-чакалуу болуп, мал кутуп, тиричилик кылат. Кыргыздар кезеги келгенде ....... хан которуп, ордодогу бийликти тартып алууну көздөшкөн.

Сөз Кокондун кайсы ханы жөнүндө болуп жатат?

Чуйду мекендеген солто жана сарыбагыш урууларынын ич ара чыр-чатагы куч алып, кыргыздар менен Улуу жуз казактарынын кагылышуусу тыйылбай турду. Тоолуктардын
ич ара доо-талаштарын оз кызыкчылыгына пайдаланууга жедеп маш болгон, өтө эпчил кокондук залимдер 1825-ж. Чуйгө аскер жөнөтүшөт. 4 мин аскерден турган бул
чон кошуунга ким  колбашчылык кылган?

Кыргыздар оной-олтон баш ийип
бербесине кезу жеткен Кокон
ханы 1831-ж. жазында Ысык-Көлгө, Нарынга эки тараптан жортуул уюштурат. Кокон
колунун Ташкент акими Лашкар куш- бек баш болгон бир канаты Чымкент,
Олуя-Ата, Чуй ереену аркылуу Ысык- Келге бет алат. Ал эми минбашы, хандын мыкты аскер башчыларынын бири .......... сыпайлары Когарттын белин ашы, Ак-Талаа, Ат-Башы, На- рын, Жумгал жана Кочкорго булук са-
лып, андан ары Ысык-Көлдөгү
кыргыз айылдарына чабуул коёт. 

Экинчи колго ким жетекчилик кылган?

Нарын тараптагы чептердин чону
Куртка чеби. 1832-ж......... деген жерде Нарын дарыясынын он жээгиндеги бийик секите тургузулган. Чептин узундугу 200 саженге жетип, уч тарабы дубал менен курчалыш, бир тарабы дарыяга такалчу. Куртка чеби кокондуктардын Ички Тенир-Тоодогу башкы чеби эле. Чептин бегине бул аймактагы башка чептер толук баш ийген. Чептин соода туйуну катары да мааниси зор болгон. Куртканын базарында кокондук, кашкарлык соодагерлер ички тенир-тоолук кыргыздар менен ала-
ка кылышчу

Чыгыш Туркстан элдеринин Цинь- манчжур устөмдугуно каршы кыймылынын алгачкысы ......... жетекчилиги астындагы көтөрулуш болуп эсептелет.

Зия ад Дин жетекчилигиндеги көтөрүлүш кайсы жылдар аралыгында болгон?

Жаангер кожо кыргыздардан куралган бир нече жуз жоокерин ээрчитип чек арадан отуп, Кашкарды көздөй жол тартат. Ошол эле учурда Суранчы бий Устун-Артыш айылында топтогон 300 жигити менен Кашкарга келип, калага жанаша жайгашкан кыштактардагы кытай аскерлерине кол салат. Анын жигиттери салгылашуулардын биринде Кашкардын чет-жакасындагы кытай кароолун талкалашат. Жаангер кожонун кыймыльнын алгачкы этабы кытайлык маалыматтарда бекеринен Суранчы буруттун козголону деп аталып калбаса керек.

Бул окуя кайсы жылы болгон?

1825-ж. тартып Ички Тенир- Тоодогу ак-талаалык саяктардын билермандары ......., ....... айылы Жаангер кожонун.  оорук-турагына, цинь-манчжур баскынчыларына каршы. кыймылдын чордонуна айланат.

Тайлакты ачык жоодо жеңе албай, тыңчы  табып жалдашкан. Ал бир нече жыл айылдарды аралап, дарыгерлик кылып, элдин ишенимине кирет.
Акыры ал онтою келгенде
сыркоолоп калган Тайлакты ууландырып коюп баса берген. Баатыр  42 жаш
курагында коз жумган. Бул окуя кайсы жылы болгон?

40-жж. кыргыздардын коз каран- ды эместик учун кыймылы кайрадан куч алы, Кыргызстандын тундук, туштугундегу зор аймакты каптаган.  Кайсы жылы Ысык-Кел өрөөнүндөгү кыргыздар Каракол, Барскоон, Конур- Өлөң чептеринен кокондук сарбаздарды кууп чыгышкан?

1842-жылы болгон маанилүү окуяларды белгиле.

1854-ж. 26-сентябрда
бугу элчиси катары кайсы манап  12 манаптын мөөру менен тамгасы басылган ишеним катты алып, антташуу учун Омскиге келет. Алдын ала эки тараптын милдеттери, ынтымактын
шарттары такталып, макулдашылган сон, 1855-ж. 17-январда ант беруу аземи болуп отту.

......- бугу уруусунун XIX к. орто чениндеги чон манабы. Болжолу 1784/85-жж. туулуп, 1858- ж. көз жумган. Ал жаш чагынан ез башынан коп окуяларды өткөргөн, турмуштун ачуу-таттуусун далай ирет таткан, дасыккан акылман жол башчы эле. Ал ата-бабалардан калган каада-салтты бекем сактаган.Нарк-нусканы, элдик урп-адаттарды, макал-лакаптарды, насыят, накыл кептерди, санжыраны мыкты билген. Атугул ал жамакчы да экен. Ыр менен айткан, «........ керээзи» али элдин эсинде сакталып келет. 

Сөз ким жөнүндө болуп жатат?

 Кыргыз-казактын чечүүчү Май-Төбө, Мыкан салгылашуулары кайсы жылы болгон?

1858-жылы Кудаяр хан бийликтен айдалып, кыргыз, кыпчак феодалдары ханзаада Малабекти (1858-1862) хан көтөрүшөт. Жаны хандын тушунда кайсы кыргыз вазирлик даражада турган?

(Мухаммед- Ханафия) 1835-ж. Аман-Карагай аймагын- ды Кули-Мурун чебинде (азыркы Кустанай
ш. жакын) туулган. 1865-ж. Алтын-Эмел айылында дүйнөдөн кайткан. Орто Азия менен Казакстанда жашоочу элдердин материалдык жана рухий маданиятын изилдоочу тунгуч илимпоз, демократ-агартуучу, этнограф жана фольклорчу, тарыхчы.

1869-ж. туулуп, 1930-ж. дуйнөдөн кайткан.
Чыгышты изилдөөчу илимпоз, академик (1913). Орто Азия элдеринин тарыхына арналган эмгектеринин илимий ж а к т а н чон мааниси бар. Алардын ичинен көлөмдүүсү
«Кыргызы».

Ички теңиир Тоону каратуу үчүн "Кашкар" отряды кайсы жылы түзулгөн?

Үмөтаалы жана Осмон датка баш болгон орус аскерлерине каршы Эки Чаттагы буктурма кайсы жылы болгон?

Умөтаалынын .....-жылы 
багынып бериши менен Ички Тенир- Тоону каратуу аяктап, буткул Тундук Кыргызстан
Орусиянын курамына киргизилди.

Алайлык кыргыздардын улугу ....... Мадалы хандын тушунда эле Кокон хандыгынын саясий
турмушуна аралашып, 1831-ж. хандан датка мансабын алган. Ал адыгине уруусунун баргы уругунан чыккан. Озунун өткүрлугү, адамкерчилик касиеттери, адилеттиги, эл бийлөөгө шык-жөндөмү менен ал тез эле хандыктын калкына таанылган. Андыктан аны кийинки 1832-жылы, 32 жаш курагында Мадали хан Анжиян вилайетинин акими
кызматына дайындайт.

Сөз ким жөнүндө болуп жатат?

Чыгыш Түркстандагы Йакуб бек (Жакыпбек) тузгөн "Жети Шаар" мамлекети кайсы жылдар аралыгы жашаган?

Анын оз атасы ичкилик уруусунун бостон уругунан чыккан Хасан деген киши болгон. Хасан кезинде
Маргаландагы «Ак медреседе» мударистик кылып, бала окуткан. Ал атасынын жолун жолдоп, адегенде башталгыч диний мектепте, кийин Кокон менен Маргалан медреселеринде окуган билимдуу киши болгон. Бир нече жыл Охна кыштагында, бостон уругунун арасында жашагандыктан ал хан бийлигинин азабын тарткан кыргыз туугандарынын ой-тилегин,
санаасын эн жакшы билчу. Ошондой эле
анын хан ордосундагы опурталдуу окуялардан, хандыктагы саясий абалдан жетиштуу кабары бар эле. Анткени ал Анжиян, Ташкент шаарларында да жашап кеткен болчу. Турмуштук мындай бай тажрыйба көтөрулуш башталганда
анын эркиндикти энсеген элдин жол башчысы болуп калышынын башкы себеби болсо керек.

Сөз ким жөнүндө болуп жатат?

Кайсы жылы  февралда Орусия аскер министринин буйругу боюнча тундук-батышта Арал денизинен туштук-чыгышта Ысык-Көлгө чейинки зор аймакты
камтыган Туркстан облусу тузулгөн.

( 1875-1940) болсо кыргызча тарых эмгеги таш басма аркылуу китеп болуп жарыяланган алгачкы тарыхчы болуп саналат. Анын атасы Кыдык Кочкордогу чон манап Абайылданын уулу.

Анын улуу агасы Жаркынбай да молдо болгон. Кийинчерээк ал Уч-Турпандагы, Бухарадагы, Уфадагы билим борборлорунан (медреселерден) таалим алган. 1913-ж. Уфашаарынан озунун «Мухтасар тарых-и кыргызийа» («Кыскача кыргыз тарыхы») аттуу эмтегин «Каримов, Хусаинов жана К°» коому тарабынан чыгартып алат. Кийинки, 1914-ж. ал ушул эле шаардан мурдагы китебин кеңирилетип, кошумча маалымат, ырларын кошуп, «Тарых-и кыргыз шадманийа» ( «Шабданга багышиталган кыргыз тарыхы» ) деген ат
менен жарыялаган.
«Журөгүндө оту бар жигиттерге та-
рыхты билуу керек жана (ал) - - коп этибар кылынуучу бир илим», -деп тарыхка астейдил мамиле кылууга чакырган. Осмонаалы Сыдык уулу өз журтуна тек гана санжырадан, тарыхтан билгенин баяндап тим болбостон, илим менен өнөргө да чакырган:

Сөз ким жөнүндө болуп жатат?

(1878-1938) Чон-Кемин өрөөнүнөн чыккан.
Жети-сегиз жашынан кат тааныган. 1938)
Караколдо уч-төрт ай орус мектебинде,
кийинчерээк Бишкектеги багбанды
даярдоочу кыргыз мектебинде окуган. 1895-
ж. тартып кыргыз тарыхын жазуу учун маалымат топтоп кирген. Анын «Кыргыз-казак тарыхы» («Кызыл Кыргыз тарыхы» ) эмгеги кол жазма турундө сакталып калган. Ал 1916-ж. Атаке болуштугунун болушу катары шайланган, Улуу Уркун маалында Кытайга качып, 1917-ж. кайтып келген. Агартуу, илимий ж.б. кызматтарда иштеген. Жазыксыз жерден репрессияга кабылып, атылып кеткен.

Сөз ким жөнүндө болуп жатат?