Багашуулаа баярлуулая!

Сайн байна, хүндэтэ уншагша (мүнөө сагай дуудалгаар, хүндэтэ хэрэглэгшэ, али дагагша юм гү)! Танайнгаа анхаралда багашуулда зорюулагдаһан багахан шүлэгүүдые дурадханаб. 2018 оной хабарһаа эхилжэ, энэ зохёохы түсэл бэелүүлһээрби. Эсэстээ зурагтай ном боложо гараха юм бэзэ даа. Найдая.

Шүлэгүүд заһагдаа баригдаашгүй, анха түрүүшын лэ түхэлөөр эндэ үгтэбэ. 1-дэхи хэһэг Евразиин амитад тухай.

Һонирхожо уншахыетнай уринаб!

Инстаграм соо баһал хэблэнхэйб. Нюур хуудаһанай гү, али аккаунтын нэрэ dulmasho.

Амитад_Еврази

Европо Ази хоёр түбинүүдые холбоһон асари томо хуурай газарые Еврази гэжэ нэрлэдэг. Дэлхэйн хуурай газарай 36.2% болохо 53.4 сая дүрбэлжэн километр талмай эзэлдэг. Хойто талаараа Мүльһэн далай, баруун талаараа Атлантын далай, урда талаараа Газарай дундада тэнгис, Улаан тэнгис, Энэдхэгэй далай, зүүн талаараа Номгон далайгаар хүреэлэгдэнхэй.

Евразида оршодог эгээл томо гүрэн Ородой Улас юм. Түбиин гурбан хубииень эзэлдэг.

Евразида эгээл гүнзэгы ариг уһатай Байгал далай, мүн эгээл томо дотоодо далай - Каспиин тэнгис - оршон байдаг.

Евразида эгээл үндэр уула Джомолунгма, эгээл томо Аравиин хахад арал, эгээл бороотой, шииг нойтон газар - Зүүн Энэдхэгэй Черапунджи хото - бии юм.

*

Амитадай аймаг

*

Тундра, хүбшэ, ой тайга, тужа, хада уула, ойто тала

*

Мүнхэ сэбдэг газарта,

Мүльһэтэ тундрын дайдада

Мөөгэ хүбхөөр хооллодог

Мүргэлдөөшэ оро байдаг юм.

Асари томо эбэртэн,

Аса һалаатай  туруутан

Бэлшээриеэ һэлгэн эдеэлжэ,

Байра һууригүй нүүдэг юм.

*

Үнэгэн шэнги бэетэй

Үһэлиг хөөрхэн амитан,

Хун сагаан арһатай

Хусадаг араата һабартан.

Хулгана, жэжэ шубуудаар,

Хара нэрһээршье, загаһаар

Хоолложо амияа тэжээдэг

Хойто зүгэй сагаан үнэгэн.

*

Мүльһэтэ хүйтэн газарта

Мяхаша, шуһаша далитан бии.

Мүрөөрнь эдишэеэ дахажа,

Мүнгөөрһэн хоолойень бажуудаг.

Сахилгаан хурса нюдэтэй,

Сахигар сагаан үдэтэй,

Саһан дээрэ хоргодон һуугша

Сагаан бэгсэргэ - харуулшан.

*

Дарбагар эбэрынь

Дарнайгаад хашартай ха.

Даажа ядана гү?

Дайрабал тодхортой ха.

Морхогор хамарынь

Мондойһон түхэлтэй ха.

Модохир бэетэй

Мантагар хандагай ха.

*

Гүрөөһэн инзагаяа дахуулан

Гүнзэгы ой руу шэнгэнэ.

Шэмэтэй ногоо бэдэржэ,

Шэдхэ тайга руу шэргэнэ.

*

Бартахи томо баабгай

Баруун тайгадаа эзэн юм.

Дарнагар дулаан дахатай

Диилдэшэгүй абарга юм.

*

Саһата уулын барас,

Соохор эреэн эрбэд

Аргали ямаа агнажа,

Ами бэеэ тэжээнэ.

Хоморой амитан болонхой,

Хамгаалгада оронхой.

*

Хабшал шулуутай газарта,

Хабсагайн орьёл үндэртэ

Аргали - хадын хонин -

Амидардаг юм. Мэдэхэ гүт?

*

Туулай шандаган хоёрые

Танижа илгаруулха гүт?

Түрэл тоомгүй хоёрой

Түүхэ намтарыень мэдэхэ гүт?

Шандаганай шэхэн ута ха. Зүб!

Дэгэлээ үбэлдөө һэлгэдэг ха.  Зүб!

Шандаганиинь халта шуран гү? Тиимэ.

Шуран гээшэ түргэн гү?  Тиимэ.

Тиибэ яаба гэбэшье,

Түрэл гарал юумэл даа.

*

Шуран түргэн гэшхэдэлтэй

Шэрэм хатуу шүдэтэй

Хулгайша тэнүүр сэдьхэлтэй

Хубхай зайгуул хүхэ шоно.

*

Хэрмэн хөөрхэн амитан

Хушын һамар эдидэг.

Хурса жэжэхэн шүдөөрөө

Хос-хосхон сэмэдэг.

Үдэртөө залхуу, номгон,

Үдэшэндөө һонор, солбон.

Хэрмэ, хулгана баридаг,

Хорхой, загаһашье эдидэг.

Араатан гэжэ һанаа гүт?

Арьяатан гэжэ бодоо гүт?

Бамбагар һүүлтэй булган лэ.

Багахан хөөрхэн амитан лэ.

*

Газар гүнзэгы малтажа,

Гоёхон байра бэлдэбэ.

Хүйтэн үбэлэй ерэхэдэ,

Хиидэжэ нүхэндөө оробо.

Хэбтэри соонь дулаан даа,

Унтари соонь зөөлэн даа.

Доргон угаа баяртай,

Доргон эгээл жаргалтай.

*

Хутага шэнги һоёотой

Хүбшэ тайгын бодон гахай.

Һүрэгөөрөө амидардаг,

Һүни бэлшэхээ гарадаг.

*

Жэжэхэн жэрхи

Жэмэс жажална.

Нүхэн байрадаа

Нөөсэеэ суглуулна.

*

Шэб харанхы соо

Шэлүүһэн шэмээгүй гэшхэлнэ.

Нюдэдынь хурса,

Шэхэниинь һонор,

Шэртэжэ харана,

Шагнажа ябана.

*

Шара улаан үнэгэн

Шандага бариха һанаатай

Шугы руу шуранаар шургана.

Шандаган бүхы шадалаараа

Шууяса мүрөө хүрмэнэ.

*

Хадхуур арзагар самсатай

Шомбогор нойтон хушуутай

Хорхой шумуулаар хооллодог

Шадамар томоотой заряа мүн.

*

Олбо - бишыхан амитан юм.

Олондо танигдаагүй нэрэтэй юм.

Модонһоо модондо ниидэжэ,

Монсогор борбоосгой бэдэрнэ.

Хэрмэнэй түрэлэй гүүлэдэг

Хөөрхэн һарьһан олбые

Һайнаар танидаг бологты,

Хадуугаад нэрыень абагты.

*

Уян нарин бэетэй,

Ута үндэр хүзүүтэй,

Гонзогор жаахан толгойтой

Габшагай хурдан амитан.

Ганса гансаараа амидардаг,

Үбэлдөө сагаан болодог,

Гайхалтай зориг харуулдаг

Үльгэрэй хөөрхэн үен даа.

*

Хүрин шара дэгэлтэй

Хатуухан, булшантай һүүлтэй

Халюун манай хүхюутэй,

Халюун манай баяртай.

Тамархадаа бэрхэ юм.

Тоглоходоо хөөрхэн юм.

Таатай зохид байрадаа

Тобир тарган ажаһууна.

*

Модошо уран дарханиие,

Мондогор бэетэй хүйхэрые

Минжэ гэжэ нэрлэдэг,

Мэрээшэ амитанда оруулдаг.

Урдахи үүдэн шүдөөрөө

Узуураарнь модо унагаажа,

Бартаа үүдэеэ бүхэлдэг,

Байра байдалаа зохёодог.

*

Улаахан малгайтай шубуун

Ута шүбэгэр хушуугаараа

Урматайгаар модо тоншоно,

Ууша эдишэ бэдэрнэ.

Ойн эмшэнээр нэршэһэн

Орой толгой бүхэтэй,

Эсэхэ сусахые мэдэдэггүй

Эреэн тоншуул оролдосотой.

*

Хүрхэгэр сээжэ томотой,

Хүрин улаан хубсаһатай

Хурын түрэлэй һойр шубуун

Хүбшэ тайгаар байрланхай.

Хабартаа олоороо сугларжа,

Хатар хүлгөө харуулдаг.

Һойрой наадан гээшэмнай

Һонин юумэн гэлсэдэг.

*

Элһэн губи, губи тала, хээрэ тала

Тэмээн - губиин амитан -

Томоотойгоор алхална.

Хоёр томо бүхэнүүдынь

Хаданууд шэнгеэр харагдана.

Тэмээн - зүрхэтэй аяншан -

Тогтууригүй гэшхэлнэ.

Асари томо бүхэнүүдынь

Агуула мэтэ үзэгдэнэ.

*

Һүрэгөөрөө нүүдэг заншалтай

Хойшоо хитайһан эбэртэй,

Һэлхэгэр хүзүүтэй зээрэнүүд

Хомор үсөөн болонхой.

Ахир жаахан бэетэйш һаа,

Амаргүй арга биратай,

Аяар долоон хоног соо

Ангангүй байха шадалтай.

*

Зэрэлгээтэ губи талаар

Зэргэлэн мянгаараа ябадаг

Зээрэндэ адлирхуу амитан,

Зэрлиг оронго - бүхэн.

Домбогор өөрсэ хоншоортой,

Дээшээ шобогор эбэртэй

Олон модоной хизаарые

Оодорлон дабаха аргатай.

*

Боро хараанай болоходо,

Борсойжо нүхэнһөө бултайгаад,

Бушуу түргэнөөр харайн ошодог

Бэлтэгэр мэрээшэ алаг дааган.

*

Сула губиин монгол морин,

Суута Пржевальскиин тахи

Сээртэ дархан газарай

Сахилта доро оронхой.

Үндэр бэшэ бэетэй,

Үбсүү сээжэ үргэнтэй,

Толгой тархи томотой

Тэсэмгэй хээрын туруутан.

*

Хулгана хархын түрэлтэн -

Хээрэ талын монгол шүшүүл,

Хурса үзүүртэй һабартан -

Хооһон губиин монгол шүшүүл,

*

Үүрлэн олоороо амидардаг,

Үбэлжэхэ нөөсэеэ суглуулдаг.

Хорхой шумуулаар хооллодог,

Хуурай губида нютагладаг

Хонин гүрбэл нэрэтэй

Хэбэрэг һүүлтэй мүлхигшэ.

*

Томо, хүндэ бэетэй

Тохорюун гарбалтай талын шубуун,

Эреэн соохор үдэтэй

Эшэмхэй, аймхай тоодог шубуун

Хоморой жэгүүртэн болонхой,

Хамгаалгын ном соо оронхой.

*

Элжэгэн шэнги бэетэй

Эмниг моридой нэгэниинь

Элһэн хуурай газарта

Эртэ сагһаа амидарна.

Хуа сайбар үнгэтэй,

Хүрин хара дэлһэтэй,

Хамхуул ногоо тэжээлтэй

Хулан морин һайхан даа.

*

Халуун ороной шэрэнги ой, шиигтэй шэдхэ шэрэнги, хулһан шэдхэ

*

Толгойнгоо оройдо титимтэй,

Табан үнгэтэ толботой

Тахяа гургуулай түрэл болохо

Тогод шубуун хүндэтэй.

Шүхэрлэн һүүлээ дэлгэхэдэнь,

Шэдитэ үльгэртэл үзэгдэхэ.

Гэбэшье эмэнь борохон,

Гоёхон һүүлтэнь эрэ юм ха.

*

Хулһан шэдхэ шугы соо

Хитүү, даруу амитан

Хоргодоод һууна халуунһаа,

Хоморой болоо, баарһан даа.

Харыт, үхибүүд, энэ баабгай

Хара сагаан будагтай,

Хөөрхэн гээшэнь, гайхалтай,

Хонгор гуниг хоншоортой.

Хулһан баабгай гээшэмнай

Хитад гүрэнэй эрдэни юм,

Харин ехээр бодоо һаа,

Хамаг дэлхэйн гайхамшаг юм!

*

Гулдагар нарин бэетэй,

Гүлдэгэр ута хүзүүтэй,

Гүүр-гүүр абяатай

Гоёмсуу һайрхуу тохорюун.

Антигона гэжэ нэрэтэй

Аргагүй һайхан шубуун юм.

Аза талаан асаржа,

Амгалан байдал зүгнэдэг.

*

Хара ялагар дэгэлтэй,

Улабар шара энгэртэй

Харанхы һүниин байдалтай

Уланха зэрлиг арьяатан.

Баабгай бартахиин түрэлэй юм,

Бэеэрээ  эгээл баганиинь юм.

Хэдыш баахан гүүлээ һаа,

Хэрзэгы хатуу абаритай юм.

Хэн гэжэ нэрэтэйб?

Малайн баабгай, бируанг.

Хаана унтаха дуратайб?

Модон дээрэ абираад.

*

Угаа хөөрхэн лори

Удам угаараа һармагшан юм.

Ууган эртэ сагһаа

Унтаана, унжагай амитан юм.

Алима жэмэсээр хоолложо,

Амтата балаар ундалдаг,

Аалин намдуухан маряажа,

Амгалан тэнюун амидардаг.

*

Хүн дүрсэтэй һармагшан,

Хүрин һүүлгүй гиббон

Хүсэтэй урдахи мүсөөрөө

Хүнгэхэн дамжана модоор.

Хамаатан бүлэдөө эмээхэй,

Хүгжэм дуугаараа суурханхай.

Хонгёо шанга хоолойгоор

Хизаар газараа хамгаалдаг.

*

Хабтайгаад һанжаһан хамарынь

Хүнэй наадан болодог,

Хүрьһэтэ дэлхэйн гайхамшаг -

Хоморой хоншоор бамар.

Үлгэмэл мархагар хамарынь

Уладай зугаа болодог,

Үлгэн дэлхэйн нэгэ гайхамшаг -

Уhаша хоншоор бамар.

*

Хүн һармагшан - орангутанг,

Хамаатанһаа эгээл бэетэй юм.

Хүрин улабар нооһотой

Хүсэд модошо амитан юм.

Гэбэшье угаа ухаансар,

Гэнэн хонгор бэшэ.

Гэрэлдэ өөрыгөө хараад,

Гэлыжэ танидагынь гэршэ.