Բնական ներկեր

Մ.թ. 3000 տարի առաջ մարդկությանը հայտնի էր ամենահին բնական ներկանյութերից մեկը, ինդիգոն, որի գույնը մանուշակագույնը երանգներից մեկն է։ Ինդիգոն առաջին անգամ անջատվել է բույսից։ Ներկայում այն արտադրվում և կիրառվում է գործվածքների ներկման համար, այդ թվում նաև ջինսերի։ Անգլերենում այն կոչվում է << Indian blue>>, <<Հնդկական կապույտ>>։ Ինդիգոյի բանաձևը ընդգրկում է ինդոլի արոմատիկ հետերոցիկլային համակարգը, որը կազմված է պիրոլի և բենզոլի համակցված օղակից։ Նշենք, որ ինդիգոն ունի տրանս իզոմերի ձև, և նրանում առկա են ջրածնային կապեր NH-O, որոնք էլ ներկին լույսի նկատմամբ կայունությունը են հաղորդում։

Ինդոլի ածանցյալ է նաև մարդկությանը վաղուց հայտնի մեկ այլ բնական <<ալ կարմիր>> ներկը՝(պուրպուր), որն ունի ինդիգոյի նման կառուցվածք և մուգ կարմիր երանգ։ Այն բեզոլային օղակներում պարունակում է մեկական բրոմի ատոմ։

Սինթեզվել է նաև ինդիգոյի թիոֆենային նմանակը՝ թիոինդիգոն, որի մոլեկուլում ազոտի ատոմների փոխարեն հանդես են գալիս ծծմբի ատոմները։ Այն ունի վառ կարմիր գույն։

Ինդիգոյի պիրազոլային նմանակ է մեկ այլ սինթետիկ ներկանյութ՝«կապույտ պիրազոլայինը». առաջին բնական ներկանյութը, որը սինթեզվել է 1868թ. լաբորատոր պայմաններում, եղել է ալիզարինը։Այն կարմրանարնջագույն բյուրեղային նյութ է, որը կազմված է եռտեղակալված բեզոլային օղակներից, որոնցից երկրորդը քինոնային վիճակում է։ Ալիզարինը պարունակվում է բնական ներկի՝ որդան կարմիրի մեջ։

Վերլուծական քիմիայում ալիզարինն օգտագործվում է որոշ մետաղների կատիոնների, այդ թվում նաև Al³+ հայտնաբերման համար, քանի որ դրանց հետ առաջացնում է գունավոր խելատային տիպի համալիրներ։

Պիրոլի կարևորագույն բնական ածանցյալներից է պորցիրինը, որը մտնում է կենդանական աշխարհի համար կարևորագույն նշանակություն ունեցող հեմոգլոբինի և բույսերի լուսասինթեզն իրականացնող քլորոֆիլի բաղադրության մեջ։

Սինթեզվել են պորֆիրինի այլ կոմպլեքսներ, որոնք պարունակում են տարբեր մետաղների կատիոնների։ Սինթեզված նյութերից շատերը կիրառություն են գտել բժշկության մեջ և կենցաղում՝ որպես ներկանյութեր։ Այսպես, պղնձի ատոմ պարունակող պորֆիրինի ածանցյալ ֆտալոցիանինը մուգ կապույտ գույնի ներկանյութ է։