Семь чудес Могсохона

V

Гаршаг

Оршол

Туухээр баян нютагнай тумэн жэлдэ бадараг лэ!

Нютагай туухэhээ

Дулэтэ дайнай жэлнууд

Ажахын амжалта

Арадай музей

Угай бэшэг «hарбаалжан»

Эдир хуугэдэй эрдэмэй гуламта

Эрхим тамиршад

Тобшолол

Хэрэглэгдэһэн литература

Оршол.

Хун бухэндэ хурьhэтэ дэлхэйе гэшхэжэ, хулоо шоройдохо нютаг байдаг.

«Тоонто нютаг,тэрэнэй hэбшээн,эхэ эсэгэ,аха дуунэр,уетэн нухэд гээшэмнай эльгэ зурхэнэй эгээн нангин юумэнууд»гэжэ мэдээжэ уранзохеолшо,нютагаймнай хубуун Цырен-Доржо Жанабадараевич Дамдинжапов хэлэhэн байдаг. Тон лэ зуб даа!Турэл нютагhаа hайхан юумэ байхагуй.

Улгэн дэлхэйдэ алтан тоонтомни-Могсохон нютаг юм.Нютаг бухэн оорын онсо нюуртай,абаритай байдаг. Нютагаархиднай туухэ домогоороо ажалша зоноороо суурхадаг,турэл хэлэн, еhо заншалаа сахижа байдаг.

«Саг сагтаа,сахилза хухэдоо» гэhэн мэргэн угэнууд ажа байдалай тургэн хубилхые батална.Ямаршье сагта турэл нютагайнгаа туухэ,еhо заншалыень сахижа ябаха гээшэ хун бухэнай нангин уялга.

Щэнжэлгын шухала асуудал:залуу уетэн туухэеэ hайн мэдэхэ еhотой.

Зорилго:нютагайнгаа туухэ, хугжэлтын зам гунзэгыгоор мэдэхэ. Солото хунуудэй нэрэ,нютаг тухайгаа олондо мэдуулхэ.

Шэнжэлгын арга:наhатай зонhоо мэдээнуудые суглуулга,Ц-Н Очировай музейн дансаhаа материал шэнжэлгэ.

Туухээр баян нютагнай тумэн жэлдэ бадараг лэ!

Хэбэд номхон Хэжэнгэhээ зуулжээ душэ модоной зайда, Худан голой эрьедэ, узэсхэлэнтэ hайхан байгаалитай Могсохон нютаг оршодог.Нютагаймнай нэрэ Худай угай Могсохон гэжэ хунэй нэрээр нэрлэгдэнхэй.

Урдын урда сагта тоонто нютагтамнай Могсохон Тураасгай гэжэ аха дуунэр ажаhуудаг байhан юм.Могсохониинь баян,усоон ухибуутэй, Тураасгайнь угытэй, олон ухибуудтэй байhан гэлсэдэг.Могсохон Худан голойнгоо эрьедэ буусаяа тухеэржэ,Харин Тураасгай Тудхалта ундэрэй хаяада тунгалаг газар шэлэн hууhaн гэдэг.hара жэлнууд hубарилдан. аха дуунэр hаншаг сагаан убгэд боложо,ури hадаhaдынь унэржоо. Энэ туухэ Худай угай Могсохоной таhардаhан болохо Дулмаева Намсалма Батомункуевнаhаа бэшэжэ абтаhан байна.

Нютагай туухэhээ.

Могсохон нютагаймнай хойно Турасгай hууринда ундэр соел болбосоролтой хуннугай хушоо мянган жэлэй тэмдэг боложой улэнхэй.Хоер хадын дунда добуун дээрэ хоер хахад утатай,нэгэ хахад ургэнтэй дурбэлжэн хушоо шулуугаар обоологдожо хуреэлээтэй.Хушоогэй зуун таладань хоер метрэй зайда нэгэ метр ундэртэй шулуун сэргэ туухын баримта гэршэлнэ.

Мэдээжэ уран зураашан,этнограф Цырен-Намжил Очиров энэ туухын баримтануудта ундэhэлэн тон оорсэ маягтай зурагуудые 70-аад онуудта бутээhэн байна.”Предводитель гуннов Тумэн”,”Гуннский воин с компасом”,”Гунны воздвигают памятник”.Эдэ зурагууд хэдэн мянган жэлэй саанахи элинсэгуудэйм ажамидарал аржыса харуулна, hонирхол татаhан байна.

Хунну арад ударидагшынгаа наhа барахада дээрэнь обоо шулуунуудые суглуулжа,бухы хэрэгсэлнуудыень хажуудань орхижо,хэрэм шэнгеэр мунхэлдэг байгаа.Тиимэ нэгэ хушоо нютагаймнай туухын ушоо нэгэ мунхэ тэмдэг болоо гээшэ.

16-17-дохи зуун жэлдэ хори буряад зон Байгал шадар ерэжэ,Yдэ,Худанаар байршажа эхилhэн гэжэ «Хориин 11 эсэгын угай туухэ»гэhэн ном соогоо Вандан Юмсунов бэшэhэн.

Эртэ урда сагhаа хойшо манай буряад зон табан хушуу малаа дахажа, hайн бэлшээритэй газарта отог-отогоороо hуудаг байгаа.Нютагаархиднай Тухэриг,Ожорhото,Могсохоной хунды,Шара Тала,Сагаан-Нуур,Жэбхээhэн, Хара-Шугы гэжэ hууринуудаар ажаhуудаг байгаа.

Мал ажалтай таража hууhан буряад зондо турэл тутимоороо бэе бэедээ туhалжа ажамидарха гээшэ ехэ удха шанартай байгаа.

Нуудэл ажабайдалтай эсэгэнэрэймнай дайдада хубисхал мандажа умсэ байhан нютагаархиднай хамтаржа эхилээ.Гушаад онуудта хамтын ажахынууд бии боложо нютагаймнай туухэдэ шэнэ хуудаhан нээгдээ бэлэй.

Хамтаралгын уедэ 1934-1935 онуудаар табан артель бии болоhон байна.Душоод онуудаар артельнууд колхоз болгон эмхидхэгдэбэ.Аха дуунэрэй нэрээр нэрлэгдэhэн хоер hууринда “Ворошилов”.”Молотов” гэhэн колхозууд бии болобо.

Энэл уедэ нютагаа ургэхэ,хубилгаха,эрмэлзэлтэй, hургуулитай хубууд басагад урган гараа:

Ламбаев Намсарай Чимитович- Минскын авиационно училищи дуургээд, эгээ туруушын летчик-истребитель болоhон хун.

Даша- Хорлуев Балдан Содном-гушаад ондо туруулэгшэ байhан,нютагаархин соогоо эгээл туруушын гурэнэй шагналда “Хундэлэлэй Тэмдэг”ордендо хуртэhэн hэн.

Дамдинжапова Жигжидма-Эрхуугэй медучилищи дуургээд,эгээ туруушын фельдшер болоод, Буряад орондоо,Монголдо худэлhэн байна.

Дулэтэ дайнай жэлнууд.

Нютагаймнай эгээл ехэ гээлтэ хадаа Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда хоёр hууринhаа мордоhон 179 хубуудэй 89 хубууд нютагаа эрьен бусаагуй, хариин дайдада мунхэдоо нойрсоо.

Дайнай дулэтэ жэлнуудтэ баатаршалга гаргаhан нютагаархид тухайгаа журналист Николай Батомункуевич Галданов «Дурбэн балта» гэжэ баримтата ном бэшэhэн байна.

Илалтын жасада мунгоор туhалhан габьяатай нютагаймнай зон гэхэдэ:

Мункуев Бата – 100.000 тух.

Аюшеев Бата – 50.000 тух.

Митыпов Цыден-Доржо – 30.000 тух.

Ванкеев Жамсаран-40.000тух.

«Душэн жэлэй саана, эгээл энэ удэр узэгдоо дуулдаагуй ехэ аюул манай орондо ороhон гээшэ. Тиимэhээ иимэрхуу уйлэ хэрэгуудые, хуби заяатай байhан хугшэдые нютаг бухэндэ оложо болохоор юумэ аабза. Тиимэhээл муноо заха хизааргуй ургэн манай ороной тосхон бухэндэ, нютаг бухэндэ дайнда унаhан гайхамшаг уетэнэй дурасхаал мунхэлhэн хушоонуудые харанабди. Тэдэнэй хажууда сэсэгуудые табяад, ойро зуура шутэн байхадаа, дутынгоо зоной тухэл хэлбэриие сэдьхэлдээ hэргээжэ, гунигланабди гашуунабди, элдэб бодолдо эзэлэгдэнэбди.»

Н.Б.Галданов”Дурбэн балта”

Бухэриг солбон хубуудээ гээhэн “Ворошилов”,”Молотов” колхозойхид 1951 оной январиин 1-дэ нэгэдэжэ,нютагаймнай муноо байhан газарта Карл Марксын колхоз бии болоо hэн.

Ажахын амжалта

Худан голойнгоо хойто бэедэ hуурижаhан нютагаархиднай эрхим ажалаараа убгэ эсэгэнэрэйнгээ хэрэг ургэлжэлуулээ.

1983 ондо Могсохоной совхоз эмхидхэгдэбэ. Ажахымнай хэдэн мянгаад мал харууhалдаг байhан.1990 ондо ундэр амжалта туйлагдаа Буряад орон соогоо туруу hуури эзэлжэ, Улаан туг, мунгэн шанда хуртоо, ВДНХ-гай ‘Хундэлэлэй самбарта’ нютагаймнай нэрэ алтан узэгоор бэшэгдээ бэлэй.

Арадай музей

Нютагаймнай тон ехэ омогорхол-арадай музей. Музей эмхидхэгшэ хун хадаа, нютагаймнай багша, орон соогоо мун хариин орондо мэдээжэ зураашан, туухэшэн Цырен-Намжил Очирович Очиров.54 наhандаа hанаа сэдьхэлэйнгээ ухаан бодолые, саарhан дээрэ уран hайханаар зуража эхилээ.

Графическэ 150 зурагуудайнь хабаадалгатайгаар 1989 оной июль-август hарада Литвагай ССРэй Каунас хотын Чюрленисэй нэрэмжэтэ музейдэ Буряадай уран зурааша Ц-Н.Очировой нээмэл выставкэ ундэр хэмжээндэ харуулагдажа, олоной hайшаал татаhан байна.hуулдэнь Германида, Англида харуулагдажа, Вильнюс, Киев, Суздаль, Москва, Санкт-Петербург, Эрхуу, Шэтэ хотонуудай музейнуудтэ табигдаа hэн.

Энэ хумнэй ехэ бэлигтэй, уран гартай, хурса ухаан бодолтой байhан. Могсохонойнгоо арад зониие хутэлбэрилэн дахуулжа, урда сагай хэрэгсэлнуудые айл бухэнhоо нэгэ нэгээр суглуулжа, айхабтар ехэ ажал ябуулhанай удаа, нютагайнгаа зоной hайгаар музей бии болгоhон; Зурагуудые зурахаhаа гадуур, hургаал заабаритай шулэг, рассказуудай удхадань зураг тааруулжа зураад, бэшэмэл гар ном зохеохо; модон дээрэ уран гоеор хутагаар hиилэжэ хээ.

Угай бэшэг«hарбаалжан»

Хори-буряадай, Худанай голдо турэhэн, бодоhон хун бухэнэй уг гарбал уудалан,18-20-дохи уе болотор харууланхай, ерээдуйн уетэн ундэhэн еhо заншалаа сахижа ябаха гэжэ этигэжэ.

Могсохонойнгоо тухэреэнээ бухы зоной уг гарбал согсолборилжо “Угай модон” гэhэн Унэтэ толи бэлдэhэн байна.

Могсохоной тухэреэндэ Хориин 11 эсэгын найман уг гарбалайхид ажамидаржа байна тоолобол: Харгана, Бодонгууд, Галзууд, Шарайд, Хальбин, Хуасай, Батнай, Худай.

Би хадаа бодонгууд угай болоноб: Адууша-Абида-Аюша-Барда-Банзарагша-Иван-Шулуун-Досхон-Базар-Тугэлтэр-Гармажаб-би,- Арюна болоноб.

Эдир хуугэдэй эрдэмэй гуламта

Нютагаймнай эрдэмэй эхи табиhан hургуули бури 1929 ондо нээгдэhэн Саган-Нуурай hургуулиhаа эхитэй.hургуулимнай муноо байhан байшан 1969 ондо баригдаhан. Энэ уе соо хэдэн зуугаад hурагшад ажабайдалай ургэн замда гараа.

1990-д онуудаар ундэhэн шэглэлтэй hургуули боложо, еhо заншал, шажан мургэл, гар урлал заагдажа, хуугэдэй абьяас бэлигээ мулихэ шэглэлтэй булэгууд худэлжэ эхилээ. Энэ шэглэл хуугэдэй ухаан бэлигэй, бэе махабадай хугжэлтэдэ аргагуй удха шанартай байгаа.

Аман зохеолой эдиршуулэй булгэм “Минии уг гарбал” гэhэн республикын харалгада туруу hуури эзэлжэ, Буряад ороноо Москва хотодо амжалтатай тулоолоо. 1994 ондо Гэсэрэй 1000 жэлэй ойдо баhал туруушын hуури эзэлhэн байна. 2008 ондо Санкт-Петербургада дэлхэйн арадуудай аман зохеолой фестивальда лауреадай II-дохи шатын дипломдо хуртэhэн байна.

2008 ондо hургуулимнай hуралсалай шэнэ эрилтэ бэелуулжа,«Олон ундэhэтэнэй ухибуудта-аятай hуралсалай гуламта» гэhэн проект хамгаалжа, урмашуулгын миллион тухэригтэ хуртоо. Эрдэмтэйшье, алдартайшье хубууд, басагад бии.

Эрхим тамиршад

Шандааhаар шанга, шадалааршье шанартай хубууд нютагаа суурхуулдаг. Дурэ буляалдалгын барилдаагаар Буряадай габьяата тренер Ц-Д.А.Цыденжаповай 7 шабинар спортын мастернууд гэhэн нэрэ зэргэтэй. Байгша ондо 9-хи классай hурагша Дашиев Эрдэм Назарова хотодо Сибириин Федеральна округай чемпионой нэрэ зэргэдэ хуртоо. hургуулимнай жэл бухэндэ дайнай солото сэрэгшэ гвардиин капитан Жимбеев Даши-Дондок Ринчиновичэй нэрэмжэтэ арhан бээлэйн турнир унгэргэдэг. Буряадай габьяата тренер Жимбеев Б.Н. габьяа ехэ.

Афина хотодо Олимпиадада хабаадаhан Ванкеев Б-М нютагайнгаа энэ hайндэртэ дуршэлоороо хубаалдахаа айлшаар буудаг. Боксоор 6 спортын мастернууд урган гараа.

Тобшолол

Суута мэдэлшэн Молон багшын хэлэhэн: «Худанай Сагаанай зон жаргалтай юм ха» гэhэн мэргэн угэнуудынь манай нютагта хабаатай байгаа еhотой. Ямаршье сагые, хундэ байдалые эбтэй эетэйгээр дабажа гараhан эхэ эсэгынгээ хэhэн хэрэг, габьяа улам арьбажуулжа нютагаа бури хэшэгтэй баян, арюун сэбэр байлгаха гээшэ бидэнэй нангин уялга. Эхэ байгаалияа, туухэ домогоо нангинаар хамгаалжа, ерээдуй уетэндэ дамжуулха еhотойбди.

Туухээр баян нютагнай тумэн жэлдэ бадараг лэ!

Хэрэглэгдэhэн литература

В.Юмсунов «Хориин 11 эсэгын туухэ»

История Бурят-Монгольской АССР,Улан-Удэ,1951г.

Мельхеев М.Н. «Топонимика Бурятии»

Очиров Ц-Н «Родословное древо»,рукописная книга

Очиров Ц-Н «История Кодунской долины в прощлом»