С?зж?мба? тарихынан

С?зж?мба? тарихы С?зж?мба? (а?ыл. Crossword — с?здерді? ?иылысуы) — ?лемдегі с?здермен ойындарды? е? к?п тара?аны. 1868 жылы ертеримдік Коринум елді мекеніндегі ?азба ж?мыстары кезінде III–IV ?асырлар?а жататын с?зж?мба??а ?те ??сас суреті бар та?таша табыл?ан. Осы?ан ??сас зат 1936 жылы ежелгі Помпейдегі колоннадан да табыл?ан. Оны бізді? эрамызды? 79 жылы жаса?ан. Та??аларлы?ы с?зж?мба?ты о?нан сол?а, жо?арыдан т?менге ж?не т?меннен жо?ары ?арай да о?и беруге болатынды?ы еді. С?зж?мба? (кроссворд), б?л с?зді? ?азіргі ма?ынасында, небары бір ?асырдан астам уа?ыт б?рын пайда бол?ан (салыстыру ?шін – шахмат пен дойбы?а бір жарым мы? жылдан астам жыл болды). Оны? пайда болуы туралы пікірлер ?р?илы. ?ш мемлекет – ?лыбритания, Америка ??рама Штаттары ж?не О?т?стік Африка Республикасы – с?зж?мба? Отаны атану ???ы?ына ие болу?а тырысуда. Т?манды Альбион т?р?ындары бірінші с?зж?мба? Англияда пайда болды деп санайды. Оларды? пікірінше, ал?аш?ы с?зж?мба?тар ХІХ ?асырды? ортасында лондонны? «Таймс» газетінде басылып, ойынны? бірінші авторы Майкл Девис бол?ан. Б?л бас?атыр?ыштар ?те ?арапайым ж?не негізінен балалар?а арнал?ан болатын. Тапсырма былайша болатын: шаршыны? ?яшы?тарын ?ріптермен толтыру ж?не тігінен де к?лдене?інен де бір с?з шы?атын болуы тиіс. А?Ш т?р?ындары ?лемдегі бірінші с?зж?мба? 1913 жыл?ы 21 желто?санда «Нью-Йорк Уорлд» газетіні? жексенбілік «Fun» ?осымшасында жариялан?ан ж?не оны Англиядан А?Ш-?а к?шіп келген журналист Артур Уинн ойлап тап?ан деп есептейді. Бір баспагер Уиннге рождество мейрамы ?арса?ында газетке ?осымша жасауды ж?не ол жекелеген о?ырман ?ана емес, б?кіл отбасында ?ызы?ушылы? оятуы тиіс бол?ан. Журналистке кішкентай кезінде атасыны? берген бас?атыр?ыштары есіне т?седі. Б?л тігінен ж?не к?лдене?інен бірдей с?здермен толтырылатын "магиялы? шаршылар" деп аталатын ойын болатын. Уинн осы ойынды жетілдірді. Ол егер с?з ойында бір жерде ?ана кездесетін болса, онда ойын б?дан да ?ызы? болады деп шешті. Ж?не Уинн ?те д?л шешім ?абылда?ан болып шы?ты. Оны? ойлап тап?аны о?ырмандар?а ?на?андары соншалы?ты, олар газетке осындай есептерді басуды жал?астыра беру туралы ?тініштер жазды. С?зж?мба?та?ы с?здер арасын ашу ?шін шаршыны бояуды да бірінші болып Артур Уинн пайдаланды. ?лемдегі бірінші с?зж?мба?ты? пайда болуыны? романтикалы? тарихы да бар. ХХ ?асыр басында О?т?стік Африка Республикасыны? т?р?ыны Виктор Орвилл автомобиль апатына кін?лі бол?аны ?шін ?ш жыл?а т?рмеге ?амалады. Ол отыр?ан камераны? едені шаршы т?ріндегі тастармен ?алан?ан болатын. Іші пыс?ан т?т?ын шаршыларды ?иылысатын с?здерді? ?ріптерімен толтыра бастады. Кейін олар ?а?аз?а т?сіріліп, ал с?здерге с?ра?тар (аны?тамалар) ?ойылды. Т?рмедегі бірге отыр?андар оны? б?л жа?алы?ын ?ызу ?олдады. Б?дан со? Орвилл ?з жа?алы?ын пошта ар?ылы Кейптаунны? ірі газетіні? редакциясына жолдама? болды. Ол ойынды "Шаршылармен ары-бері" деп атады. Редактор ал?ашында оны д?рыс ба?алай алмады, біра? оны? достарына ойынны? ?на?аны соншалы?ты, олар кеш бойы с?здерді табумен айналысты, с?йтіп оедактор с?зж?мба?ты жарялау?а м?жб?р болды. С?зж?мба?тарды бас?а да газеттер мен журналдар жариялай бастады, ал Орвилл ?з есебіне біршама а?ша т?сірді. Сонымен ?лемдегі ал?аш?ы с?зж?мба? деп жо?арыда атл?ан ?ш жорамалды? американды? н?с?асы алынды: ?анша дегенмен на?ты авторы, шы??ан к?ні, баспа атауы бар. С?зж?мба?ты? бірнеше т?рлеріне ?ыс?аша т?сініктеме берейік: Сканворд (скандинавиялы? с?зж?мба?) – с?зж?мба?ты? ке? тара?ан т?рлеріні? бірі. С?здерді? аны?тамасы тікелей шаршылар ішінде беріледі, ал жауап с?здер ба?ыттауыштармен к?рсетілген ба?ытта толтырылады. Жапон с?зж?мба?ы – берілген кодты? сандар бойынша с?здер емес, шифрленген суретті табу?а арнал?ан бас?атыр?ыш. Б?л бас?атыр?ыш с?зж?мба??а аса келе ?оймаса да "Жапон с?зж?мба?ы" атауымен пайдаланылып келеді. Венгер с?зж?мба?ы немесе филворд. М?нда боял?ан шаршылар жо?, м?нда барлы? ?ріптер жазылып ?ойыл?ан. Ма?сат: ?ріптер бойынша жылжи отырып жасырыл?ан с?здерді табу. Бір ?ріп бір ?ана с?зге тиесілі. Барлы? с?здерді белгілегеннен кейін еш?андай ?ріп ?алмауы тиіс. Чайнворд — т?зу тізбекті с?зж?мба?ты? атасы деп атау?а болады. м?нда бірінші с?зді? со??ы ?рпі келесі с?зді? бірінші ?рпі болады. Кейворд (ключворд) — кейвордта?ы ?ріптер сандармен ауыстырыл?ан; бірдей ?ріптерге бірдей сандар с?йкес келеді, ?рт?рлі ?ріптерге – ?рт?рлі. Ж?рдем ретінде бір с?з немесе ?ріп болуы м?мкін. Осы атал?андардан бас?а да с?зж?мба? т?рлері бар. Ескерте кетерлігі: с?зж?мба?ты? симметриялы болуы міндетті саналмайды. Дерек к?здері: http://krosswordist.net/wikikross/istoriya_krossworda.php http://grafchita.ru/blog/2012/05/18/istoriya-krossvorda/ http://ru.wikipedia.org/wiki/%CA%F0%EE%F1%F1%E2%EE%F0%E4