Տևողությունը՝ 17-20-րդ դարեր

Տարածաշրջանների լայնացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Սոֆիայի տաճարը, Ստամբուլ (նախկին Կոստանդնուպոլիս), Թուրքիա:

Պարսկաստանը ընկավ Սեֆյանների իշխանության ներքո 1501 թվականին, որին հաջորդեցին Աֆշարիդների թագավորությունը 1736 թվականին, Զանդերի թագավորությունը 1751 թվականին և Ղաջարիների դինաստիան1794 թվականին: Հյուսիսի և արևելքի տարածքները նվաճվել են Ուզբեկների և Աֆղանների կողմից: Օսմանյան կայսրությունը, 1453 թվականի Կոստանդնուպոլսի նվաճումից հետո, արագ իշխանություն հաստատեց Միջին Արևելքում, Բալկաններում և Հյուսիսային Աֆրիկայի մեծ տարածքներում:

Այս ժամանակաշրջանը Աֆրիկայի որոշակի տարածքներում անկումների, իսկ որոշներում էլ բարձունքների ժամանակաշրջան էր: Սուահիլի ափը նվազեց այն բանից հետո, երբ ընկավ պորտուգալացիների ազդեցության տակ (իսկ հետո Օմանի): Արևմտյան Աֆրիկայում Սունհայ կայսրությունը հայտնվեց Մարոկկոցիների իշխանության ներքո 1591 թվականին, այն բանից հետո, երբ նրանք հրազեններով ներխուժեցին: Հարավային Աֆրիկյի Զիմբաբվեի թագավորությունը զիջեց փոքր թագավորություններին, ինչպիսիք էին՝ Մոնոմոտապան, Բութուան և Ռոզվին: Եթովպիան տուժեց 1531 թվականի հարձակումից հարևան մուսուլմանական Ադալի սուլթանությունից, և 1769 թվականին եղավ արքայազնների դարաշրջանը, որի ժամանակ թագավորը դարձավ երկրորդական դեմք, իսկ թագավորությունը կառավարում էին ռազմական առաջնորդները, սակայն ավելի ուշ թագավորությունը վերականգնեց իր թագավորական ուժը Թեոդորոս երկրորդի օրոք: Աջուրական կայսրությունը Սոմալի թերակղզում, անկում ապրեց 17-րդ դարում հաջորդելով Գելեդիի սուլթանությունը: Աֆրիկայի այլ քաղաքակրթությունները զարգացան հենց այդ ժամանակաշրջանում: Օյօ կայսրությունը մտավ ոսկեդար, Բենինի թագավորության օրոք: Աշանտի թագավորությունը զարգացրեց իր ուժը այժմյան Գանայի տարածքում 1670 թվականին: Կոնգոյի թագավորությունը բարգավաճեց այս ժամանակաշրջանում: Եվրոպական Աֆրիկայի հետազոտությունները հասան այս ժամանակաշրջանի գագաթնակետին:

Մին դինաստիայի կառուցած, Չինական մեծ պարիսպը:

Հեռավոր Արևելքում չինական Մին դինաստիան զիջեց Ցին կայսրությանը (1644), վերջին կայսերական դինաստիային, որը կառավարեց մինչև 1912 թվականի: Ճապոնիայում այս ժամանակաշրջանում եղավ Ազուչի-Մոմոյամայի ժամանակաշրջանը (1568–1603), որին հետևեց Էդո ժամանակաշրջանը (1603-1868): Կորեական Չոսոն դինաստիան (1392–1910) ղեկավարում էր այդ ժամանակաշրջանում, հաջողությամբ արտացոլելով 16և 17-րդ դարերի Ճախոնիայի և Չինաստանի նվաճումները: Այդ ժամանկահատվածում Ճապոնիան և Չինաստանը նշանակալիորեն տուժեցին Եվրոպայի հետ ծովային առևտրի մեծացումից, հատկապես պորտուգալացիների հետ Ճապոնիայում: Էդո ժամանակահատվածում Ճապոնիան վարում էր իզոլյացիոնալիստական քաղաքականություն, ուղղված արտասահմանցիների ազդեցության վերացմանը:

Թաջ Մահալ, Մեծ Մողոլների կայսրություն, Հնդկաստան:

Հնդկական թերակղզում, Դելիի սուլթանությունը և Դեխենայան սուլթանությունը 16-րդ դարում ընկան Մեծ Մողոլների կայսրության ազդեցության տակ: Սկսած հյուսիսարևմուտքից, Մեծ մողոլների կայսրությունը ավելի ուշ 17-րդ դարում իշխանության եկավ 17-րդ դարում^[118], բացառությամբ Հնդկաստանի հարավային նահանգներից, որոնք այդ ժամանակ անկախ էին: Նորից Մողոլական կայսրությունը, Հնդկական Մարաթաների կայսրությունը հիմնվել է արևմտյան տարածքներում 1674 թվականին, ներառելով ներկայիս Հնդկաստանից մինչև Մոնղոլիա, սկսելով Դեխանյան պատերազմները (1681–1701): Մարաթական կայսրությունը անկում ապրեց 1818 թվականին Բրիտանական արևելահնդկական ընկերության ազդեցության տակ: Մարաթական և մողոլական հեղինակությունը 1858 թվականին հանձնվեցին Բրիտանական Հնդկաստանին:

1511 թվականին պորտուգալացիները գահընկեց արեցին Մալակկայի սուլթանությանը այժմյան Մալազիայում և Ինդոնեզիական սումատրայում: Պորտուգալացիները գրավեցին այս առևտրական կարևոր տարածաշրջանը մինչև Գերմանացիները 1641 թվականին: Ջոհորական սուլթանությունը գտնվում էր Մալայական թերակղզում դարձավ տարածաշրջանի ամենագերիշխող ուժը: Եվրոպացի գաղութականները գերմանացիների հետ գրավեցին Հոլանդական արևելահնդկական ընկերությունը և իսպանական տարածքները Ֆիլիպիններում: Մինչև 19-րդ դարը Եվրոպացինի նվաճողները գրավեցին Հարավարևելյան Ասիայի մեծ մասը Բրիտանացիների հետ Մյանմարում և Մալազիայում, և Ֆրանսիական Ինդոնեզիայի մեծ մասում: միայն Թաիլանդը բացառապես զերծ մնաց գաղութացումից:

Եվրոպական այդ կապերը նույնպես գաղութացրել է Օվկեանիայի կղզիները, սկսած Ֆերդինանդ Մագելանի շուրջերկրյա ճանապարհորդությունից, որը ափ է իջել Մարիանյան և այլ կղզիներում 1521 թվականին: Նաև նշանակալից է եղել Աբել Տասմանի ճանապարհորդությունները (1642–1644) ներկայիս Ավստրալիայի, Նոր Զելանդիայի և մերձակա կղզիների այժմյան տարածքով, նաև Ջեյմս Քուքի ճանապարհորդությունը (1768–1779), որն էլ կնքեց առաջին գրանցված եվրոպական պայմանագիրը Հավայիի հետ: Բրիտանիան գտավ իր առաջին գաղութը Ավստրալիայում 1788 թվականին:

Ռուսական մատուռ, Ֆորտ Ռոս, ԱՄՆ:

Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում հարավեցրոպական գերտերությունները էներգետիկորեն գաղութացնում էին նոր բացահայտված մայրցամաքները, նշանակալի աստիճանով դուրս մղելով տեղացիներին և ոչնչացնում էին մայաների և ացտեկների ծաղկող քաղաքակրթությունները: Իսպանիան, Պորտուգալիան, Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան, բոլորը առաջադրեցին ընդհանուր տարածքային պահանջնեջ և ձեռնարկեցին մեծածավալ կարգավորումներ, ներառյալ աֆրիկայից ստրուկների ներմուծումը: Պորտուգալիան հավակնում էր Բրազիլիային: Իսպանիան գրավեց Հարավային Ամերիկայի մնացած մասը, Մեզոամերիկան և Հյուսիսային Ամերիկայի հարավային մասը: Բրիտանիան գաղութացրեց Հյուսիսային ԱՄերիկայի արևելյան ափը,իսկ Ֆրանսիան գաղութացրեց Հյուսիսային Ամերիկայի կենտրոնական տարածաշրջանը: Ռուսաստանը ներխուժեց Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիս-արևելյան ափը, 1784 թվականին գաղութացնելով ներկայիս Ալյասկայի տարածքը և Ֆորտ Ռոսի նավահանգիստը այժմյան Կալիֆոռնիայում 1812 թվականին^[119]: 1762 թվականին Յոթնամյա պատերազմի ամենաթեժ պահին, Ֆրանսիան գաղտնի իր տարածքների մեծ մասը զիջեց Իսպանիային Ֆոնտենբլոյի պայմանագրով: 13 բրիտանական գաղութներ անկախություն հայտարարեցին ԱՄՆ-ում 1776 թվականին, վավերացված 1783 թվականի Փարիզյան պայմանագրով, վերջ դնելով Ամերիկայի անկախության պատերազմին: Նապոլեոն Բոնապարտը Իսպանիային հետ տվեց 1800 թվականին նապոլեոնական պատերազմների ընթացքում ֆրանսիայի գրավված տարածքները, բայց 1803 թվականին վաճառեց դրանք ԱՄՆ-ին որպես Լուիզիանայի գնումներ:

Ռուսաստանում թագադրվեց Իվան Ահեղը (1547), Ռուսաստանի առաջին Ցարը և թուրքական խանությունները անեքսացվելու արդյունքում դարձրեցին Ռուսաստանը իշխող ուժտարածաշրջանում: Արևմտյան Եվրոլայի երկրները, տարածվեցին տեխնիկական պրոգրեսի և գաղութական նվաճումների շնորհիվ, մրցակցում էին իրար հետ տնտեսական և ռազմական հարաբերությունների համար մղված պատերազմներում: Հաճախ պատերազմները ունեցել են կրոնական ուղղվածություններ, նաև Կաթոլիկներն ընդդեմ Բողոքականների, կամ (որպես առավելություն Արևմտյան Եվրոպայում) քրիստոնյաներն ընդդեմ մուսուլմանների: Հատկապես պետք է նշել՝ Երեսնամյա պատերազմ, Պատերազմ Իսպանական ժառանգության համար, Յոթնամյա պատերազմ և Ֆրանսիական հեղափոխական պատերազմներ: 1799 թվականին Նապոլեոնը Ֆրանսիայում եկավ իշխանության, իրադարձությունը, որը կանխատեսել էին 19-րդ դարում կայացած նապոլեոնական պատերազմները:

Ուշ արդի ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1750–1914[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական հոդվածներ՝ 18-րդ դար, 19-րդ դար, և Երկարատև 19-րդ դարՀավելյալ տեղեկություն՝ Իմպերիալիզմ, Հեղափոխությունների դարաշրջան, Փաստաթղթային հեղափոխություն, և Արտադրական հեղափոխություն

Ջեյմս Վատի շոգեշարժիչը, ինչը հիմք դրեց Արտադրական հեղափոխությանը:

Գիտական հեղափոխությունը փոխեց մարդկանց մտածելակերպը աշխարհի մասին և հանգեցրեց արտադրության հեղափոխությանը, համաշխարհային տնտեսական ռևոլյուցիային: Գիտական հեղափոխությունը 17-րդ դարում անմիջականորեն քիչ ազդեցություն ունեցավ մտածվող տեխնոլոգիաների վրա, միայն 18-րդ դարի երկրորդ կեսում գիտական ձեռքբերումները նշանակալիորեն սկսեցին օգտագործվել փորձնական գյուտերում: Մտածված հեղափոխությունը սկսվեց Մեծ Բրիտանիայում և օգտագործեց արտադրության նոր միջոցներ՝ ֆաբրիկան, մասսայական արտադրույթունը և մեխանիզացիան, որպեսզի արագորեն արտադրի ապրանքների լայն տեսականի և օգտագործի հնարավորինս քիչ աշխատանք, քան պահանջվում էր դրանից առաջ: Լուսավորականության դարաշրջանը նաև հանգեցրեց ժամանակակից դեմոկրատիայի առաջացմանը ամերիկյան և ֆրանսիական հեղփոխությունների ժամանակ 18-րդ դարի վերջին: Դեմոկրատիան և հանրապետականությունը կունենան ահռելի ազդեցություն համաշխարահային իրադարձությունների և կյանքի որակի վրա:

Թագավորություններ, 1898

Այն բանից հետո, երբ եվրոպացիները իշխանության հասան Ամերիկայուն, իմպերիլաիզմը վերադարձավ Ասիա և Օվկեանիա: 19-րդ դարում եվրոպական պետությունները ունեին սոցիալական և տեխնոլոգիական առավելություն Արևելյան տարածքների հանդեպ: Բրիտանիան իշխանություն ստացավ Հնդկական թերակղզում, Եգիխպտոսում և Մալայական թերակղզում, ֆրանսիացիները Հնդկաչինում, այն ժամանակ, երբ հոլանդացիները իրենց իշխանությունը հաստատեցին Արևելյան Հնդկաստանում: Բրիտանացիները նաև գաղութացրեցին Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան և Հարավային Աֆրիկան մեծաքանակ բրիտանացի գաղթականներով, արտագաղթած այդ գաղութներում: Ռուսաստանը գաղութացրեց մինչև Սիբիրի գյուղատնտեսական շրջանները: 19-րդ դարի վերջում եվրոպական գերտերությունները իրենց միջև բաժանեցին Աֆրիկայի նաև մյուս տարածքները: Եվրոպայի ներսում տնտեսական և ռազմական խնդիրները ստեղծեցին ազգային պետությունների համակարգ և էթնոլեզվաբանական խմբերը սկսեցին նույնականացնել իրենց որպես հատուկ ազգեր՝ մշակությային և քաղաքական ինքնավարության ցանկությամբ: Այդ ազգայնականությունը դարձել է կարևոր 20-րդ դարի ժողովուրդների համար:

Երկրորդ տնտեսական հեղափոխության ժամանակ համաշխարհային տնտեսությունը որպես վառելանյութ հիմնվեց ածուխի վրա, քանի որ տրանսպրտի նոր տեսակները, ինչպիսիք են՝ երկաթգծերը և շոգենավերը, արդյունավետորեն սպեցին աշխարհը: Միևնույն ժամանակ արտադրական աղտոտումը և շրջակա աշխարհին հասցված վնասը արագացավ, կրակի հայտնագործման և քաղաքակրթության սկզբի համեմատ:

18-րդ դարում Եվրոպայի ստացած առավելությունները երկուսն էին՝ ձեռենարկատիրական մշակույթը^[120] և հարստությունը, որում գերակշռում էր Ատլանտյան վաճառքը (ներառյալ Աֆրիկյան ստրկավաճառությունը): 16-րդ դարում, Ամերիկայից բերված արծաթը հաշվառվեց որպես Իսպանական թագավորությունների հաշվառում: Ստրկավաճառության և արևմտյան Հնդկաստանի պլանտացիաներից կազմված շահույթը կազմում էր Բրիտանիայի տնտեսության 5%-ը Արտադրական հեղափոխության ժամանակ^[121]: Այն ժամանակ, երբ որոշ պատմաբաններ եկան այն եզրահանգման, որ 1750 թվականին աշխատանքի արտադրությունը Չինաստանի ավելի զարգացած տարածքներոմ դեռ գտնվում էր մի աստիճանի վրա Եվրոպայի ատլանտիկ տնտեսության արտադրության հետ^[122], այլ պատմաբաններ, ինչպիսիք են՝ Անգուս Մեդիսոնը կարծում էին, որ արևմտյան Եվրոպայի արտադրականության աշխատանքի արտադրությունը միջնադարի վերջում գերազանցում էին բոլոր այլ տարածքների արտադրությանը^[123]:

https://www.youtube.com/watch?v=kHIiGZzM0U0

https://www.youtube.com/watch?v=BRtO2iKJV2g