Торээн чугаа

Эрттирген ай, хуну, чылы: _____________________________________________

Темазы: Мөөрей «Угаанныглар, сагынгырлар».

Сорулгалары: 1. Чай дугайында, чайгы дыштанылганы уруглар канчаар эрттиргенинин, солун ужуралдарынын болгаш хайгааралдарынын дугайында сактыышкын кылып, кыска беседа чорудар. Чайгы узун дыштанылга доозулган, чаа ооредилге чылы эгелээн, ам З-ку класстын оореникчилери апарганынче уруг­ларнын кичээнгейин угландырар.

2. 2-ги класска өөренген темаларынга даянып, уругларның билиин хынаар.

Универсалдыг ооредилгенин ажыл-чорудулгазы:

Билиг: литературлуг номчулга, тест.

Мергежили: ном-биле ажылдап билир; номнун кезектерин эки билир; Тыва чону база дылын унелеп билир; шулуктун эге аяннажылгазын шингээдип алган; аянныг номчулганын негелделерин сагывышаан номчуп билир. «Хуулгаазын сос»: сос-биле ажыл.

Дерии: ѳѳредилге ному, кыдырааш, самбыра.

Кичээлдиң чорудуу.

Ι.Организастыг кезээ.

ΙΙ. Уругларнын кичээлче бедик кѳдүрлүүшкүн оттурары.

Э.Кечил-оол.

Эртем-билиг бедиинче.

Эртем билиг чедип аары –

Ээрем далай кежери дег,

Кадыр туруг шыпшыындыва

Халбактанып унери дег.

Чугле эрес кызымакай

Чуткулдуглер ону чедер!

1.Ном-биле ажыл.

З-ку класстын «Литературлуг номчулга» ному-биле таныштырар. Номну бижип тургускан авторларнын, фамилиязын, адын, адазынын, адын долузу-биле номчудуп, номнун чурук каасталгазын топтап коорунче уругларнын кичээнгейин угландырар. Оон, соонда башкы номнун допчузу-биле таныштырып, кандыг-кандыг кол темалар (болуктер) номда кирип турарын, кымнар деп чогаалчыларнын, чогаалдарын бо чылын ооренирин кысказы-биле тайылбырлап, чаа номга уругларнын сонуургалын куштелдирер сорулга-биле беседа чорудар.

– Эргим уруглар! «Эки ном угаанныг кижи-биле чугаалашкыны дег болур» — деп, сураглыг орус чогаалчы Лев Толстой кончуг-ла чиге чугаалаан.

Ушку класска «Литературлуг номчулгадан» чогаалдарны номчааш, чаа билиглер-биле чепсегленип, дыка-ла хой солун чуулдерни билип алыр силер.

Тускай демдеглелдер:

— номчулга мурнунда словарьлыг ажыл;

— аянныг номчулга;

— тыва дылдан орус дылче азы орус дылдан тыва дылче очулдургаш, кыдыраажынга бижи;

— ажылчын кыдыраашка ажыл;

— билип ал;

— Сонуургакпайнын айтырыглары болгаш онаалгалары;

— бажынга онаалга.

ΙΙΙ. ЭКИИ, ЛИТЕРАТУРЛУГ НОМЧУЛГА!

— Номчулга оранынче аян-чорук кылырынын, мурнунда эрткен ооредилге чылында шингээдип алган билиглеривисти катаптап корээлинер. Белен силер бе?

1. Моорей «Угаанныглар, сагынгырлар»
2. Чогаалчы деп кымыл?

а) ыры бижип турар кижи

б) ном номчуп турар кижи

в) шулук, чечен чугаа, тоол бижип турар кижи

1. Улустун аас чогаалынын хевирлерин тывынар:

а) шулук, тоожу, чечен чугаа, шии чогаалы, басня

б) тоол, тывызык, когудуглер, улустуц ыры, тоогу чугаа

в) ыры, сам, хоомей, тевектээри, кажыктаары

Тыва чоннун тывызыктажыр чурумун сагып тургаш, тывынар: Дылы чок-daa болза, оон,-биле ужурашкан кижи хойну билип алыр. Чуу-дур?

1. Дараазында одуругларнын автору кымыл?

Эртинени черден казар,

Эртемнерни номдан тывар.

Узуп ижер суг дег херек

Угаан-билиг далайы - ном.

а) Степан Сарыг-оол

б) Леонид Чадамба

в) Экер-оол Кечил-оол

1. Улуг кижи-биле мурнай мендилежип, хундулел ёзулалын сагыырынын дугайын кайы чогаалда бижээнил?

а) Салим Сурун-оол «Элик»

б) Олег Саган-оол «Анчынын чугаазы»

в) Александр Шоюн «Селбегер Койгунак»

1. «Ыылааш-Сээктин» автору кымыл?

а) Сергей Михалков

б) Александр Пушкин

1. Екатерина Танованьн «Кышкы ыржыгажы» кандыг чогаалга хамааржырыл?

а) шулук

б) тоол

в) тоогу чугаа

1. «Эжишкилернин эви-деми чокта, эки чувеге чедирбес» деп улегер домак кайы тоолдун утказынга дугжурул?

а) Чаан биле куске

б) Ийи куске

в) Инек-Сокпа

Эр хейлер! Түӊнелин үндүрер.

Эрттирген ай, хуну, чылы: _____________________________________________

Темазы: Е. Танова. Тыва черге йөрээл.

Сорулгалары: 1. Шүлүктүң утказын дамчыштыр тыва чоннуң биче сеткилдиг, дузааргак, чончу ёзу-чаңчылдарын билиндирер. Тɵрээн Тывазын делегейге алдаржыдып чоруур, тыва чоннуң оолдар, кыстарының чижээнге уругларны тɵлептиг аажы-чаңга кижизидер.

Универсалдыг ооредилгенин ажыл-чорудулгазы:

Билиг: шүлүк тургузуу, эге рифма, строфа, очулга, аянныг номчулга.

Мергежили: Тыва чону база дылын унелеп билир; шулуктун эге аяннажылгазын шингээдип алган; аянныг номчулганын негелделерин сагывышаан номчуп билир. «Хуулгаазын сос»: сос-биле ажыл; шулукту шээжи-биле аянныг чугаалаары. Чурук-биле ажыл.

Дерии: ѳѳредилге ному, кыдырааш, самбыра.

Кичээлдиң чорудуу.

Ι.Организастыг кезээ.

ΙΙ. Уругларнын кичээлче бедик кѳдүрлүүшкүн оттурары.

Э.Кечил-оол.

Эртем-билиг бедиинче.

Эртем билиг чедип аары –

Ээрем далай кежери дег,

Кадыр туруг шыпшыындыва

Халбактанып унери дег.

Чугле эрес кызымакай

Чуткулдуглер ону чедер!

IV. Чаа тема-биле ажыл.

1. Богун Е. Танованын «Тыва черге йорээл» деп шулуун номчуп таныжар бис.

ТАНОВА Екатерина Туктуг-ооловна 1930 чылдын март 27-де Сут-Хол кожууннун, Суг-Аксынга торуттунген. Чогаалчынын, уруглар­га бижээн баштайгы «Хараачыгай» деп шулуу 1952 чылда «Сылдысчыгаш» солунга парлат­тынган. Оон бир дугаар «Дамырак» деп шулуктеринин ному 1964 чылда чырыкче унген. Ол уругларга «Ном», «Бичии чолаачы», «Чеченмаа», «Адар Маадыр» деп шулуктерни бижээн. Бичиилерге чечен чугаалары «Ийи ийи» деп ат-биле 1967 чылда парлаттынган. Е. Танова С. Михалковтун, С. Маршактын, И. Тургеневтин, Т. Шевченконун, чогаалдарын тыва дылче очулдурган. ССРЭ-нин, чогаалчы­лар эвилелинин кежигуну (1981), Тыванын; улустун чогаалчызы.

1. Сѳзүглелди башкы аянныг номчуур.

Номчаан чүүлүн утказын чоорту, бир кезээн номчааш-ла, уруглар биле сайгарып, билдинмес сѳстерни тайылбырын кылыр.

Е. Танова Тыва черге йорээл

Тыным болган

Тыва черим турбаан болза,

тывызыксыг

тыва чонум кайыын кээрил? Хорек-чурек

хоннун чазап, хей-аът киирер хоомейжинин

хоглуг ырын кымнар ырлаар?

Буурул Тывам — малчын, анчы, ыржы оран, бурун шагдан

маадырларны чаяап чораан. Кадат малчын

дагларынга дозуп чорааш, хаяларга

дайгыларын арттырып каан.

Хонну биче,

хундулээчел тыва чонум.

Ковей чонга

кучу-кушту улам немеп, он-он ангы

аймак-сооктуг албатынын; оюп эртпес

аалы болуп монге артсын!

Тыным болган

Тыва черим йорээп тур мен:

«Бурган оршээ,

буян сенден ойлавазын,

ажы-толун,

келир ойу чырык болзун, арат чонун

кежик-чолу келдейбезин!»

3.Словарь-биле ажыл

Йорээл — алгыш, чагыг, кузээшкин; хей аът киирер — сорук киирер; дайгы — кыйгы; албаты — хамааты, улус; кел­дейбезин [кэълдэйбэзин] — чедимче чок болбазын.

1. Аянныг номчулга.

Шулукту бедик кодурлуушкуннуг, алгап-йерээн болгаш чоргаар аянныг номчунар.

5.Кыдыраашка ажыл.

Состерни орус-тыва словарь дузазы-биле очулдургаш, кыдыраажынга бижи. Благословение, напутствие, пожелание

1. Катаптаашкын. Айтырыглар болгаш онаалгалар. 1. Чуу турбаан болза, тывызыксыг тыва чон дугайында чугаа болбайн баарыл? 2. Чуу-даа чонну оске аймак-сооктуг кижилерден ылгап, тускай чон деп коргузер чуул — торээн дылы болгаш чурту дээр болза, чопшээрежир сен бе? 3. Тыва кандыг кижилернин, оран-чурту бооп турарыл? 4. Автор торээнчуртунга чуну кузеп, йорээн-дир?

Состер кижи ышкаш ооруур, мунгараар, хомудаар. Оларны утказынын, аайы-биле буянныг азы багай сестер деп болуктеп болур. 0скээр чугаалаарга, олар “+” азы ” демдектиг. Тыва деп сос кандыг демдектиг деп бодаар сен? Ол демдээнин аайы- биле бодунче кандыг сестерни магнит ышкаш сорунзалай тыртып болурул, ада. Оон ол состер-биле харылзаалыг чугаадан тургус. Чижээ, тайбыц (+): хун, аас-кежик, кузел, оорушку, кок, найырал, каткы, дээр, уруглар, чуртталга.

Тайбын дээрге аяс кок дээр, аас-кежиктиг чуртталга. Тайбын дээрге уругларнын оорцшкулуг каткызы, хоглцг оюн-тоглаазы. Кижилер кезээде тайбын чуртталга турзун деп кузээр. Ынчангаш найыралдыг чурттаалынар.

1. Эге рифма — одуругларнын эге ужуктеринин, слогтарынын домейлежири (аяннажыры). Чижээ, чергелешкек (аааа) эге рифма:

Талыгырга чорааштыц, дагларымны сактыр мен.

Танывазым кадарчы тааланчыг ырлай бээр.А. Даржай

Эге рифманын оске хевирлери: кожаланчак (аабб), аралашкак (абаб), кажааланчак (абба).

Шулук утка талазы-биле болуглежип каттышкан одуругларлыг болур. Ону строфа дээр. А ырыга ону куплет дээр.

V. Рефлекция.

VΙ. Онаалга.

Эрттирген ай, хуну, чылы: _____________________________________________

Темазы: Улустун аас чогаалынын биче хевирлери. Тывызыктар

Сорулгалары: 1. Улустуң аас чогаалының биче хевирлери-биле таныштырар; оларның тургузуун сайгарып көөр, 2 Уруг-дарыгны ханы бодандырарынга чанчыктырып, идепкейлиг болур чорукка, тывынгыр, сагынгыр, дурген боданыр кылдыр ооредиринге чурумчудар, 3 Уругларны чечен-мерген болдурбушаан, дыл-домаан сайзырадыр.

Универсалдыг ооредилгенин ажыл-чорудулгазы:

Билиг: Билиг: улустун аас чогаалы, тывызык, тывызыктын тургузуу, уран-чечен аргалар; тывызыктарнын темазы, тывызыктажы­ры­нын чуруму.

Мергежили: тывызыктарны тургузуунун база темалыг болуунун аайы-биле ылгап билир. Тывызыктарнын дыл-домаан чеченчидери-би­ле ажыглаар уран-чечен аргаларны эске­рип билир. Оске чоннарнын тывызыктарын билири. Тывызыктарнын чижектерин бээри. Бодунун тывызыын чогаадыры

Дерии: ѳѳредилге ному, кыдырааш, самбыра.

Кичээлдиң чорудуу.

Ι.Организастыг кезээ.

II. Онаалга хыналдазы.

III. Чаа тема. Улустун аас чогаалынын биче хевирлери. Тывызыктар. Ада-огбевистен аас чугаа дамчыштыр келген улустун аас чогаалында (фольклор) улуг эвес хемчээлдиг, колдуунда шулук тургузуглуг, уран-чечен аргалар ажыглааны-биле дыл-домаа кайгамчык чараш хевирлер (жанр) бар: тывызыктар, улегер домактар, дурген-чугаалар, оюн удээн чугаалар, алгыш-йорээлдер, кожамыктар дээш оон-даа оске.

ТЫВЫЗЫКТАР.

Тывызык — чувелерни дорт адавайн, оон демдектерин, овур-хевирин, аажы-чанын, он-чузунун ойзу аарак уранчыдып коргускеш, ону тыварын негээр улустун аас чогаалынын, биче хевири. Тывызыктар тургузуунун, аайы-биле уш хевирлиг:

Тывызыктарны тургузуунун, аайы-биле башкы болгаш эки номчуур ѳѳреникчилер аянныг номчуур.

1. домак тургузуглуг, чижээ,

Сугда кандыг даш чогул?

Беш алышкы дош чуктеди.

1. шулук тургузуглуг, чижээ,

Дорбелчин боттуг, дорт чузун малдыг.

Ак, кара чузуннуг, алдан дорт хонаштыг, алыр, бээр аргалыг алды янзы шолалыг.

1. диалог тургузуглуг, чижээ,

Межергенни кым чиген?

Мезил-Кок чиген.

Тывызыктарныо дыл-домаан чеченчидип, тывызыктаан чувелерни ойзу ыдары-биле уран-чечен аргаларны ажыглаар. Чижээ,

а) Чувелерни деннеп, демейлеп коргузер:

Хоо дег кара,

хол кавайлыг, тун дег ак.

Шиви дег ногаан, шивээ четпээн кыска.

Пош дег ногаан, пошке четпээн биче.

б) Чувелерни удурланыштырып коргузер:

Кежээ келир, эртен чанар.

Уне калбан, кире калбан.

в) Чувелернин дааш-шимээнин, шимчээшкинин оттунген сестерни ажыглаар:

Ток-ток — топуран.

Так-так — тапыран.

Сарыг аскыр — сайт диди.

Сарыг довурак — бурт диди.

г) Амы чок чувелерни кижи азы дириг амытан ышкаш чуруп коргузер:

Чолдак ыт ыяш коргеш, ээрди.

0г иштинде алдын кадын ойнап-ойнап удуй берди.

У жуп чорааш, ыыттавас,

Удуп чыткаш, ыыттавас,

Оттуп келгеш, моореп унер.

Бистин, ада-огбелеривис карак-биле коруп, хол-билe тудуп, амданын, чыдын тодарадып болур база таныыр, билир, дыннаан чуулдерин шуптузун ойзу соглеп тывызыктаан, ынчангаш олар темаларынын, аайы-биле аажок байлак. Чижээ,

Кижи дугайында

Эртен дорт буттаар, дуъште ийи буттаар, кежээ уш буттаар.

Бош дагнын, уду чеди.

Дугде кижи дун-хун чок хамнады.

Эт-херексел дугайында

Дорт булун Донгур аас.

Он ийи харлыг, опан-чипен, угаанныг, дорбелчин боттуг, домей демир сыдымныг.

Аргада чолдак ыт ээрип тур.

Аяк-сава дугайында

Кара, кызыл ийи буга чылгашты.

Бодун коорге, борбак чараш, мойнун коорге, боскаан теве.

Этпес кускун эътке хонду.

Часпас кускун чагга хонду.

Хогжум херекселдериниц дугайында

Кулугурнун кулаан долгаар.

Барасканнын баарын суйбаар.

Уш алышкынын ортуну чечен.

Чус оолдун чустери демей.

Аъш-чем аймааныц дугайында

0н киирер оннуг аржааным.

Алдынын алдым, Аптаразын кагдым.

Дадаамал дег дилген чаагай, дадаазын дег тырткан чаагай.

Бойдус болуушкуннарынын дугайында

Алдын сайыр чырытты, ак ширтек союлду.

Дээр аъдынын дугазы чараш. Черден унгеш, дээрге четти.

Дириг амытаннар дугайында

Хаваа калбак, караа сыгыр, кулаа докпак, кудуруу чолдак.

Уш оол эвес болза, Yш кырлан, ажа бээр мен.

Кадын кыстын караа чараш.

Куштар дугайында

Элевес орумнуг, эрикпес чанчылдыг.

Тый-тый уннуг, Тырын сарыг дуктуг, Чорумалды коор Шолбан болган карактыг.

Аккыры аганактан ак, Каразы кааргандан кара.

Словарь-биле ажылы.

• [чуъзун] — оннуг; хонаш — тур када чурттаар чер; тун — ракушка (курт хавы) ; шивээ — быжыглап туткан камгалалдыг бедик тудуг (крепость); аскыр — эр аът; боскаан — хол-будун кодуре хулуп каан; дадаамал — шое тыртып каан чуве; дадаазын — эттеп каан тас ошку кежинден кылган баг; сайыр — сай дажы; союлду — дужуп батты; эрикпес — хеннунге дегбес; тырын сарыг— чугле сарыг, оске он-биле холушпаан.

Кыдыраашка ажыл.

Состерни тыва дылче очулдургаш, кыдыраажынга бижи. Загадка, отгадка, отгадать.

Катаптаашкын. Айтарагларга харыылааш, онаалгаларны кууседир.

1. Тывызык деп чул? 2. Тывызыктар тургузуунун аайы-биле кандыг болурул? 3. Тывызыктарга чунун дугайын­да ыдып турар-дыр, темазын чугаалааш, чижектерден бер. 4. Тывызыктарга уран-чечен аргаларны кандыг сорулгалыг ажыглаар-дыр? 5. Тывызыктарга ажыглаттынар уран-чечен арганы адааш, чижектер-биле бадытка. 6. Тывызыктарнын одуругларынын, эге ужуктери канчаар аяннажып турар-дыр: кожаланчак, чергелешкек? 7. Тывызыктажырыныц чурумун сагып, одуруглар аайы-биле тывызыктажынар.

2.Кыдыраашка ажыл.

0ске чоннарнын тывызыктарын кыдыраажыцга бижээш, харыызын тып: Ортаа Азия чонунун: Ог кырында чартык блин коступ тур. Кавказ чонунун: Даш кырында ийи чылан чыдыр. Алтай чоннун: Кок дошта монгун урезиннер. Прибалтика чонунун: Диштери бар-даа болза, аксы чок. Украин чоннун: Сугга эрип каар ак даш. Белорус чоннун: Бичии, борбак, кудуруундан кодурттунмес.

1. Библиотека дээрге грек сес: библос «ном», теке «склад, чуве шыгжаар чер» дээн. Баштайгы библиотекалар Бурунгу Чоон чукке тывылган.

Онаалга.