Alisiklik birikmalar

Mavzu: Alisiklik birikmalar

• Reja:
• Alisiklik birikmalarning sinflanishi.
• Sikloparafinlarning izomeryasi va nimlanishi.
• Sikloparafinlarning olinishi.
• Qo’sh xalqali sikloalkallarning nomlanishi.
• Fizik kimyoviy hossalari.

Organik birikmalarning katta sinfini yopiq zanjirli organik birikmalarni tashkil etadi.

Organik birikmalarda siklik birikmalar o’z navbatida ikkiga bo’linadi:

Karbosiklik

Geterosiklik

Agar xalqa uglerod ato’mlaridan tashkil topgan bo’lsa karbosiklik

birikmalar deyiladi ular xam ikkiga bo’linadi.

1. Alisiklik

2. Aramatik

Molikulasida bir yoki bir nechta

benzol xalqasi bo’lgan birikmalar

Aramatik uglevodorodlar deyiladi

Alisiklik birikmalar o’z xossalariga

ko’ra alifatik birikmalarga o’xshash

karbosiklik birikmalardir.

Alisiklik birikmalar xam ikkiga bo’linadi:

To’yingan

To’yinmagan

To’yingan alisiklik uglevadorodlar

hossalari parafinlarga yaqin bo’lgani

uchun sikloparafinlar deb xam ataladi

Sikloparafinlar – bir yoki birnechta

metilen guruhlardan iborat bo’lgani

uchun polimetilen uglevadarodlar

deyiladi. Alisiklik uglevadarodlar

asoschisi V.V. Markovnikov kavkaz

nefti tarkibidan ko’p miqdorda

5-6 azoli sikloparafinlar topilgan

Shuning uchun ular neftenlar xam deb

ataladi.

• Nomenklaturasi
• CH 2 CH 2 CH 2

• CH 2 CH 2 CH 2 CH 2

Sikloprapan Silkobutan

CH 2 CH 2 CH 2

CH 2 CH 2

CH 2 CH 2

CH 2 CH 2 CH 2 CH 2

Siklopentan Siklogeksan

• Nomlanishi
• Sikloparafinlarni nomlashda halqa hosil qilgan uglerod atomlari soniga mos alifatik uglevadarod nomiga siklo so’zi qo’shib o’qiladi.
• Agar halqada bitta o’rinbosar bo’lsa oldin o’rinbosar o’qiladi.

• Agar ikkita va undan ortiq o’rinbosar bo’lsa ularning joyi raqamlar bilan ko’rsatiladi.
• O’rinbosar xar hil bo’lsa no’merlash avval kichigi tomondan raqamlanadi.

• Sikloparafinlarning izomeriyasi 5 xil
• 1.Halqadagi uglerod soniga ko’ra.
• 2.O’rinbosardagi uglerod ato’mlarining soniga ko’ra.
• 3.O’rinbosarlarning halqada joylashgan o’rniga ko’ra.
• 4.Yon zanjirdagi izoneriyasi.
• 5.Halqadagi uglerod uglerod bog’i hisobiga sis, trans izomeriyasi.

• Izomeriyasi
• 1. Xalqadagi uglerod atomlarning soniga qarab:

C 2 H 5

CH 3

Siklogeksan Metilsiklopentan Etilsiklobutan

C 3 H 8

Propilsiklopropan

• Fizik hossalari

Ularning xossalari alkanlar xossalariga o’xshash bo’lib daslabki ikki vakili gaz qolganlari suyuqlik va qattiq moddalardir. Molekula massasining ortishi bilan qaynash temperaturasi va zichligi oshib boradi.

• Sikloparafinlarning olinishi

• Alkanlarning digalogenli hosilalariga rux metali ta’sir ettirib olinadi:

CH 2 -CH 2 -CH 2 + Zn = + ZnCl 2

Cl Cl

2. Degidrogenlash yo’li bilan:

+ H 2 =

+ 2H 2 =

3.Di karbon kislotalarga Ca(OH) 2 tesir ettirib olinadi:

• CH 2 - CH 2 - COOH Ca(OH) 2 = + CaCO 3
• CH 2 - CH 2 - COOH

4.CH 2 - CH 2 -Br LiHg = + LiBr + Hg

• CH 2 - CH 2 -Br

• + 3H 2 =

6. CH 2 + CH – CH 3 = CH 3

CH 2 CH – CH 3 CH 3

Ca(O Ca(OH) 2 H) 2

7. COONa

+ NaOH = + Na 2 CO 3

• t

+ 2

t

9. CH 3 – CH 2 – CH 2 – CH 3 + H 2

Kimyoviy hossalari

Ni

1 . + H 2 CH 3 - CH 2 - CH 3

• + Br 2 CH 2 - CH 2 - CH 2

Br Br

3. t Pd + 3H 2

Br

4. + Br 2 + HBr

NO 2

5. + HONO 2 + H 2 O

6. C n H 2n + 1,5 nO 2 nCO 2 + nH 2 O