Батыш Түрк кагандыгы

Тема: Батыш Түрк каганаты. Аткарган: Ишенбек уулу Бакберген Текшерген: Курумбаева Г. Д.

Батыш Түрк кагандыгынын ээлеген аймагы

БАТЫШ ТҮРК КАГАНАТЫ Борбордук Теңир Тоо, Казакстан жана Чыгыш Түркстан аймагын ээлеген мамлекет болгон. Түрк кагандыгы 581-жылдан жиктелип, 603-ж. биротоло Батыш жана Чыгыш Түрк кагандыктарына бөлүнгөн.

• .

  Жашаган элдердин, алардын мамлекетинин өз ысымы "он ок будун" ("он ок эли") деп аталган. Элин каган башкарып, "түрк жабгу каган" титулу болгон. Бул каганаттын аймагы Жети Суу, Чүй – Талас өрөөнү жана Борбордук Теңир Тоо болгон. 

. Анын курамына Алтай, Жунгария, Чыгыш Түркстандан Сыр Дарыяга, Түндүктө – Ыртыштан Түштүк Урал – Эдилге (Волга) чейинки аймак кирген. Борбору Токмок жанындагы Ак Бешим (Суйаб) шаары болгон.

.

• Тарду Боке каган Түрк каганатынын чыгыштагы тактысына отургандан (597-ж.) кийин, анын батышына ким мурасчы болгону белгисиз. Айрым маалымат боюнча 589-ж. анын кичүү уулу Савэ (Шаба) башчылык кылган 70 миң түрк армиясы Чыгыш Иранга басып киришкен.

.

•   Батыш Түрк каганаты өз алдынча мамлекет болуп бөлүнгөндө (603-ж.) анын тагына Тарду Бокенин небереси Тарман Чор каган отурган. Ал дулу, нушиби урууларынын бийлик талашын токтотуу үчүн өлкөнү үчкө бөлгөн. Кичи эки кагандын бири өлкөнүн Чыгышын (ордосу Жылдызда), батышын (ордосу Ташкенде) башкартып, өзү борбордук бөлүгүн бийлеген. 

.

•   Өлкөдө саясий абал начар болгон, Жунгариядагы теле уруулары көтөрүлүш чыгарып,каганаттан бөлүнүп кетишкен.
• Алар соода кербендерин тоношкон. Каганаттын батыш бөлүгүнүн кичи каганы Тарду Бокенин небереси Жегуй нике боюнча Кытайга элчи жиберген. Император мындан пайдаланып ага улуу Хан грамотасын, ак бамбук үкүсүн тапшырганга өз пикирин билдирип, кишилерин жиберген.

•   Орто жолдон аларды дулулар кармап алганда Жегуйга бир гана элчиси качып келген. Жегуй жортуулга чыгып, Тарман Чорду жеңип, Батыш Түрк каганатынын тактысын ээлеген. Тарман Чор качып Кытайдын колуна түшкөн. Кийин ал Чыгыш Түрк каганатынын талабы боюнча өлтүрүлгөн. Жегуйдун тушунда (610-618-ж.) өлкө оңолгон.

Согду, Тарим өрөөнүндөгү бийлик кайрадан Батыш Түрк каганатына баш ийген. Бир гана Турпан Кытайга көз каранды боюнча калган. Жегуйдун иниси Тон жабгу кагандын (618-630-ж.) убагында каганат абдан жогорулаган.

Ал акимдик реформаларды жүргүзүп 618ж. жергиликтүү башкаруучуларга титулдарды берген. Жергиликтүү акимдерди көзөмөлдөө үчүн өкмөт өкүлдөрүн дайындаган. Ага чейин салыкты акимдер чогултуп жарым үлүшүн өздөрү алса, эми салыкты кагандын өкүлдөрү чогултуп калган.  Кытайлар менен согушта ийгилик бирде бул тарапта, бирде тигил тарапка өтүп турган. Акырында Иле дарыясында болгон салгылашууда Кытай полководеци Су Динфан Ышбара кагандын аскерлерин талкалаган. Ышбара каган болсо өз аскерлери менен  Чүй өрөөнүнө  чегинет.

• Батыш Түрк каганатынын 23-каганы 704-ж. Кулан шаарында өлтүрүлгөн. Жети Суу менен Борбордук Теңир Тоодогу бийлик эми түргөш уруусунун төбөлдөрү негиздеген династияга өткөн 704-ж. Батыш Түрк кагандыгы Түргөш кагандыгынын карамагына өткөн.