Буряад һургуули ерээдүйдэ...

Буряад һургуули ерээдүйдэ...

“...Эрдэмэй дабаае гаталха шадалтайл буряад хэлэмнай...”

Д.Улзытуев

Буряад ороноймнай элитэ поэт, “Буряадай гургалдай”гэжэ нэрэ зэргэдэ хүртэһэн Дондок Улзытуевай “Буряад хэлэн” гэжэ шүлэг сооһоо абтаһан мүрнүүд эссегэймнай эпиграфтэ ехэ таарана. Юундэб гэхэдэ, 21-хи зуун жэлэй һургуулиин буряад һурагшад түрэл хэлэеэ “минии эхэ хэлэн” гэжэ тооложо, дээшэнь үргэжэ, саашадаа даатуулха гэжэ ехэ найданабди.

Һүүлэй үедэ мүнөө үеын һургуулида ехэ хубилалтанууд боложо байна. Багша бүхэн шэнэ онол аргануудые хэрэглэн, һонирхолтой хэшээлнүүдые үнгэргэнэ. Олон тоото эрдэм ухаанай шэнжэлгын конференцинүүдтэ предмет бүхэнэй багшанар һурагшадаараа хабаадалсанад. Энэнь ехэл һайшаалтай. Һурагшад гүнзэгыгөөр номоо үзэжэ, өөһэдын ажал ябуулганад. Мүнөө сагта интернет гэжэ шэнэ ехэл хэрэгтэй юумэн үхибүүдтэ ба багшанарта туһа хүргэнэ. Мүн баһа республикын гүн бодолтой, урагшаа һанаатай зоной һайгаар элдэб хэмтээ ябуулганууд, проектнүүд бэелүүлэгдэнэ.

Энээнэй хажуугаар намарай октябрь һарада “Буряад хэлэнэй үдэр” һургуули бүхэндэ олон тоото мероприятинууд ехэл һонирхолтойгоор үнгэргэгдэнэ. Үшөө һонин гэхэдэ, һүүлэй үедэ манай хүүгэдэй сэсэрлигүүд баһал иимэ һайндэрнүүдтэ хабаадалсажа, буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ ехэ хубитаяа оруулна.

Тииһээр байтар Сагаалганай найр нааданда бэлдэлгэ, тэрэнэй үнгэргэлгэ буряад хэлэнэй багшанарай ажаябуулгада томо тарган точко табигдана гэжэ һанахада буруу. Юундэб гэхэдэ, хэр угһаа хойшо буряад хэлэнэй багшанар түхэреэн жэл соо горитой ажал ябуулна.

Теэд, һанажа үзэхэ, ганса багшанарай түрэл арадайнгаа баялигые, бэлигые, уран зохеолые ерээдүйдэ, “ургажа ябаа улаан бургааһадта” бүхы арга шадалаараа дамжуулжа байгаашье һаа, буряад хэлэмнай гэнтэ һалбаран хүгжэшэхэ гэжэ магад.

Хүнэй хүмүүжүүлгэдэ нэн түрүүн гэр бүлэ горитой хуби оруулна. Эжы, абын жэшээ, хоорондохи харилсаа. Тиимэһээ мүнөө буряад залуушуул ехэнхидээ ород хэлэн дээрэ хөөрэлдэнэд, үхибүүдээ ород хэлэндэ һургахаяа оролдонод. Харин үхибүүдээрээ “уһан нарайһаань” эхэ хэлэн дээрээ хөөрэлдэжэ байбал, ямар гоё, һайн байгааб!

Ерээдүйн буряад һургуули ямар байхаб? Дээдэ хэлэгдэһэн бүхы ажаябуулганууд, мероприятинууд хумхиин тооһон болоод үгы болошохогүй ха юм даа. Эдэниие саашань үшөө үргэн дэлисэтэйгээр үргэлжэлүүлжэ, дэбжэхэ хэрэгтэй.

Нэн түрүүн, буряад гэр бүлэнүүдтэ хүүгэдээ буряад хэлэн дээрэ хүмүүжүүлжэ, уг гарбалаа һайнаар мэдэхэ, арадайнгаа ёһо заншалнуудтай танилсуулха, ойлгуулжа үгэхэ болоно. Иимэ дадалтай үхибүүдые һургуулиин багшанар саашань дэбжэжэ, далижуулжа байха. Мүнөө уеын үхибүүд тад ондоо харасатай, һанал бодолтойнууд боложо байна. Шэнэ уеын техникэ: клмпьютер, смартфон, планшет, интернет ехэл нүлөө үзүүлнэ. Тиигээд энэ шэнэ үеын үхибүүдые хэр багаһаань “би буряад хүн” гэжэ һанал бодолтой байхаарнь һургаха хэрэгтэй. Ерээдүйн һургуулида буряад хэлэн ба литература олон саг үгтэхэ ёһотой гэжэ һанамаар. Хэшээлнүүдһээ ондоогоо факультатив оруулбал һайн байгаа. Жэшээнь, “Буряад ёһо заншалнууд”, “Буряад ёохор”, “Буряад нааданууд”, “Буряад хубсаһан”. Тиигээд иимэ темэнүүдтэ проект, грант бэшэжэ хамгаалха.

Шэмхын интенат-һургуули хадаа аймаг сооһоо элдэб нютагай ород буряад үхибүүд сугларанхай. Иимэ сугларһан класста буряад хэлэ заахань хүндэшэг. Яабашье эдэ үхибүүдээрээ театральна кружок эмхидхэнэбди. Нютагайнгаа уг гарбалтай уран зохеолшодой зохеолнууд сооһоо багахан хэһэгүүдые абажа, сценкэ болгон нааданабди. Ехэнхи үхибүүд сценэ дээрэ элдэб роль наадаха ехэ дуратай. Элбэг Манзаровай баснинуудые табижа, һурагшадай, багшанарай һонирхол татанабди. Ургажа байһан үхибүүд элдэб юумэ зохёожо, бүтээжэ байхадаа өөһэдөө хүгжэжэл байна ха юм: хэлэниинь хурса, баян болоно, үгэнүүдые зүбөөр хэлэжэ һурана.

Ерээдүйн буряад һургуулида, шэнэ үеын үхибүүдтэ залуу бэрхэ багшанар олоороо ажаллабал һайн байгаа. Юундэб гэхэдэ, залуушуул шэнэ технологинуудые шадамараар хэрэглэхэ, һонин проектнүүдые зохёожо, тэдэнэй һурагшадаараа бэелүүлжэ, олониитын һанал бодолдо тааруулжа, саашадаа буряад түрэл хэлэеэ, соёлоо болбосоруулжа, шэнэ үетэй хамта урагшаа алхалхань магадгүй.

Манай буряад зон эрдэм бэлигээрээ дээдэ зэргын гэжэ тоологдодог, энэнь мэдээжэ. Ерээдүй сагай һургуулида шэнэ үеын буряад үхибүүд һуража, “эрдэмэй дабаае гаталжа”,буряад зоноо алад саагуур заатагүй суурхуулха байха гэжэ найдагдана.

Манай Түнхэнэй буряадууд ондоо аймагай буряадуудһаа ехэл илгардаг: хадын зон хадаа, абари зангаараа түргэн “түнхэнэй түүхэй пүүлхэ” гэжэ ябаган үгэшье бии ха юм. Арюун эмтэй домтой аршаанаа уужа, сээжэ сэдьхэлнай арюун сэбэр, уураг тархимнай ухаатайхан. Тиигээд ерээдүйн буряад һургуулида шэнэ үеын хадын хүүгэдтэ, үнжэгэн зөөлэн буряад хэлэеэ, уран зохеолые ямар аргаар дамжуулааһаамнай, тэдэнэр анхаралаа хандуулха аргатай гээшэб, сэдьхэлдээ хадуун абаха гээшэб... Иимэ “үбшэн” асуудал багшанарай һанаа бодолые зобоожол байна. Мүнөө үеын үхибүүд ном ородоошье, буряадааршье муугаар уншанад, ехэнхидээ уншанашьегүй. Үхибүүдэй сээжэ һанаан охорхон болоо, сээжээр сээжэлдэһэн шүлэг, дүрим юумэ түргөөр мартажа орхидог. Энэ проблемэ усадхахын тула, хэшээл бүхэндэ “Поэтическэ пятиминутка” үнгэргэжэ байбал һонирхолтой ба хэрэгтэй гэжэ һананабди.

Саашань болоходо бидэ буряадууд буддын шажантай зон, бурхан бии гэжэ этигэлтэйбди, бурхандаа мүргэжэ, һанаа сэдьхэлээ заһажа амаруулжа, хии мориёо хиидхүүлжэ арбан сагаан буян хэжэ ябаха хэрэгтэй гэжэ ойлгонобди ха юм. Тиимэһээ ерээдүйнгээ буряад һургуулида ламанартай уулзалга үнгэргэжэ байхада буруу болохогүй гэжэ һанамаар. Хүн хадаа бурханда этигэжэ, нүгэл хэнгүй, хүндэ туһа хүргэжэ, урагшаа һанаатай ябабал, оршон тойронхи ажабайдалнай һайжарха аабза.