Чувашские традиции

СУРХУРИ

Чăвашсем çемье, ял, вăхăт, ĕç-хĕл пурнăçне пуянлатакан тата илемлетекен тĕлĕнмелле пысăк пĕлтерĕшлĕ йăласемпе мухтанма пултараççĕ: Сурхури, Нартукан (Нартăван), Кăшарни (Кĕрещенке, Шуçи), Киремет карти, Çăварни (Масленица), Калăм, Сĕрен, Мăнкун, Ака пăтти, Акатуй, Çимĕк, Уяв, Вырма, Авăн, Чӳклеме, Чӳк, Ниме, Киремет карти, Кĕрсăри.

Халăх йăли-йĕрки календарĕ Сурхури уявĕпе пуçланнă. Ку авалхи уяв. Ĕлĕкрех вăл тата анлăрах пулнă - выльăх-чĕрлĕхе упраса тăракан ыр-усала пуççапнипе тачă çыхăнса тăнă. Унăн ячĕ те çакăнтанах тухнă – «сурăх ырри» - «овечий дух». Ку уява хĕлле кун таврăнăшĕнче (декабрĕн 21-22-мĕшĕ) паллă тунă. Сурхури эрнене тăсăлнă.

Уявланă хушăра чи малтан Çĕнĕ çулта хуçалăха тата киле хăтлăх кӳме, аван тухăç тата ĕрчев пама ыйтакан мешехесене туса ирттернĕ. Сурхурин пĕрремĕш кунĕнче ачасем ушкăнăн-ушкăнăн пухăнса ялти кашни киле çитсе курнă. Çав вăхăтра вĕсем Çĕнĕ çул çитнине пĕлтерсе юрланă, ентешĕсене уявпа саламланă, тантăшĕсене вĕсемпе пĕрле çӳреме йыхăрнă.

Çурта кĕрсен хуçисене выльăх-чĕ-рлĕхĕр, кайăк-кĕшĕкĕр ĕрчетĕр тесе ырлăх-сывлăх суннă, вĕрӳ-суру чĕлхипе çырнă юрăсем шăрантарнă. Лешсем ачасемпе çамрăксене ятарласа хатĕ-рленĕ тутлă апат-çимĕç (кукăль, йăвача, мăйăр, пылак çиме, ăшаланă пăрçа) панă, ырă сăмахсемпе сунăмсемшĕн савăнсах парне тунă. Лешсем пуян хуçасене тав туса кил карти тулли выльăх-чĕрлĕхне ăшаланă пăрçапа сапнă.

Халĕ Сурхури христиансен Раштав уявĕпе (Рождество Христово) пĕр килет. Вăл Кăшарниччен тăсăлать.

Ҫӑварни

 /ҫу эрни/ — ҫуркуннехи кун танлашӑвӗпе ҫыхӑннӑ. Пӗрремӗш эрни — аслӑ ҫӑварни, иккӗмӗш эрни — кӗҫӗн ҫӑварни.

МĂНКУН (ВЕЛИКИЙ ДЕНЬ)

Ĕлĕк-авал чăвашсем Çĕнĕ çула çурхи хĕвел çӳле хăпарса çитсен уявланă. Çĕнĕ çулăн пĕрремĕш кунне Мăнкун тенĕ.

Вăл Хĕвеле хисепленипе çыхăннă. Çав кун ирхине мĕнпур ача ял хĕррине Çĕнĕ çул хĕвелне кĕтсе илме пухăннă. Ватă çын та йышлă пулнă. Çак вăхăтра ачасене тырăпа тата хăмлапа сапнă, пĕчĕкскерсем сывă та ăслă çитĕнччĕр тенĕ. Шăпăрлансем çулталăкĕпех чирлес мар тесе çĕр çинче йăваланнă. Çакăн хыççăн вĕтĕр-шакăр яла таврăннă. Вĕсене аслисем кĕтсе илнĕ, пылак çимĕçпе, йăвапа тата хĕретнĕ çăмартапа хăналанă. Пӳрте чи малтан хĕрачасен кĕмелле пулнă. Çапла тусан кил хуçисен ĕнисем тына çеç пăруланă, сурăхĕсем путексем çеç туса панă имĕш. Чи малтан кĕрекен хĕрачана минтер çине лартнă. Ăна шăп ларма хушнă. Пусма ларакан чăхă та хăйĕн çăмартисем çинче шăп ларасса, нумай чĕп кăларасса шаннă. Ватăсем ачасене хĕвел çинчен хывнă юмах-халап каласа панă. Унтан кунĕпех чуччу ярăннă, тĕрлĕ вăйă вылянă. Çăмартапа вылясси уйрăмах хисепре пулнă. Выляса илнĕ çăмартана çураки умĕн ана çине чавса хунă. Мăнкунра чăвашсем тăван-хурăнташ патне рете çӳренĕ, тепĕр кунхине ваттисене асăннă, çурта çутса кĕлĕ вуланă: «Паян çак яшка-çăкăра сирĕншĕн пĕçернĕ, пурсăрăн та тутă çӳремелле пултăр. Кил-йыша, выльăх-чĕрлĕхе сыхлăр, тĕрĕс-тĕкел усрăр, пил тăвăр. Эпир сире асăнатпăр, эсир пире ан асăнăр, пире вăхăт çитмесĕр ан кĕтĕр. Умăрсенче сĕт тулли пултăр. Пĕр турам – пин турам, пĕр çăк – пин çăк пултăр.

Турăпа пӳлĕхрен çичĕ тĕслĕ тыр-пула çичĕ кĕлет тытмалăхне, виçĕ тĕслĕ выльăх-чĕрлĕхе виçĕ карта тытмалăхне, ывăл-хĕрсене ырлăх-сывлăх памалăхне тархасласа ыйтатпăр. Мăнкун ырлăхĕсем çулталăк тăршшĕпе пыччăр. Пурнăç яланах Мăнкунри пек тулăх та савăк тăтăр».

Çапла ĕлĕк чăвашсем Мăнкуна юнкун пуçланă та пĕр эрне уявланă. Вырăс тĕнĕ сарăлма пуçласан вара чăваш Мăнкунĕ христиансен Пасхипе пĕр килме пуçланă, вырсарникун ирттерме тытăннă.

Акатуй.

Ӗлӗкхи чӑвашсем ӑна акана тухас умӗн пуҫланӑ та акса пӗтерсен вӗҫленӗ. 

Ҫимӗк 

ҫуллахи уяв. Вӑл кун ваттисене асӑннӑ, ҫӑва ҫине кайса килнӗ. Ярапайӗнче халӗ те ирттереҫҫӗ, ял халӑхӗ пӗрле пухӑнса пысӑк хуранпа какай шӳрпи пӗҫерет. Кайран ваттисене асӑнса ҫиеҫҫӗ.