МОУ «В.Ф.Афанасьев-Алданскай аатынан Чэриктэй орто оскуолата»
Кымырда5ас – социальнай уон-койуур
(дакылаат)
Улэни онордо 5 кылаас уорэнээччитэ
Бурнашева Вера
Салайааччы: Парникова М.И.
Кылаас салайааччыта.
Чэриктэй – 2011 сыл
Киириитэ
Кымырда5ас латыын тылыттан кэлбит тыл. Кинилэр саамай тар5аммыт уон-койуур ахсааныгар киирэллэр. Кымырда5а4ы уорэтэр наука мирмекология диэн буолар.
Кымырда5астар – саамай сайдыбыт уустар. Кымырда5астар сорох коруннэрэ «тыллара» сайдыбыт, илдьити тиэрдиэхтэрин соп. Ол курдук сорох кымырда5астар урдук симбиотическай сы4ыаннаахтар эбит. Ол эбэтэр атын уоннэри-койуурдэри уонна уунээйилэри кытта сибээстээхтэр.
Учуонайдар этэллэринэн, кымырда5астар семействолара 20 сайдыбыт подсемействоттан, 54 триптан, 378 уустан, 12470 корунтэн уонна 4515 подвиттан, 4 эбэтэр 5 олбут подсемействоттан турар. Бастакы мезозойскай кымырда5ас тобо5ун 1966 сылга Эдвард Уилсон Нью-Джерси пляжтан булбут. Булукпут саа4а 130 молуйуон эбит.
Кымырда5астар – уопсай уон-койуурдэр.
Уопсайа 10 ты4.араас кымырда5ас корунэ баар. Размердара 0,8-30 мм буолар. Дьу4унэ сырдык са4архайтан хара дьу4уннэ тиийэ баар.
Кинилэри ханна ба5ар корсуоххун соп, Антарктидаттан уонна Ыраах хоту дойдуттан ураты сирдэргэ.
Кымырда5астар бэйэлэригэр улахан кымырда5ас уйатын тутталлар. Биир ыалга уопсайа 500-800 ты4.уонна соро5ор 1мол.тиийэ кымырда5астары корсуоххэ соп.
Кинилэр улахан ыалынан олороллор, онно ты4ы, атыыр кымырда5а4ы кытта улэ4ит кымырда5астар олороллор.
Учугэй усулуобуйа5а ыал 100 сыл олоруон соп. Бу кэмнэ ыалга хас да колуонэ уларыйар: ты4ы кымырда5астар элбээбитэ 15-20 сыл олороллор, улэ4ит кымырда5астар 3 сыл олороллор.
Рыжай кымырда5астар
Кымырда5астар тустарынан кэпсииллэриттэн и4иттэххэ, бастакы уочарат рыжай тыа кымырда5астарын саныыбыт.
Кымырда5астар уу4уур кэмнэригэр котон тахсалларыгар кынаттаналлар эбит.
Улэ4ит кымырда5астарга кынаттара суох эбит, кинилэр уу4уур кыахтара суох, кинилэр дьиэ тутуутунан, ас астаа4ынынан, личинкалары а4атарынан уонна да атын дьарыгынан сололоро суох. Арыый улахан кымырда5астар уйаларын комускууллэр, кинилэри саллааттар диэн ааттыыллар. Улэ4ит кымырда5астар араас улэлэри толороллор эбит. Ол курдук ас хомуйаллар, ньээнкэлииллэр, уба5ас а4ы харыстыыллар эбит.
Бастакы 5 кун личинканы кытаанах а4ынан а4аттахтарына кымырда5ас о5ото саллаат буолар эбит, онтон уба5а4ынан – улэ4ит кымырда5ас.
Кымырда5астарга учугэйдик гравитациялара сайдыбыт эбит.
Кымырда5ас а4ылыга.
Кымырда5астар а4ыылларыгар икки корун баар: белковай уонна углеводнай. Белковай а4ылыгынан араас уон-койуур буолар. Углеводнай а4ылыктара диэн масс суога уонна лабаалара буолар. Туох баар а4ылыктарын кымырда5астар уйаларыгар та4аллар уонна бэйэ-бэйэлэрин кытта уллэстэллэр. Белковай а4ылык бастатан туран личинкаларга уонна кымырда5астарга бэриллэр. Кинилэр кыра личинкалары а4атар сымыытынан а4аталлар (а4атар сымыыттары ты4ы кымырда5астар уонна эдэр улэ4ит кымырда5астар баттыыллар. Бу сымыыттар а4ылыкка эрэ ту4аныллаллар). Углеводнай а4ылыгы сана куколкаттан тахсыбыт кымырда5астар сииллэр.
Уба5ас ас уоннэ-койуургэ трофоллаксис нонуо тар5анар. Кымырда5ас куолайыгар сок оборор. Ол комотунэн куолайга ас буспат. Кымырда5ас характернай поза5а турар, киниэхэ айа5ыттан хааппыла уба5ас тахсар. Киниэхэ биир эбэтэр хас да кымырда5ас кэлэр уонна бу хааппылканы и4эр. Маннык курдук бэйэ=бэйэлэрин а4аталлар эбит. Уйа5а на4аа элбэх уба5ас ас киирдэ5инэ кини харыстыыр кымырда5астар куолайдарыгар баар буолар эбит. Трофоллаксис ас тар5атарын та4ынан оссо биир улахан оруолу оонньуур эбит. Аска элбэх ахсааннаах железа уба5а4а булкуллар эбит. Бу комотунэн кымырда5астар хас о5олоноллорун, ты4ы кымырда5ас баарын-суо5ун бы4аараллар эбит. Биир ханнык эмэ фуражир элбэх а4ы булла5ына кини групповой фуражировканы тэрийэр эбит.
Кымырда5ас уйата
Кымырда5ас уйата – олус ыарахан архитектурнай тутуу, уксун конус курдук бы4ыылаах. Размера 2-2,5м.урдуккэ тиийэр.
Уксун буорунан, лабаанан, мутукчанан, отунан тутталлар.
Кымырда5ас уйатын ис отто кутуу буолар, ол анныгар сурун чаа4а – сир аннынаа5ыта баар.
Тыа5а кымырда5ас уйалара – бу рыжай тыа кымырда5астарын уйата. Атын кымырда5астар уйалара сир анныгар буолар , мас хайа5а4ыгар буолар эбэтэр сэбирдэ5инэн оно4уллубут буолар
Сир анныгар личинкалара, куколкалара, ты4ы кымырда5астар бааллар.
Кымырда5астар уйаларын температурата олохтоохторуттан тутулуктаах. Температураны кымырда5астар бытыктарынан мээрэйдииллэр.
Сир анныгар ыраас уонна бэрээдэк коруллэр.
Суоллар.
Кымырда5ас хас да корунэр суоллар бааллар эбит. Онтукаларын кинилэр бэйэлэрэ сиппийэллэр эбит, анаан ха4ар феромон диэн эттигинэн.
Суоллар кормовой уонна обменнай буолаллар эбит. Кормовой суоллар араас суолталаахтар. Бастакылар тлялары хамсаталлар. Онтон кымырда5астар уон-койуур минньигэс согун хомуйаллар. Кымырда5астар уонна тлялар сибээстэрэ (трофобиоз) икки оттуттэн ту4алаах. Кымырда5астар тляттан минньигэс а4ылыктаналлар. Бэйэлэрин кэмнэригэр кинилэри остоохтортон харыстыыллар, соро5ор кы4ын уйаларыгар илдьэ киирэллэр. Бу суолунан барар угус кымырда5астар сырдык иэдэстээх буолаллар эбит. Атын суоллар кымырда5астар уйаларын та4ыгар плотностара кыччыырыгар ту4алаах. Бу суолунан уксун булчут кымырда5астар сылдьаллар. У4ус суоллар комплекснай дэнэллэр эбит. Кинилэри булчут кымырда5астар, уонна сок хомуйааччылар ту4аналлар. Хас биирдии суоллары кытта колонна сы4ыаннаах. Хас биирдии колонна тутааччылардаах буолар. Кымырда5астар бэйэлэрин уйаларыгар олороллор.
Кымырда5ас айыл5а5а суолтата.
Рыжай тыа кымырда5а4а – тыа санитара. 5 орто кээмэйдээх кымырда5ас уйата сыалай гектар ойууру доруобай онорор.
Куннэ биир кымырда5ас уйатын олохтоохторо 6500 гусеницаны, 28000 куколканы уонна 2660 хатын гусеницатын булаллар.
Улэ4ит кымырда5астар – фуражирдар сайын устата уйаларыгар 3-8 млн.араас уону-койууру, 20 биэдэрэ минньигэс суогу уонна 40-60 ты4.араас уунээйи сиэмэтин а5алаллар эбит.
Кымырда5астар буор онорооччу бы4ыытынан биллэллэр.
Кымырда5астар учугэйдик уунээйи буортулааччылары кытта охсу4аллар, сиэмэ та4аллар уонна уунээйи араа4ын та4аллар.
Кымырда5астар дятеллар сурун астарынан буолаллар. Кымырда5а4ынан уонна да атын котордор а4ылыктаналлар. Холобур, глухардар, тетеревтар уонна синицалар.
Би4иги тыабытыгар кымырда5астар ньургу4уну, медуницаны, звездчатканы, фиалканы кобутэллэр.
Кымырда5астар - ту4алаах уоннэр, кинилэри харыстыахха. Кинилэр би4игиттэн учугэй сы4ыаны эрэйэллэр.
Кымырда5ас ки4иэхэ суолтата.
Дьиэ5э-уокка, ки4и доруобуйатыгар буорту онорор кымырда5астар бааллар.
Дьиэ5э олорор кымырда5астар аска буортуну онороллор, араас ыарыыны тар5аталлар.
Саакка олорор кымырда5астар тляны тар5аталлар, онон уунээйи буортуну онороллор.
Кымырда5астар ки4иэхэ улахан утуону онороллор. Медицина5а кымырда5ас испиирэ диэн баар.
Кымырда5астан хаан тохтотор эмтэри онороллор.
Кымырда5ас дьаата иниир ыарыытын кыччатар, ревматоиднай артрит ыарыытын кыччатар.
Кымырда5ас дьаатыгар антибиотиктар бааллар эбит, олор тэллэйи уонна бактерияны олороллор эбит.
Кымырда5астар – ту4алаах уоннэр. Кинилэри олорумэн, харыстыы сылдьын!
Тумук тыл
Айыл5а5а бу мэник койуурдэр улахан суолталаахтар. Кымырда5астар ахсааннара элбэх, ол и4ин айыл5а5а суолталара улахан. Кинилэр олорор олохторо а4ылыктарыттан уонна атын кыыллары, уунээйилэри, буору кытта сибээстэ4иилэриттэн тутулуктаах. Биогеоценозка ту4аларын 2 группа5а араарыахха соп: дьиэ тутааччыга, олохтоохтук олорор дьиэлэригэр сы4ыаннаах уонна кымырда5астар атын кыыллары, унээйилэри кытта трофическай сибээстээхтэр.
Бастакы группа5а маннык кымырда5ас улэтин сурун оруттэрэ киирэллэр: тургэнник уу4уур растительнай тобохтор, буор учугэй буолуута уонна кини уутаа5ы режимэ. Кымырда5ас уйалара атын кыыллар олохсуйар миэстэлэринэн буолаллар
Иккис группа5а кымырда5астар дьиикэй уонна хомуйар дьарыктара киирэр.
Ту4аныллыбыт литература:
Дарвин Ч. Происхождение видов путем естественного отбора / Медникова Б.М. – М.: Просвещение, 1987
Жизнь животных / Гилярова М.С. – М.: Просвещение, 1984.
Илюшина И.И. / Биология в школе, 1988.
Купресов В. / Зоологический журнал, 1983.
Кузнецов Б.А., Чернов А.З. Курс зоологии: Учебное пособие для студентов ветеринарных техникумов. – М, 1972.
Сергеев Б. Муравей крупным планом // Юный натуралист, 1988.
Книга для чтения по зоологии / Молис С.А. – М., 1981.
Медников Б.М. Биология: формы и уровни жизни. – М., 1994.
Яхонтов А.А. Зоология для учителя. – М, 1973.
Свекольников Л. Лес и человек. – М., 1980.
24 910
1 285 
