Гүрэнэй бюджедэй юрэнхы болбосоролой эмхи зургаан
«Буряад Уласай үндэhэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат»
“Бэлигэй туяа” гэһэн регион хоорондын эрдэм шэнжэлэлгын хуралдаан
Шэнжэлэлгын хүдэлмэри:
Даага дэллээн тухай
(Ц-Б.Б Бадмаевай «Будамшуугай орон нютагаар Серёжын аяншалһан тухай» гэһэн туужын удхаар)
Бэлдээ: Егнинов Ч., 5 “б” ангиин һурагша
Хүтэлбэрилэгшэд:
Шойнжонова Дулма Базаровна,
Улаан-Үдэ, 2022 он
Оролто үгэ
Хоёр толгой,
Хоёр аман,
Зургаан хүл
Дүрбэниинь ябана
Хоёрынь амарна (Юун бэ?)
Эртэ урда сагһаа хойшо манай арад морин эрдэниие тон хүндэлдэг, тэрээндэ тон онсоор хандадаг байгаа гэжэ мэдэнэбди.
Табан хушуу малай эгээ түрүүндэ морин ороно. Буряад арад гээшэ мориие “морин эрдэни” гэжэ дэмы нэрлээгүй. Хүлэг морин гээшэ малша арадаймнай эгээл ехэ туһалагшань байгаа. Урда сагта буряад үхибүүд хадаа 3-4 наһатайһаа эхилжэ, номгон мори унажа һурадаг байгаа.
Морин эрдэни болбол холо ойрын аян замда мордохо, адуу малаа манаха, аюулта дайсадһаа бэеэ хамгаалха арга боломжонь болодог байгаа. Иимэл хадань буряад зон аман ба уран зохёолнууд соогоошье, аялга дуунуудшье соогоо тон түрүүн мориёо магтан түүрээдэг.
Буряад үүлтэрэй морин бэеэрээ набтаршаг аад, ехэ тэсэмгэй гэжэ тоотой. Сибириин хатуу шэрүүн байгаалида даданхай юм. Буряад морин шанга хүйтэнһөө айдаггүй, хүлөөрөө саһан дороһоо ногоо малтажа эдидэг.
Минии шэнжэлэлгын сэдэб: Даага дэллээн тухай. Гол зорилгонь хадаа морин эрдэнидэ хабаатай тон һонирхолтой найр наада “даага дэллээн” тухай мэдэсэеэ гүнзэгы болгожо, Цырен-Базар Бадмаевич Бадмаевай «Будамшуугай орон нютагаар Серёжын аяншалһан тухай» гэһэн туужа соо зураглаһыень харуулжа туршаха.
Гол хуби
Даага дэллээн тухай ойлгосо
Нэн түрүүн, даага дэллээн гэжэ юун бэ гэжэ асуудалда харюусахам. Ондоогоор “мянган адуунай найр” гэжэ хэлэдэг. Мүнөө сагта дахин һэргээгдэжэ, олоной һонирхол татажа эхилжэ.
Адуунай дэлһэ богони, һүүлыень сомор болгожо тайрахые даага дэллэхэ гэжэ нэрлэдэг. Хабартаа адуутай айл бүхэн адуунайнгаа һамбай, дэлһэ, һүүлынь сомор болгожо тайрадаг юм. Юунэй түлөөб гэхэдэ, дулаанай сагта хашаг хубалзын ехээр хазахагүйнь, шуһыень һорожо, үбшэ тараахагүйнь тула даага дэллэдэг юм гэжэ ойлгооб. Дэлһыень тайрахадаа, гансата хэрэгтэй хэмжүүрээр тайраха ёһотой, юундэб гэхэдэ, ута үһөөр ооһор, аргамжа томоходо, хибэс нэхэхэдэ һайн юм байна. Богони богонихоноор хэды дабхар тайраа һаа, ооһор болохогүй. Дэрэ, шэрдэг, олбог болохо. Тиимэһээ мориной үһэн хадаа адуун һүрэгэй хүндэ хэрэгтэй баһа нэгэ зүйл болоно.
2017 онһоо 2019 он болотор мянгаад адуутай хүдөө ажахын «Үльдэргэ» нэгэдэл даага дэллэхэдээ, олон адуушадые хүлһэлхэ баатай болоо юм. Тиимэһээ «Даага дэллээн» гэжэ нэрлэһэн ехэ найр наадан болоо. Энэнь олондо ехэ һайшаагдаа. Энэ нааданда Буряад ороной зургаа-долоон аймагуудһаа, Монгол оронһоо ба хүршэ Үбэр Байгалай хизаарһаа мянгаад адуушад, малшад суглараа. Үльдэргэ нютагнай олон мэдээжэ адуушадаараа суутай байгаа, мүнөөшье бии: Бадуу Баханхай, Адаан Жана, Дашын Булад, Доржын Дамба, Борис Бодиевич, Эрдэм Эрдынеевич, Солбон Эрдынеевич. Би абаараа баһа Үльэргэ һайхан нютагайб. Тиимэһээ энэ ажал бэшэхэдээ, ехэл һонирхооб.
Даага дэллээнэй һайндэртэ эрын гурбан наадан боложо, арад зон ехэ эдэбхитэйгээр хабаададаг байна. Аба эжыһээн, багшанарһаан асуухадамни иимэ юумэ хэлэжэ үгөө: мори ургалалга, дэлһэ, һүүл хайшалаан, тамга табилга (им), эмнигые һургалга, унагадай урилдаан, зайда мори урилдаан, хазаар морин дээрэһээ сагаалса номо годлёор харбалга, бүхэ барилдаан, һээр шаалга г.м.
Даага дэллээн Ц-Б. Б.Бадмаевай «Будамшуугай орон нютагаар Серёжын аяншалһан тухай» туужа соо зураглалга
Бидэ буряад литературынгаа хэшээлдэ «Будамшуугай орон нютагаар Серёжын аяншалһан тухай» туужа уншаабди. Эндэ даага дэллээн тухай ехэ һонирхолтойгоор бэшээтэй.
Цырен-Базар Бадмаевич энэ зохёол соогоо буряад арадайнгаа «даага дэллээн» гэжэ һайндэр 10-дахи бүлэг соогоо ехэ гоёор зураглан харуулаа. Бидэ багшатаяа мориной наһа, зүһэ тухай үгэнүүдэй удха дээрэ хүдэлөөбди. Унаган – дааган – гунан – хизаалан (эмэ), үреэ (эрэ) – шүдэлэн (эмэ), һоёолон (эрэ) – азарга (заһагдаагүй), гүүн г.м. Адуунай зүһэ тэмдэглэһэн үгэнүүдтэй танилсажа, “Буряад хэлэнэй сахин һураха бэшэг” ном соо “Даян дэлхэй” гэжэ һалбаридань наада наадажа, мэдэсэеэ ехэ болгообди. Тэрээнһээ гадна үшөө морин эрдэниин тоног хэрэгсэл тухай зураг үзөө һэмди: эмээл, эмээлэй зүйлнүүдые, хазаар, дүрөө, жолоо, бүтүү жолоо, хударга г.м. үгэнүүдые мэдэхэ болообди.
10-дахи бүлэг соо “даага дэллээниие” “одоошье ёһото хүдөөгэй һайндэр” гэжэ уран зохёолшо бэшэнэ [Буряад литература, 5 класс, 2018. 134 н.] Ямаршье уран һайханаар даага дэллэхые зураглана гээшэб! Нюдөөрөө хаража байһан шэнги: “Удангүй хитагар хүлэг моридые унаһан, гартаа ута ургатай хэды хүн гүйлгэлдэжэ ошоод, адуун соо орожо, нэгэнэйнь гэнтэ урагшаа дабхин харайлгахадань, адуун хахаржа, нөөхимнай дүрөө дээрээ һөөлжэлдэн ургаяа хаяхадань, нэгэ заахан амитан баригдашоод, инсагаалха, дэбхэрхэнь гал уһан байна. Хоёр ябаган хүн наанаһаань ошожо, нэгэниинь шэхэнһээнь татажа, нүгөөдэнь һүүлһээнь ташажа унагаагаад, дээрэһээнь даража, томо хайшаар дэлһыень хиргажа, һүүлыень тайрана” [Буряад литература, 5 класс, 2018. 136 н.]
Хайшалһанайнгаа удаа халуун түмэр тамга асаржа, дааганай гуя дээрэ тэмдэг хайража табидаг юм. Туужа соо энэ үзэгдэл иигэжэ зураглагдана: “Дааган халуун түмэрөөр хайруулхадаа, хүлөө тиирэн бодохо гэхэдээ аргагүй, барһан, эхэеэ дуудаһандал нарииханаар инсагаалаад абана”. Энэ хэһэгүүд Танай хаража байһан видео зураглалда тон таарама байна.
Тиигээд даагаяа танижа байхын тулада шэхыень эмнидэг. “Им гээшэш элдэбын байдаг. Манай колхозой им шуурхай. Бэшэ колхозууд ондоогоор эмнихэ” [Буряад литература, 5 класс, 2018. 136 н.] гэжэ зохёол соо хүбүүд хөөрэлдэнэ.
Адуунда хабаатай, даага дэллээндэ хэрэгтэй үгэнүүдые туужа сооһоо оложо, словарна хүдэлмэри хэшээлдээ хээ һэмди: тамга, им, дааган, мордохо, мори унаха, зайдаар, урга, инсагаалха, тиирэхэ, дэлһэн, эмнихэ, үреэ шэмхээн, азарга, шабай, омһон, хята, хударга г.м. үгэнүүд олон.
Тобшолол
Тобшолон хэлэхэдэ, даага дэллээн тухай нилээд һонирхолтой мэдээсэлнүүдые олобобди.
Адуунай дэлһэ богони, һүүлыень сомор болгожо тайрахые даага дэллэхэ гэжэ нэрлэдэг.
Юунэй түлөөб гэхэдэ, дулаанай сагта хашаг, шалза, хубалзын ехээр хазахагүйнь, шуһыень һорожо, үбшэ тараахагүйнь тула даага дэллэдэг ёһо гурим үнинэй бии.
Дэлһыень тайрахадаа, гансата хэрэгтэй хэмжүүрээр тайраха ёһотой, юундэб гэхэдэ, ута үһөөр ооһор, аргамжа томоходо, хибэс нэхэхэдэ һайн.
Энэ найр нааданда олон нютагуудһаа адуушад, малшад суглардаг.
Манай Буряад ороной Яруунын аймагай Үльдэргэдэ хэдыдэхиеэ энэ һайндэр үнгэргэгдэнэ. “Мянган адуунай найр” гэжэ нэрлэнхэй.
Апрель һарада үнгэрдэг.
Юрэнхыдөө мянган адуунай найр тухай мэдэжэ абаһанаа, нютаг соомнай, Үльдэргэдэ, иимэ һайхан заншалта һайндэр үнгэржэ байдаг гэжэ ойлгоходоо, би ехэ баяртайб.
Эртэ үни сагһаа хойшо буряад арадайнгаа абажа ябаһан агта моридоо үдхэжэ, тэдэнээ харууһалжа ябаха гээшэ хэды сэнтэй гээшэб, хэды харюусалгатайб, хэды буянтай хэрэг гээшэб! Адууша малша зонойнгоо үсэд нэтэрүү үдэр бүриин ажалаар омогорхожо ябаха хэрэгтэй.
Даага дэллээн Буряад оройномнай олон нютагуудаар дэлгэрэг лэ, адуу малнай арьбантай байг лэ гэжэ хэлэхэ байнаб.
Моригүй нютаг гэжэ
Буряад орондо байдаггүйл,
Мориной нэрэ дурдаагүй дуун
Манай арадта байдаггүйл. (Дамба Жалсараев)
Хэрэглэгдэһэн литература
Будаев С.Д., Жанчипова Ц.С., Митупова Д.Х. Буряад литература : Методическа хүсэд суглуулбариин 5-дахи класста үзэхэ һуралсалай ном. – Улаан-Үдэ : “Бэлиг”, 2017. – 180 х.
Буряад хэлэнэй сахим һураха бэшэг.
Һасаранай Булад. Даага дэллээнэй даасатай найр // Буряад Үнэн, 2017. Майн 24.
2 567
27 011 
