Һурагшадай шэнжэлгэнүүдһээ

Хэжэнгын дасанай харгалзалга доро үнгэргэгдэдэг

Эрдэни-Хайбзун Галшиевта зорюулагдаһан

«Бэлигүүн толиин туяа доро» гэһэн улас түрын урилдаан

Шэнжэлгын сэдэб:

«Нютагайм нэрэнүүд – үе сагай түүхэ»

Бэлдэгшэ: Буряад Уласай

Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай

9-дэхи «А» ангиин һурагша

Балданова Арюна

Багша: : Буряад Уласай Үндэһэтэнэй

1-дэхи лицей-интернадай

буряад хэлэнэй ба уран зохёолой багша,

хэлэ бэшэгэй эрдэмэй дид-доктор

Шойнжонова Дулма Базаровна

Улаан-Үдэ

2024 оной октябрь

Шэнжэлгын сэдэб: «Нютагайм нэрэнүүд – үе сагай түүхэ»

Гаршаг:

1. Оролто үгэ.

1.1. Нютагай нэрэнүүдээр һонирходогби.

1.2. Хэжэнгэ – минии нагасанарай нютаг.

1.3. Шэнжэлгын ажалай зорилго.

1. Гол хуби.

2.1. Топоним тухай ойлгосо.

2.2. Ород нютагай топонимууд тухай. Нютагай уһа голнуудай, аршаан булагуудай, хада, боори, жалга, хүндынүүдэй нэрэнүүдэй удха, түүхэ.

2.3. Үргэлтэй нангин газарнуудай нэрэнүүдэй удха тайлбарилга.

2.4. Шойнхорой хүнды.

2.5. Худай угаймнай суута түлөөлэгшэ Эрдэни-Хайбзун Галшиев.

2.6. «Бэлигэй толиин» баялигһаа. Субашидуудай жэшээнүүд.

1. Тобшолол.

Хэрэглэгдэһэн литература.

Алишье нютаг хэды һайхам даа:

Аршаан булаг, боори болдог, хадатайшье,

Амгалан аажам талатайшье,

Арюун сэбэр агаартайшье...

1. Оролто үгэ

Хорбоо энэ дэлхэйдэ хүн зон нютаг дайдынгаа хада уула, тала нуга, уһа мүрэнүүдтэ нэрэнүүдые олгодог. Заримыень хараһаар ойлгоод тааруулхаш, нүгөөдынь ойлгохоор бэшэ, орёо байдаг.

1.1. Нютагай нэрэнүүдээр һонирходогби.

Аба эжытэеэ Буряад һайхан ороноороо аяншалхадаа, хада уулануудай, уһан мүрэнүүдэй, обоонуудай, жалга хүндынүүдэй нэрэнүүд ямар удхатай хаб гэжэ һонирходогби. Нютагай нэрэнүүдэй удхыень элирүүлхын тула ухаан бодолоо гүйлгэхэ, түүхэ домогой, эрдэм бэшэгэй абдар уудалха, нютагай зонуудаар, түрэл гаралаараа уулзажа хөөрэлдэхэ хэрэгтэй байгаа.

1.2. Хэжэнгэ – минии нагасанарай нютаг.

Би болбол эсэгээрээ аглаг һайхан Аха нютагай, эжынгээ талаар хэбэд номхон Хэжэнгын басагамби.

Нагасын тэнгэри үндэр гэдэг. Эжымни түрэһэн нютаг Хэжэнгэ болоно. Худанай, Сагаан-Хүртэйн шэлэнүүдэй хоорондохи гүбээлиг талада Хэжэнгын аймаг оршодог. Үзэсхэлэнтэ һайхан байгаалинь, уужам тала дайданиинь жэлэй ямаршье сагта намда дулааханаар үзэгдэдэг.

1.3. Шэнжэлгын ажалай зорилго.

Энэ шэнжэлгын хүдэлмэри соогоо Ород нютагай газар уһанай нэрэнүүдые үзэжэ туршаха гэһэн зорилго табяаб.

Мүн баһа тиихэдэ Хэжэнгэ нютагай мэдээжэ лама санаартан Эрдэни Хайбзан Галшиевай намтартай, тэрэнэй бэшэһэн «Бэлигэй толитой» танилсажа, сэсэн мэргэн һургаалнуудые мэдэжэ абаха һанаатайб.

2. Гол хуби

2.1. Топоним тухай ойлгосо.

Нэн түрүүн, “топонимико” гээшые тайлбарилая. Topos гэжэ үгэ греческэ хэлэнһээ оршуулхада, “газар” гэһэн удхатай, харин onima – “нэрэ” болоно. Түби дэлхэйн нюруу дээрэхи газар уһанай нэрэнүүдые шэнжэлдэг эрдэмые топонимика гэдэг. Юрэ хэлэхэ болоо һаа, географическа нэрэнүүд болоно. Бүмбэрсэг дэлхэйн нюруу дээрэхи хада уула, уһа мүрэн, тала нуга, хото хүдөө нютагууд өөр өөрын нэрэнүүдтэй ха юм. Тэдэниие тусхай томьёо үгэнүүдээр нэрлэдэг:

ойконимууд– хүнүүдэй ажаһуудаг газарнууд;

гидронимууд –уһа гол, нуур далайнууд;

оронимууд – газарай үндэр набтарнууд;

комонимууд – хүдөөгэй тосхон һууринууд;

гелонимууд – намагууд гэжэ мэдэхэ болооб.

Топонимууд заатагүй географиин, түүхын, этнографиин эрдэмүүдтэй холбоотой байдаг юм. Тиимэһээ шэнжэлгэ хэхэдээ, нютагай домог түүхэ, ябаган зугаа гэхэ мэтые хараадаа абалсааб.

2.2. Ород нютагай топонимууд тухай. Уһа голнуудай, аршаан булагуудай, хада, боори, жалга, хүндынүүдэй нэрэнүүдэй удха, түүхэ.

Гидронимуудые хаража үзэхэдэ, “булаг”, “нуур” “горхон”, “уһан”, “эхин” гэхэ зэргын үгэнүүдээр холбоотой байна. Жэшээнь: Ородой горхон, Эхинэй горхон г.м.

Ургамал ногоон, ой модон, ан амитанай нэрэтэй топонимууд байна: Хужарма (Хужурма – Черёмушки), Хасууртай, Доргото (доргон – ойн амитан, барсук), Дохолон Морито, Зулзагата г.м.

Газарай үндэр набтарые тэмдэглэһэн оронимууд тон олон, ехэнхидээ “хүнды”, “жалга”, “дабаан”, “майла”, “толгой”, “аман”, “гүбээ” гэжэ үгэнүүдтэй холболдоно. Жэшээнь: майланууд – Зура майла, Майла, Түхэреэн майла, Эреэн майла; хүндынүүд – Морхооной хүнды, Аятын хүнды, Шойнхорой хүнды, Састын хүнды, Таряан хүнды, Хүйтэн хүнды; дабаанууд – Булагай дабаан, Нуурай дабаан, Сагаан дабаан, Һүүжын дабаан г.м.

2.3. Үргэлтэй нангин газарнуудай нэрэнүүдэй удха тайлбарилга.

Минии элинсэг хулинсагай анхан сагһаа ажаһуудаг байһан Ород нютагые тойроод, олон тоото обоонууд (тахилай газарнууд) байна. Нэрлэбэл, иимэ: Гүбэйн обоо (Э-Х. Галшиевай бууса дээрэ бодхоогдоhон субарга), Баян-Улаанай обоо (Шойнхортон ба Сультимтэнэй ябадаг обоо), Амгалан хушуунай обоо, Ородой Эхинэй обоо, Эреэн майлын обоо (Э.-Х. Галшиевта зорюулагдаhан) г.м.

2.4. Шойнхорой хүнды

Минии хулинсаг аба Шойнхор гэжэ нэрэтэй, модоор түмэрөөр дарха хэхэ, сагаан hайн hанаатай, хүн зондоо хүндэтэй, номгон даруу, түни түбшэн зантай байгаа гэжэ намда Доржо Сультимов нагасамни хөөрэжэ үгөө. Бүхы наhаараа адууһа малаа адуулан хаража, нютаг зондоо арсангүй туhа хүргэжэ ажаһуудаг нилээн хүндэтэй, дунда шадалтай айлайхи байгаа.

Мүнөө сагта бууса газарынь Шойнхорой хүнды гээд минии хулинсаг нагаса абын нэрээр нэрлэгдэдэг. Ехэ наруули hайхан, hалхи шуурганhаа далда газар юм. Бидэ аба эжытэеэ, түрэлхидөөрөө зунай hайхан сагта буусадань сугларжа зугаалдагбди.

2.5. Худай угаймнай суута түлөөлэгшэ Эрдэни-Хайбзун Галшиев

Эрдэни-Хайбзун Галшиев (Хайбзун-доромбо) – 1855 ондо түрэһэн, 1915 оной июнии 26-да тагаалал болоһон агууехэ буряад лама санаартан, эрдэмтэн, Росси гүрэнэй шажан мүргэлэй мэдээжэ ажал ябуулагша, «Бэлигэй толи» гэһэн юрэнхы һургаалай эрдэмэй ном һудар зохёогшо.

Мүнөө байгаа Буряад Уласай Хэжэнгын аймагай Ород нютагта түрэһэн. Хориин арбан нэгэн эсэгын нэгэн болохо Худай угтай хүн байһан.

Арба гаран жэлэй туршада Түгэдэй ниислэл Һаса хотодо байжа, буддын шажанай һургаал шудалһан намтартай. Тиигэжэ буддын шажанай эрдэм ухаанай эгээл үндэр зиндаануудай нэгэн болохо дооромбо ламын зиндаада Дрепунг хүреэгэй Гомон дасанда хүртэһэн байна.

1897 оной зун нютагаа бусажа, тэрэ үеын Буряад ороной Худанай (Хэжэнгын) дасанда байрлаа.

Һасаһаа нютаг руугаа бусажа ябаад, Лавран гэһэн дасанай ламанарые олоной урда эрдэм хаялсаанда залажа, гурбан хоногой туршада эрдэм хаялсаһан тухайнь үльгэр домог хаа-хаагуур таранхай. Һүүлэй һүүлдэ тэрэ дасанай шэрээтэ: «Энэниие диилэхэ, булихаяа байнагүйбди, юундэб гэхэдэ, гансашье буддын шажанай ном һудар тон һайнаар сээжэлдэхэһээ гадуур түрэлхиин ухаан бэлиг түгэлдэр хүн байна», - гэжэ мэдэржэ хэлэһэн юм гэхэ. Энэ ушарые тиихэ сагтаа мэдээжэ лама Д. Зерваин өөрынгөө хоёр нюдөөр хараһан, тиимэһээ Сүүгэлэй дасанай ламанарай Галшиевые эрдэм хаялсаанда урихаяа һанахадань, уридшалан һэргылэн энээхэн ушар тухай хөөрэһэн ха.

Галшиев Дооромбо юрын ажабайдалтай, зоной хүн байһан гэжэ арадай зүрхэ сэдьхэлдэ хадуугдан үлэнхэй.

Эрдэни-Хайбзун Галшиев XIX зуунай эсэсэй – ХХ зуунай эхинэй Агван Доржиев, Даши-Доржи Итигэлов, Цыден Содоев (Соодой лама) мэтэ буддын шажанай бусад буряад лама санаартантай нэгэ сагай хүн байгаа.

1915 оной июниин 26-да тагаалал болоһон байна.

2.6. «Бэлигэй толиин» баялигһаа. Субашидуудай жэшээнүүд.

3. Тобшолол

Энэ ажал хэжэ байхадаа, агууехэ дооромбо Эрдэни-Хайбзун Галшиевай сэсэн мэргэн бодол, заабаринуудтай танилсааб. Тэрэнэй түрэһэн газар, арадтаа Энгельс гэжэ нэршэһэн Ород һайхан нютаг тухай яһала олон юумэ мэдэжэ абааб. Иимэ шэнжэлгэнүүд ехэ һонирхолтойшье, хэрэгтэйшье байна. Нютаг нугын нэрэнүүд юрэл бии болошодог бэшэ, харин өөрын түүхэ домогтой, өөрын нюуса удхатай байдаг юм гэжэ ойлгожо абааб.

Элидхэлэйнгээ түгэсхэлдэ Тандаа багшатаяа найруулһан багахан шүлэг дурадхахам:

Баян Улаан,

Булагай Дабаан,

Доxолон Морито,

Дугарай долоон га,

Табан нарһан,

Таһарxай,

Шойнxорой xүнды,

Шэнэһэн толгой,

Зура майла, Зулзагата,

Састын xүнды, Тушxайта,

Дэгтэ, Доргото,

Һүүжэ, Үлэнтэ,

Улаан xужар,

Эреэн майла,

Сагаан xада,

Сүнxэриг

Ород һайxан нютагай

Газар уһанай нэрын дүxэриг –

Бултыень мэдээд ябая,

Бүгэдыень таняад абая!

Хэрэглэгдэhэн литература:

1. Эрдэни-Хайбзун Галшиев. Бэлигэй толи, Улаан-Үдэ

2. https://vk.com/wall-138508288_2632 Ород тоонто нютагни_Толи

3. Доржо Сультимов нагасын хөөрөөн.