Якташ язучыларыбыз

Бу - зур тикшеренү эше нәтиҗәсе, танылган журна­листның иҗатында бөтенләй башка юнәлеш. Югары бәя алган шактый кыю проект. Татарстанда мелиорациянең үсеше турында сөйләүче, бу тармакны төзүнең барлык этапларын һәм үзенчәлекләрен чагылдырган бу китапка охшаш башка китап юк. Әлбәттә, Рәзинәгә материаллар җыярга гомерләренең дистәләрчә елларын бу тармакка багышлаган белгечләр булышкан. әмма китапның барлыкка килүе – бу аның тырыш хезмәте, үҗәтлеге, үзе өчен яңалык ачарга омтылуы нәтиҗәсе. Безнең республикада бик аз каләм осталары үзләренә әлегә кадәр таныш булмаган дөньяга керергә батырчылык итәр иде – менә шулай дип яза үзенең бәяләмәсендә “Татарстан” журналының баш мөхәррир урынбасары, “Татарстанда җирле үзидарә” журналының баш мөхәррире Нияз Әхмәдуллин.

Рәзинә Исмәгыйлева студент чагыннан бирле “Сабантуй” (элеккеге исеме – “Яшь ленинчы”)  республика балалар-үсмерләр газетасында эшли, бүгенге көндә баш мөхәррир урынбасары. Ул һәрвакытта да балаларны рухи-әхлакый яктан тәрбияләү, аларны социаль яклау, ялларын оештыру мәсьәләләрен актив күтәрде. Әхлакый-этик темаларга язды. Аның иҗади байлыгында – “Сөенче” балалар өчен коллектив җыентык, “Язучылар – балаларга” аудио-компакт диск, “Ялгышма” һәм”Үз телем” газеталарына махсус кушымталар чыгару, республикадан читтә яшәүче малайлар һәм кызлар өчен булган программаларга сценарийлар язу. Матур проект – “Чистаем – Родной Чистополь” китабы чыгару идеясе дә аныкы. Бүгенге көндә аның икенче өлеше өстендә эш алып барыла, бу үзенчә туган якка, аның мактаулы кешеләренә булган мәхәббәтне, аларның тырышлыклары, эш сөючәнлекләре, иҗади сәләтләре, бай эчке дөньялары белән соклануны күрсәтүче билге булып тора. Рәзинә Әхтәм кызы үзе безнең районда, Татар Баганалысы авылында туып үскән, кече ватаны белән горурлана, балачактан ук кадерле һәм газиз булган нәрсәләрне йөрәгендә саклый. Чистайда соңгы вакыттагы уңай үзгәрешләр дә аны шатландыра.

Казан дәүләт университетында Рәзинә Исмәгыйлева белән без бер чорда укыдык, шуңа күрә әлеге китапны күрү - безнең өчен аеруча зур шатлык. Рәзинәнең үзенә энергия, тынгысызлык хас, бу хакта аның җәмәгать тормышында даими катнашуы сөйли. Ул балалар өчен хәйрия акцияләре оештыра, ТР Журналистлар берлегендә эш алып бара. Аны яңа китабы белән ихластан котлыйбыз һәм киләчәктә уңышлар, яңа иҗат үрләре, каләменең үткен булуын телибез! 

Кояш Тимбикова

Кояш Тимбикова 1937 елның 16 ноябрендә Татарстанның Чистай районы Наратлы Елга авылында укытучы гаиләсендә туа. Шул ук районның Иске Роман һәм Каргалы авылы мәктәпләрендә ун ел укый. 1954–1959 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә югары белем ала, аннары егерме елга якын (1959–1979) «Азат хатын» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире һәм журналның җаваплы сәркатибе булып эшли. 1979–1982 елларда ул – «Казан утлары» журналының җаваплы сәркатибе. 1983 елдан бирле шул ук журнал редакциясендә бүлек редакторы вазифасын башкара.

Кояш Тимбикованың йөрәге 2004 елда тибүдән туктый. Кабере Чистай районы Иске Роман авылында.

Иҗаты

Кояш Тимбикова үзенең беренче иҗат тәҗрибәләре – очерк характерындагы журналистлык язмалары һәм хикәяләре белән көндәлек матбугатта 1959 елдан күренә башлый. «Кояш безгә елмая» (1962), «Тылсымлы таяк» (1964) кебек күмәк җыентыкларда аның күп кенә очерклары, хикәяләре басыла, ә 1969 елда «Зәңгәр күлмәк» исемле хикәяләр һәм «Күңелләргә күләгә төшмәсен» исемле очерк китаплары дөнья күрә. 1971 елда «Инешләр Иделгә коя» исемле күмәк җыентыкка яшь авторның күләмле беренче әсәре – «Синең өчен» дигән повесте урнаштырыла.

70 елларда ул авылның хезмәт кешеләрен, бигрәк тә хатын-кыз образларын шактый нечкә психологик алымнар белән гәүдәләндергән бер төркем хикәяләр («Сөлге булсын бүләгем», «Шикәр Гайшә», «Таяныч», «Ут»һ.б), КамАЗ төзүче яшьләр тормышына багышланган «Агым уртасында», археологлар турында «Тәңкәле тау» һәм мораль – этик проблемаларны күтәргән «Кышкы талпыну», «Ярлар биек» исемле повестьларын иҗат итә.

Бүләкләр

Кояш Тимбикова Хөсәен Ямашев исемендәге премия лауреаты, Татарстанның атказанган сәнгать хезмәткәре бүләкләр иясе.

Чистай – тылсымлы шәһәр

Мул су­лы гү­зәл Чул­ман ел­га­сы­ның те­кә  бо­ры­лы­шы­на ур­наш­кан кеч­ке­нә сер­ле шә­һәр... Әле прис­тань ти­рә­се­нә җы­е­лу­чы, әле яр­лар­дан ера­га­ю­чы па­ро­ход­лар... Ал­су таң­нар, гә­рә­бә­дән дә чис­та­рак ир­тә­ләр, уй­чан эң­гер-мең­гер, су­га әк­рен ге­нә ба­тып  ба­ру­чы ут­лы ял­кын сы­ман тыл­сым­лы  ко­яш – бо­лар ба­ры­сы да гү­зәл шә­һә­рем­нең үзе­нә ге­нә хас  тыл­сым­лы дөнь­я­сы...Чис­тай – сер­ләр шә­һә­ре. Әле­ге шә­һәр­дә ни го­мер­ләр яшә­сәң дә, аның сер­лә­рен ту­лы­сын­ча ачып бе­те­рә ал­мый­сың! Һәр көн­не бер үзен­чә­лек­ле яңа­лык, һәр көн­не бер сер­ле та­ма­ша! Бо­рын­гы би­на­лар­да үзе­нә кү­рә бер төр­ле тыл­сым сак­ла­на сы­ман! Мон­нан ике га­сыр элек тө­зел­гән ко­рыл­ма­лар­ның һәр­бер­сен­дә, алар­ның кы­зыл бал­чык­тан су­гыл­ган кир­пе­чен­дә нин­ди­дер та­быш­мак, ва­кыт га­ли­җа­нәп­лә­ре­нең үзен­чә­лек­ле сер­лә­ре яше­рел­гән.
XIX га­сыр­да  ук Чул­ман ел­га­сы­ның уң­ды­рыш­лы яр­ла­ры­на ур­наш­кан Чис­тай ка­ла­сы баш­ка­ла­быз Ка­зан­нан соң  иң эре сәү­дә үзә­ге, та­ри­хи ко­рыл­ма­лар­га бай өяз шә­һә­ре һәм, го­му­мән, Чул­ман бу­ен­да ур­наш­кан ка­ла­лар­ның иң ал­га кит­кә­не, чә­чәк ат­ка­ны бу­лып са­нал­ган. Мон­да, Чул­ман яры бу­ен­да, бө­ек хи­мик Алек­сандр Бут­ле­ров дөнь­я­га кил­гән. Би­ре­дә Бо­рис Пас­тер­нак үзе­нең үлем­сез әсәр­лә­рен иҗат ит­кән. Язу­чы Конс­тан­тин Паус­товс­кий ир­тән­ге чык ва­кы­тын­да гү­зәл та­би­гать­кә ил­һам­ла­нып пе­чән чап­кан. Ле­о­нид Ле­о­нов аг­ро­ном бу­лып эш­лә­гән. Конс­тан­тин Фе­дин бе­лән Алек­сандр Фа­де­ев Чул­ман ел­га­сын­нан бү­рә­нә­ләр та­шы­ган. Нәкъ Чис­тай­да Бө­ек Ва­тан су­гы­шы чо­ры­ның үлем­сез җыр­ла­ры («Зәң­гәр яу­лык», «Зем­лян­ка­да»...) ту­ган.
Су­гыш­ка ки­тү­че­ләр­нең яр­ты­сы Чис­тай­га ки­ре әй­лә­неп кай­та ал­ма­ган. Алар ис­тә­ле­ге­нә шә­һә­рем­нең үзә­ген­дә Мәң­ге­лек ут яна. Кыр чә­чәк­лә­ре, гөл­ләр бу үлем­сез ба­тыр­лык­ның оны­тыл­ма­вын сөй­ләү­че тел­сез ша­һит­лар бу­лып то­ра­лар.
Шә­һәр­нең бо­рын­гы­лы­гын дә­лил­ләү­че та­ри­хи һәй­кәл­ләр – гөм­бәз­ле мә­чет­ләр, чир­кәү­ләр Чис­тай­га үзен­чә­лек­ле төс­мер өс­ти­ләр. Шу­ны­сы кы­зык: мә­чет һәм чир­кәү­ләр янә­шә тө­зел­гән. Шә­һәр өс­те­нә әле сер­ле азан та­вы­шы иңә, әле яң­гы­ра­вык­лы кың­гы­рау­лар чы­ңы җә­е­лә...  Би­ре­дә төр­ле мил­ләт­ләр­нең үза­ра дус, янә­шә ты­ныч яшәү­лә­ре күз­гә таш­ла­на, һәр җир­дә  чит дин­нәр­не хөр­мәт итү ру­хы хө­кем сө­рә.
Шә­һәр ку­нак­ла­ры­ның игъ­ти­ба­рын җә­леп итү­че Ни­кольск со­бо­ры ту­рын­да да әйт­ми­чә бул­ды­ра ал­мыйм. Үзе­нең як­ты гөм­бә­зе бе­лән бал­кып, зәп-зәң­гәр Чул­ман киң­лек­лә­рен иң­ләү­че ак­кош­ка ох­ша­ган ул. Ә кич­ке ут­лар як­ты­сын­да әле­ге ко­рыл­ма  ае­ру­ча ма­тур кү­ре­нә. Шә­һә­ре­без ку­нак­ла­рын сан­ду­гач­лар сай­ра­вы, йөзь­я­шәр мә­һа­бәт имән­нәр­нең сал­лы шау­ла­вы кар­шы ала. Ка­ен кыз­ла­ры өр­фия күл­мәк­лә­рен оял­чан гы­на җил­фер­дә­тә­ләр, ә мәң­ге яшел чыр­шы­лар сол­дат­лар сы­ман, ку­нак­лар­ны сә­лам­ләп, го­рур ба­сып то­ра­лар. Кил­гән ку­нак­лар көй­мә­ләр­гә уты­рып, ба­лык то­тар­га да яра­та­лар, ә би­ре­дә нин­ди ге­нә ба­лык юк!
Шә­һә­ре­без­нең иң гү­зәл поч­ма­гы – Ска­ря­тин бак­ча­сы. Аны җир өс­тен­дә­ге җән­нәт дип йөр­тә­ләр. Мон­да үзен­чә­лек­ле тор­мыш кай­ный. Би­ре­дә ки­тап укып уты­ру­чы кыз­лар­ны да, ро­лик­лы ти­ме­ра­як­лар­да җил­де­рү­че ма­лай­лар­ны да, га­шыйк пар­лар­ны да оч­ра­та ала­сың.
Чис­тай – иң ос­та сә­гать­че­ләр шә­һә­ре. Без­нең сә­гать­ләр кос­мос киң­лек­лә­рен­дә дә, оке­ан төп­лә­рен­дә дә үз­лә­рен сы­нат­ма­ды­лар. Иң ос­та чәк-чәк пе­ше­рү­че­ләр дә Чис­тай­да яши.
Җир йө­зен­дә гү­зәл шә­һәр­ләр күп: Па­риж, Нью-Йорк, Лон­дон... Тик ми­нем Чис­та­ем алар­ның ба­ры­сын­нан да ма­тур­рак. Ки­лә­чәк­тә ул иң ма­тур ку­рорт  шә­һәр­лә­р­нең бер­се­нә әй­лә­нер, дип ыша­нам.

Фәрит Яруллин
(1914-1943)

Татар халкының яраткан композиторы Фәрит Яруллин 1914 елның 1 гыйнварында Казан шәһәрендә, танылган музыкант Заһидулла Яруллин гаиләсендә дөньяга килә.
1923-1930 елларда Яруллиннар Уфада яши, аннан янә Казанга әйләнеп кайта.
Фәрит кечкенәдән музыка сәнгатенә гашыйк булып үсә. 1930 елда ул музыка техникумына укырга керә, виолончелидә һәм фортопианода уйнарга өйрәнә.
1933 елда Ф.Яруллин Мәскәү консерваториясе карамагындагы рабфакка композиция классы буенча укырга җибәрелә, аннан соң булачак композитор Татар опера студиясендә композиция буенча дәресләрне профессор Г.И.Литинскийдан ала башлый. Нәкъ бу мөгаллим Фәрит Яруллинның өлкән остазына һәм дустына әйләнә. Мәскәүдә Фәрит Яруллин тиз арада профессиональ композиторлык осталыгы серләренә төшенә. Студиядә 1934–1939 елларда уку дәверендә ул төрле чорда яшәгән һәм төрле юнәлештә иҗат иткән композиторларның музыкаль тел үзенчәлекләрен өйрәнә. Бу өйрәнүләр эзсез югалмый, алар киләчәктә яшь композиторның музыкаль теле формалашуда хәлиткеч роль уйный. Уку елларында Ф.Яруллин аеруча күп яза, фортопиано, скрипка һәм виолончели өчен сонатлар иҗат итә.
1939 елда Фәрит Яруллин Габдулла Тукай әкияте мотивы буенча “Шүрәле” балетын иҗат итә. Аңа либреттоны Әхмәт Фәйзи язып бирә. Спектакльне сәхнәгә чыгарырга әзерләнгән чорда Бөек Ватан суышы башланып китә. Нәтиҗәдә, 1941 елның 24 июлендә Фәрит Яруллин Совет Армиясе сафларына алына һәм хәрби пехота мәктәбенә керә. Кызганычка, композиторга Бөек Җиңү көнен күрергә насыйп булмый. 1943 елның 17 октябрендә Австрия башкаласы Вена шәһәрен фашистлардан азат иткәндә ул геройларча һәлак була.
Фәрит Яруллинның “Шүрәле”се беренче тапкыр Казанда 1945 елның мартында Татар дәүләт академия опера һәм балет театрында куела һәм чын–чынлап халык күңелен яулый. Биш елдан соң балетны С.М.Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры сәхнәсендә дә бииләр. Казанда М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театрында Ф.Яруллинның “Шүрәле” балеты тагын 1952, 1957, 1970, 1986 һәм 2000 елларда куела. Хәзерге вакытта биредә бу танылган әсәр Леонид Якобсон хореографиясендә (Владимир Яковлев редакциясе) һәм Татарстанның, Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе Андрей Кноболка сценографиясендә бара. 
Шунысын әйтергә кирәк, музыка сәнгате тарихына Фәрит Яруллин исеме беренче татар балеты авторы буларак кереп калды.