Кан айлануу системасы

Сабактын темасы: Кан айлануу системасы

Сабактын максаты: Кан айлануу системасы боюнча балдардын билимдерин, билгичтиктерин жана көндүмдөрүн калыптандыруу, аларды адепт\\л\ккъ жана экологиялык маданияттуулукка тарбиялоо менен логикалык ой жүгүртүүсүн өнүктүрүү.

Сабактын милдеттери:

а) билим берүүчүлүк: Кан айлануу системасы боюнча окуучулардын билимдерди, билгичтиктерди, көндүмдөрдү калыптандыруу;

б) тарбия берүүчүлүк: Окуучулардын инсандык сапаттарын калыптандыруу, б.а. эмгекке, адептүүлүккө, этикага жана экологиялык маданияттуулукка тарбиялоо;

в) онүктүрүүчүлүк: Окуучулардын алган билимдерин илимий көз карашын, акылын жана логикалык ой жүгүртүүсүн өнүктүрүү;

Сабактын тиби: материалдын мазмунун ачып берүү.

Сабактын жүрүшү:

1.Уюштуруу; Саламдашу, жоктоо, аудиториянын атмосферасына кънул бъл\\, окуучулардын къё\л\нкътър\\ жана буруу;.

2. Мурунку түшүнүктөрдү калыптандыруу;

1. Кан кандай ткань?

2. Кандын курамы кандай?

3. Плазманын курамында кандай заттар бар?

4. Кандын топтору кандай жана айырмасы.

5. Тромбоциттин кызматы кандай?

6. Иммунитет деген эмне?

7. Иммунитеттин т\рлър\ кандай?

3.Мурунку түшүнүктөр менен кийинки түшүнүктөрдү байланыштыруу Биз ъткън сабакта организимдин кан жън\ндъ съз кылганбыз эми б\г\нк\ сабакта кандын айлануу системасы жън\ндъ маалымат алабыз.

4. Жаны тема: Кан айлануу системасы .

План:

1.Ж\рък анын т\з\л\ш\ жана иштеши.

2.Кан тамырлардын т\з\л\ш\.

3.Кан айлануунун чоё тегереги, кан айлануунун кичине тегереги.

Ж\ръкт\н ичи къндъйчъ келген булчуёдуу орган. Анын узундугу 12-13 см туурасы 9-10 см . Салмагы эркектерде 300 гр, аялдарда 250 гр келет. Сырткы кър\н\ш\ конуска окшош. Ж\рък сыртынан абдан жука нык тутумдаштыргыч ткандан ж\рък кабыкчасы менен капталган. Ал кабыкча туюк капты перикардды т\зът.

Ж\рък каптын суюктугу ж\ръкт\ нымдуу кармап жыйрылганда ъйкъл\ш\н азайтат. Ж\ръкт\н керегеси 3 катмардан турат.

1.Эпикард-Сырткысы

2.Миокард-Булчундуу катмар

3.Эндокард-ички жука чел катмар.

Ж\рък 4 камерадан турат. Ал оё жана сол болуп 2 бъл\къ бъл\нът.

Ж\ръкт\н оё карынча сол карынча оё д\лъйчъ сол д\лъйчъ болуп бъл\нът.\

Д\лъйчълър-\ст\нк\с\

Карынчалар-астынкысы

Ар бир д\лъйчъ менен карынчанын ортосунда капкалуу клапындар менен жабдылган ачылма бар. Капкалуу клапындар жип сыяктуу тарамыштары менен карынчалардын керегелерине бекиген Сол д\лъйчъ менен сол карынчада 2 клапан Оё д\лъйчъ менен оё карынчада 3 капкалуу клапандар бар.

Сол карынча менен андан чыккан толтонун оё карынча менен ъпкъ артериясынын ортосунда да клапандар бар. Алардын т\з\л\ш\ жарым айга окшошуп кетет. Ошондуктан аларды айчык клапандар дешет. Бул клапандар кандын карынчалардан кан тамырларды къздъй бир багытта гана ж\р\ш\н камсыз кылат.

Окуучулардын ъздър\ даярданып айтып берет

1-группага

2.Кан тамырлардын керегелери \ч катмардан турат. Ички катмарын эпителий катмары т\зът. Ал катмар абдан жылмакай кандын жылышына тоскоол болбойт. Ортоёку катмары жылма булчуё тканынан турган чоюлгуч толчолор болгондуктан бул катмар чоюлуп жана кысылып турат. Ошонун натыйжасында кан тамырлардын ички къёдъй\ кеёейип жана тарып турат. Сырткы катмары тутумдаштыргыч тканынан т\з\лгън. Сырткы катмарда кан тамырдын къёдъй\н жъёгъ салып туруучу нервдер жайгашкан. Ъздър\н\н аткарган милдетине жараша жана т\з\л\ш\нъ жараша кан тамыр 3 къ бъл\нът: артериялар; веналар жана капилярлар.

Артериялар ж\ръкъ чыккан канды алып ж\р\\ч\ тамырлар.

Артериялар — (лат. arteria — артерия) кишинин жүрөгүнөн орган жана ткандарына кычкылтекке каныккан канды алып баруучу кан тамырлар.

Артерия

Артериялардын жүрөктөн чыккан өтө жоон жери толто деп аталат. Толтодон ар бир органга өзүнчө артерия кан тамырлары бөлүнүп чыгат. Ал кан тамырлар бара-бара ичкерип, эң майда кан тамырларга — капиллярларга өтөт.

Актериялардын катмары

Актериялар негизинен үч катмардан турат.
Анын сырткы катмары чел,
Ортоңкусу булчуңдуу,
Ичкиси эндотелий деп аталат.

Актериялардын катмарынын милдети

Бул катмарлардын ар бири өзүнчө милдет аткарат. Сырткы жана ортоңку катмарлары чоюлгуч жипчелерден жана булчуңдардан туруп, чоюлгуч келет да, бирде кеңейип, бирде тарып турат. Мындай абал ар бир органга артериялар аркылуу кандын керектүү өлчөмдө келишине шарт түзөт. Артериялардын ички эндотелий катмары өтө эле жылмакай болгондуктан, кан тез агып, анын уюп калышына мүмкүндүк бербейт. Бул катмар ар кандай оору таратуучу микробдорду, зыяндуу заттарды жок кылып, организмге керектүү иммундук заттарды пайда кылып турат. Эгерде бул катмар сезгенсе, жараланса же туз катмарлары менен капталып морт болуп калса, анда анын ичиндеги кандын уюшу, кан тамырлар ичкерип же бүтүп калышы мүмкүн. Эндотелий катмарынын мындай көнүмүш оорулары жүрөк, мээ, бөйрөк жана башка органдардын аз кандуулугуна, стенокардия, инфаркт жана инсульт ооруларына алып келет.

Актерияларды сактоо

Ошондуктан, артерияларды жакшы сактоо үчүн майлуу этти көп жебөө, спирт ичкиликтерин ичпөө, тамеки тартпоо зарыл. Ар дайым кыймыл-аракетте жана таза абада болуу, эмгек менен эс алууну туура уюштуруу керек.

Веналар-ж\ръккъ канды алып кел\\ч\ тамырлар

3.Кан айлануунун чоё тегереги.

Сол карынча башталып оё д\лъйчъ чейинки кандын келген жолу кан айлануунун чоё тегереги д.а. Сол карынча жыйрылып O₂ каныкпаган артериялык канды эё ири артерияга т\ртът. Толтодон дененин бардык жерлерине; мээге ички органдарга денеге кол бутка кан артерияга таркайт. Ар бир органда артерия улам барган сайын тармактанып майда артерия капиляр жыш толчолорун т\зът.

Кан айлануунун кичине тегереги.

Он карынча башталып сол д\лъйчъгъ чейинки кандан келген толуп кан айлануунун кичине тегереги д.а. Оё карынча жыйрылып канды ъпкъ артериясына жиберет. Ъпкъ артериясынын тамырлары ъпкъдъ ътъ майда артерияга андан ары капилярларга б-чъ аккан вена каны О₂ менен каныгып артерия канына айланат. Андан кийин ъпкъ венасы менен артерия каны сол д\лъйчъгъ куюлат. Оё жана сол карынчалар бир мезгилде жыйрылып кан бир эле убакта эки кан айлануу тегеректеринде ж\рът.

5.Бышыктоо;

Таблицаны толтургула

Ж\ръкт\н керегесинин т\з\л\ш\

Таблицаны толтургула

Ж\ръкт\н т\з\л\ш\

6.Баалоо: Чогулткан упайларынын санына, сабакта активтуу катышкандыгына, алтын эрежени сактагандыгына карап.

7.Уй тапшырмасы: а) 97-беттеги Кан басымы

б)99-беттеги Кандын кан тамырлар менен ж\р\ш\ деген теманы окуп келгиле.

---