Катуу заттардын тузулушу

Тема: Катуу заттардын тузулушу. Деформация

Сабактын максаты:

• Билим берщщчщлщк:

Окуучуларга аморфтук жана кристалдык катуу нерсенин тщзщлщшщ, деформация жёнщндё тщшщнщк берилет.

• Ёнщктщрщщчщлщк: Окуучуларда аморфтук жана кристалдык катуу нерсенин тщзщлщшщ жёнщндё тщшщнщк ёнщктщрщлёт.
• Тарбиялоочулук: Окуучулардын логикалык эс жёндёмдщщлщгщн ёстщрщщгё тарбиялоо.

Сабактын тиби:

• Стандарттуу сабак, жаъы теманы ёздёштщрщщ сабагы.

Сабактын формасы:

• Салттуу сабак

Окутуунун усулдары:

• Оозеки тщшщндщрщщ усулу

Сабактын жщрщшщ:

• Уюштуруу бёлщгщ

а) Окуучуларды тынчтандырып кёъщлщн сабакка буруу

б) Класстын тазалыгын, тартибин кёзёмёлдёё

в) Щй тапшырманы суроо

г) Ётщлгён материалды жаъы темага байланыштыруу

2. Негизги бёлщк

• Жаъы теманы тщшщндщрщщ

Катуу нерселер эки топко бёлщнёт:

• Аморфтук катуу нерселер

• Кристаллдык катуу нерселер

Аморфтук катуу нерселерге:

• Пласстмассалар, чайыр, айнек, фарфор ж.б.

• Атом молекулалары иретсиз жайланышып, суюктуктун тузулушун элестеткен катуу нерселер аморфтук нерселер деп аталат.

• Аморфтук нерселердин негизги озгочолугу изотроптук касиетке ээ болушу.
• Изотроптук касиет – аморфтук нерселердин физикалык касиеттери (жылуулук откоргучтуулугу, бышыктыгы ж.у.с.) бардык багыт боюнча бирдей болот дегенди тушундурот.

Кристаллдык катуу нерселерге

• Бардык металлдар , кайнатма туз, тоо хрусталы, алмаз, изумруд, рубин, кумшекер ж.б.

Алар аморфтук нерселерден айырмаланып, ички тузулушу боюнча иреттуу, б.а. туура геометриялык тартипте жайланышкан атом же молекулалардан турат.

• Кристаллдар монокристалдар жана поликристалдар болуп экиге болунот
• моно – жеке
• Поли – коп дегенди тушундурот.

• Металдар поликристалдар болушат б.а. алар козго корунбогон ото майда кристаллдардан турат. Аларды атайын микроскоптун жардамы менен гана коро алабыз.

• Монокристаллдар, б.а. олчому боюнча козго корунуучу чон кристалдар жаратылышта сейрек кездешет. Монокристаллдарды атайын остуруп алууга болот.

Негизги тёмёнкщдёй 3 айырмасы бар:

1. Кристаллдык катуу заттардын молекула, атомдору белгилщщ тартип боюнча иреттщщ жайланышат. Ошондуктан алардын сынган грандары (кырлары) туура геометриялык фигураларды элестетет.

• Аморфтук катуу нерселердин молекула, атомдору башаламан, иретсиз жайланышат, сынган кырлары кокусунан келип чыккан ар тщрдщщ формаларга ээ болушат

Атом же молекулаларынын жайланышы

Кристаллдык катуу нерсе

Аморфтук катуу нерсе

2-айырмачылык

• Аморфтук заттар – изотроптуу-бирдей. Аморфтук деген сёздщн ёзщ грекче

• Кристалл анизотроптуу. Анизотропия грек сёзщ, анизос-бирдей эмес, тропос-бурулуш

amorfos-формасыз деген маанини берет

Жылуулукту беруудо

Гипс

Айнек

3-айырмачылык

• Ар бир кристалдык катуу заттын ёзщнё гана тиешелщщ эрщщ жана кристалдашуу чекити болот.

• Аморфтук катуу нерселерде белгилщщ эрщщ, кристалдашуу чекити болбойт

• Кучтун аракети менен нерселердин формасынын же олчомунун озгорушу деформация деп аталат.

• Эгер нерсени деформациялап жаткан кучтун аракети токтогондон кийин, ал озунун баштапкы формасына же олчомуно келе алса, андай нерселерди серпилгичтуу нерселер деп атайбыз.
• Кучтун таасири токтогондо нерсе баштапкы формасына же олчомуно келе албаса, анда мындай деформация калдыктуу же пластикалык деформация деп аталат.

• Болукчолордун тен салмактуулук абалынын озгорушу менен аларды кайра баштапкы абалдарына алып келууго жондомдуу болгон оз ара аракттешуу кучтору нерседе серпилгичтуулук кучун пайда кылат.
• Ал кучтун чондугу серпилгичтуу пружиналардын деформацияланышында томонку формула менен аныкталат.

F = - k x

Серпилгичтуулук кучу деформациянын чондугуна туз пропорциялаш. Бул Гук закону (1635-1703) деп аталат.

Мында k – пружинанын катуулук коэффиценти. Ал Н/м менен ченелет.

F – нерсени деформациялоочу куч.

«-» белгиси серпилгичтуулук кучу дайыма кысылууга же созулууга карама каршы багытталарын корсотот.

X – деформациянын чондугу

Деформациянын турлору

• Созулуу (кысылуу)
• Жылышуу
• Толгонуу
• Ийилуу

Созулуу жана кысылуу

Жылышуу

айлануу

ийилуу

Деформация турмушта

динамометр

• Жыйынтыктоо бёлщгщ:

Катуу заттар

Аморфтук

Кристалдык

Ички тузулушу

Иретсиз

Иреттуу

Бышыктоо учун суроолор

• Аморфтук жана кристалдык нерселер бири биринен кандайча айырмаланат?
• Изотроптук касиет деген кандай экен?
• Серпилгичтуу деформация деп эмнени айтабыз?
• Калдыктуу деформация деп эмнени айтабыз?
• Деформациянын кандай турлору бар?

• 2Н кучтун таасири астында 4см ге узарган пружинанын катуулугун аныктагыла.

Берилди: Формула: чыгаруу:

F =2Н F = - k x k = 2Н/0,04м=

X =4см=0,04м k = F/x =50 Н/м.

k - ?

Щйгё тапшырма 32, 33, 34, 35.

Окуучулардын билимин баалоо.

Кёъщл бурганыъыздар щчщн чоъ рахмат!