Күн системасы 4-класс

Күн системасы  — планеталардын системасы, анын ичине  Күн  жылдызы жана аны айланган бардык космос объектилери кирет.

Планета  ( грек.   πλανήτης  — «саякатчы») – өзү жарык чыгарбай Күндүн нурунун чагылышынан жаркырап көрүнүп, анын айланасында кыймылдоочу чоң асман телосу.

Азыркы кезде Күн системасында 9 планета белгилүү:  Меркурий ,  Чолпон ,  Жер ,  Марс ,   Юпитер ,  Сатурн ,  Уран ,  Нептун ,  Плутон . Мындан башка бир нече миң кичине планеталар бар. Планеталар Күндүн түрдүү аралыкта жайгашып, анын айланасында эллипс орбитасы бонча кыймылдашат. Күнгө эң жакыны Меркурий, эң алысы Плутон.

Меркурий -  Күн гө жакын турган биринчи планета, ал Айдан бир аз гана чоң, анын өтө жай кыймылда боло тургандыгы аныкталган. Анын өз огунун айланасында айланышы 58,65 жер суткасын түзөт.Меркурий планетасынын экваторуна күн нуру түшкөн бетинин темп-расы +400°С ден жогору болуп, түнкүсүн ошол эле жердин температурасы –180°С ге чейин төмөндөйт. Анын Күн нуру тийген жеринде коргошун, калай, а тургай цинк металлы да эрип кетет. Ал планетанын бетинде көптөгөн чуңкурчалар (кратерлер) болгондуктан, сүрөтү боюнча Айдын бетинен айырмалоо өтө кыйын. Анын жандоочусу жок.

Чолпон  (орусча Вене́ра) —  Күн системасынын  экинчи планетасы. Күндүн айланасында айлануу мезгили 225 сутка. Өз огунда айлануу убактысы 243 күн. Чолпон кечинде Күн баткандан кийин же таң заарында көрүнөт. Ал асмандагы Күн менен Айдан кийинки эң жарык жылдыз . Диаметри – 12 100 км

Жер  -  Күн системасындагы   планета . Негизги табигый байлыктын бир түрү, айыл чарбасындагы өндүрүүнүн башкы каражаты. Күндөн алыстыгы боюнча 3-орунда, өлчөмү жана массасы боюнча чоң планеталардын ичинен 5-орунда турат.

Марс  —  Күн системасынын  төртүнчү  планетасы , бул планетаны "кызыл планета" деп дагы аташат. Марс — бул жука атмосферасы бар, үстү айдагыдай кратерлерди жана жердегидей вулкандарды, өрөөндөрдү, чөлдөрдү жана полярдык калпактарды камтыган жер тобунун планетасы. Марс планетасынын суткасы 24 саат 37 минута 23 секунданы, түзүп, Күндү толук бир айланып чыгуусу (бир жылы) 687 жер суткасына барабар. Бул жагынан планета Жерге көп жагынан окшош болгондуктан, аны Жер тобунун катарына кирген планета деп аташат.

Юпи́тер  —  Күн системасында  бешинчи планета. Көлөмү боюнча эң чоң планета (Күн системасында). Жаркырактыгы боюнча Чолпон менен Марстан кийинки планета. Юпитердин айлануу мезгили экватордо 9 саат 50 минута 30 секунда, орточо кеңдикте – 9 саат 55 минута 40 секунда. Юпитердин көлөмү Жердин көлөмүнөн 1315 эсе, массасы 318 эсе чоң.

Сату́рн  —  Күн системасында  Күндөн аралыгы бонча 6 -  планета .  Юпитер ден кийин, экинчи зор планета. Сатурн, Юпитер,  Уран  жана  Нептун  газ гиганттары деп классификацияланат. Шакекчеси менен таанымал. Сатурндун экваторунун радиусу 60240 км болуп, көлөмү Жердин көлөмүнөн 770 эсе, массасы Жердикине салыштырганда 95 эсе чоң. ндү 9,64 км/сек орточо ылдамдык менен 29,5 жылда толук 1 айланып чыгат. Өз огунун айланасында айлануусу анын экваторунда 10 саат 14 минутага жана  экватор дон алысыраак орто кеңдигинде 10 саат 39 минга барабар. Сатурндун экваторунун радиусу 60240 км болуп, көлөмү Жердин көлөмүнөн 770 эсе, массасы Жердикине салыштырганда 95 эсе чоң.

Уран  —  Күн системасында  жетинчи  планета . Зор планеталарга кирет. Диаметри бонча  Жер ден 4 эсе чоң. Көлөмү Жердин көлөмүнөн 61 эсе, массасы жер массасынан 14 эсе чоң. Ал Күндөн өтө алыс жайгашкан жана 19,2 астрономиялык бирдик аралыкка жакын орбита боюнча айланат.Уран 84 жылда Күндү толук бир жолу айланат. 

Нептун  –  Күн системасындагы  Күндөн баштап санаганда сегизинчи  планета . Нептундун түсү, чоңдугу, массасы жана атмосферасы Уранга окшош. Нептун орбита боюнча5,4 км/сек орточо ылдамдык менен Күндү 164,79 жылда толук бир жолу (айлануунун сидерикалык мезгили) айланып чыгат. Анын диаметри Жердин экватордук диаметринен 3,88 эсеге чоң (49500 км). Күнгө чейинки орточо аралыгы 4500 миллион км

Плутон  – Күн системасындагы Күндөн санаганда аралыгы боюнча тогузунчу планета.  Күндү 4,7 км/сек ылдамдык менен 248 жылда айланып чыгат,температурасы –230°С; диаметри 2015-жылдагы эсептөөлөр боюнча 2370±20 км