Кыргызстандын топурагы

• Сабактын: тиби

• Сабактын максаты:Топурак менен жакындан таанышуу

• Билим берщщ:Топуракты тщзщщчщ факторлорду окутуу

• Ёнщктщрщщ максаты:Топуракты сактоону щйрётщщ

• Тарбиялык максаты:Жаратылышка аяр мамиле жасоону щйрётщщ

• Сабактын жабдылышы: Топурактын тщрлёрщ

• Сабактын жщрщшщ: Саламдашуу менен баштоо

• Уюштуруу :Топурак тууралуу (кыска) макал, ыр айтышат

• Щй тапшырманы текшерщщ (7-10 мщн)

Сууларды булгануудан сактоо. Жер кёчкщлёр.

• Ётщлгён теманы кайталоо:

• Жер кёчкщлёрдщн тщрлёрщ, суроолорго жооп беришет

• Жаъы теманы тщшщндщрщщ: ( -мщнёт)

Топурак – жаратылыштагы башкаларга окшобогон тщзщлщш. Тщшщм берщщгё жёндёмдщщ жер кыртышынын щстщъкщ катмары. Азыркы топурак таануу илиминин негиздёёчщсщ орустун улуу табият таануучусу В. Докучаев топуракты ёз алдынча табигый тарыхый тело, аны минералдык гана же органикалык тщзщлщшкё киргизщщгё болбойт деп эсептеген.

Топурак суунун ,абанын жана тирщщ организмдердин аракетинен пайда болгон б.а органикалык жана органикалык эмес заттардын татаал ёз ара аракеттешщщсщнщн натыйжасында пайда болгон жаратылыштык тщзщлщш.

Бышыктоо

Топуракты пайда кылуучу башкы факторлор – тоо тектеринин талкалануусуна таасир этщщчщ климат топурактын пайда болу процессинин ылдамдыгына таасир этщщчщ жылуулук менен ным, ёсщмдщктёр жаныбарлар

Топурак тоо тектеринин талкаланып, щбёлёнгён майда бёлщкчёлёрщ менен майда жаныбарлар жана микроорганизмдердин ёз ара аракеттеги аралашмасынан турган жаратылыштын ёзгёчё компоненти. Анын арасындагы боштуктарда, минералдык бёлщкчёлёрдщн беттеринде суу (ным), аба жана тиричилиги аяктаган организмдердин калдыктары аралашып жщрёт. Топурактын маанилщщ бёлщгщ- гумус же чириндилерден пайда болгон каралжын тщстёгщ зат. Гумустун топуракта болушу анын кщрдщщлщгщн аныктайт, ёсщмдщктёрдщн ёсщшщнё ыъгайлуу шарт тщзщлёт.

Топурак- аймактык – жаратылыш комплексинин эъ маанилщщ компоненти. Ал жер бетиндеги ёсщмдщктёрдщн ёсщщ шарты, кёп жаныбарлардын жана микроорганизмдердин жашоо чёйрёсщ, дээрлик бщткщл айыл чарбасынын ёсщп – ёнщгщщсщ базасы, ёнёр жайда керектелщщчщ бир канча чийки заттардын (сырье) ёндщргщч булагы. Акырында ал элдин теъдеши жок байлыгы, ошого жараша коргоого, сарамжалдуу мамиле кылууга татыктуу.

Топурак тщзщщчщ факторлорго жер бетинде жщрщп жаткан ар кандай физикалык, химиялык жана биологиялык процесстер кирет. Топурактын пайда болушунда ал факторлордун ар биринин ёз алдынча таасирлери эмес, ошол факторлордун ар биринин ёз алдынча таасирлери эмес, ошол факторлордун комплексинин таасири маанилщщ.

Орустун кёрщнщктщщ окумуштуусу, топурак таануу илиминин негиздёёчщсщ В.В.Докучаев “топурак- ландшафттын кщзгщсщ” деп айткан. Бул чындыгында эле, топурактын таралган тщрлёрщ ошол жердин релиефин, климатын, суу режимин, ёсщмдщктёрщн жана ландшафттарын мщнёздёп турат.

Кыргызстандын аймагы тоолуу. Тоолордо бардык процесттер жана кубулуштар бийиктик алкактуулук закон ченемдщщлщгщнё баш ийишет. Мисалы, тоо тектеринин талкаланып щбёлёнщщсщ ар кандай бийиктикте ар башка интенсивдщщлщктё жщрёт. Ошондой эле талкаланган щбёлёнгён тоо тектеринин продукциясынын ордунда калышы, бир жерден экинчи жерге сщрщлщшщ жана башка жерде топтолушу жер бетинин рельефинин мщнёзщнё, талкалануунун даражасына жараша жщрёт. Тоо чокуларында,бийик капталдарда талкалануунун продукциясы токтобойт, ал эми куюлма шагылдар, корумдар туруксуз гравитациялык кщчтёрдщн таасири астында акырындап жылып, которулуп турушат. Натыйжада ал жерлерде майда кум, чаъ топтолуу шарты тщзщлбёгёндён кийин, топурактын пайда болушу да мщмкщн эмес. Кыргызстандын аймагында мындай топурак тщзщлбёгён аянттар республиканын жалпы аянтынын 27,2%ин тщзёт, т.а. аска зоолор, мёъгщ карлар, куюлма шагылдар,корумдар ж.б. топураксыз жерлердин аянты 53,6 миъ км². Талкаланып щбёлёнщщнщн продукциясы топтолууга шарт тщзщлгён тоо этектеринен баштап 3500-3600 м бийиктиктерге чейин бийиктик алкактын абалына жараша ар кандай типтеги топурактар пайда болот.

Тоодогу топурактын жаралышында рельеф менен денудациялык процесттер чечщщчщ ролду ойнойт. Улам бийиктеген сайын топурактын механикалык жол менен алынып кеткен минералдык заттардын массалык саны артат. Алар менен кошо геохимиялык жол менен чыгып кеткен заттар тоо топурактарында заттардын терс маанидеги теъдештигин (балансын) тщзёт. Мындай шартта, улам бийиктеген сайын талкаланган щбёлёнгён тоо тектеринин арасында майда фракциядагы чаъ сымал заттар аз сууда эрип кетщщчщ минералдык заттар жана туздар жуулуп кеткендиктен жокко эсе болуп, топурак кесек фракциялуу чаъ сымал заттар аз сууда эрип кетщщчщ минералдык заттар жана туздар жуулуп кеткендиктен жокко эсе болуп, топурак кесек фракциялуу калдыктарды калыптанат. Тоо этектеринде, жанаша –жаткан тщздщктёрдё топурактын курамында туздар, кёбщнчё карбанаттуу (акиташ) жана сульфаттуу (кщкщрттщщ) туздар кездешет.

Тоо этектери жана эъкейиш тщздщктёр аллювиалдык конустардан башка лесс катмарлары менен капталган. Алардын щстщндё Кыргызстандын негизги айыл чарбасына иштетилщщчщ боз топурактар калыптанышат.

Топурактын тщзщлщшщндё климаттык факторлордун орду да бир кыйла.Бийиктик жана капталдардын экспозициясы боюнча жылуулуктун таралышы, негизги аба массаларынын кыймыл багытына жараша кырка тоолордун жайгашышы, алардын капталдарында нымдын таралышы ж.б. топурактардын ар тщрдщщлщгщн аныктоочулардан болуп эсептелет. Жылуулуктун бийиктик боюнча таралышынын закон ченемдщщлщгщ бийиктик алкактуулук закон ченемдщщлщгщнё баш ийет.

6.2. Тоо топурактын ёзгёчёлщктёрщ

Кыргызстандын аймагындагы топурактын ар тщрдщщлщгщ абсолюттук бийиктиктин ётё ёзгёрмёлщщлщгщ жана рельефтин татаалдыгы менен тщшщндщрщлёт. Алардын таралышындагы негизги закон ченемдщщлщк – бийиктик алкактуулук. Бийиктик алкактуулукка ёз салымын киргизе турган факторлордун ичине рельефтин мщнёзщ жана климаттык шарт кирет. А.Мамытов Кыргызстандын аймагында таралган топурактардын тёмёнкщ ёзгёчёлщктёрщн белгилейт:

• тоо топурактары тщздщктёгщ талаа топурактарына караганда ёзгёчё татаал жаратылыш шарттарда эъ кёп тщрдщщ контрастык рельефтин щстщндё калыптанышат;

• рельефтин ар тараптуу экспозициясына тийген кщн нурунун, жааган жаан- чачындын бирдей болбогонуна байланыштуу топурак калыптандыруучу факторлордунттаасири да эъ эле ар тщрдщщ;

• тоолордо талкалануу , щбёлёнщщ процесстер бийиктикке жараша ар башка кщчтёрдщн басымдуулугу менен ётёт жана талкалануунун продукциясы мейкиндик боюнча бирдей таралбайт;

• тоо топурактары кёпчщлщк учурда тереъдиги аз , жука кыртыштуу болгондуктан биологиялык активдщщлщгщ тёмён жана ар кандай тышкы кщчтёргё туруштук берщщсщ да тёмён. Ошондуктан , тоо топурактары тщздщктёрдщн топурактарына караганда батыраак жаъырып турат;

• тоолу шартта биогеохимиялык процесттердин жщрщшщ да бийиктикке байланыштуу. Ёсщмдщктёрдщн тамыры аркылуу минералдык заттардын алынышы жана ёсщмдщктёрдщн калдыктарынын чирип, гумуска айланышы, улам бийиктеген сайын жай жщрёт, ошого байланыштуу , бийик жерлерде ёсщмдщктёрдщн калдыктары жылына толук чирип щлгщрбёй калгандыктан топурактын щстщнкщ бетинде торф сымал катмарлар пайда болот.

6.3. Кыргызстандын аймагындагы топурактардын таралышындагы жалпы закон ченемдщщлщктёр

Кыргызстандын аймагындагы топурактардын таралышындагы негизги закон ченемдщщлщк – бийиктик алкактуулук. Бийиктик алкактуулукка таасирин тийгизген фактордун ичинен рельефтин мщнёзщнё жараша калыптанган климаттык шарт негизги ролду ойнойт. Кыргызстандын аймагында таралган топурактарды калыптануу шарттарына карата айырмачылыктардын негизинде эки топко бёлщнёт. Эки топко бёлщщнщн негизги шарты жер бетинин эъкейиштиги жана ага байланышкан топурак тщзщщчщ процесттердин жщрщшщ, эъкейиштиги аз тоо этегиндеги тщздщктёрдщн , тоо арасындагы туюк ёрёёндёрдщн тамандарындагы жана бийик тоолордогу кётёрщлгён тщзёъ келген аймактардын сырттардын топурактары бир топту, ал эми эъкейиштиги жогорку тоо капталдарынын капталдары экинчи топту тщзщшёт. Биринчисинде алкактуулук вертикалдык багытта таралган. Ар бир топтун ичинде ёзгёчёлщктёрщнё жараша бир нече топурактын типтерине бёлщнщшёт.

А. Мамытов Кыргызстандын аймагында таралган топурактарды жер бетинин геоморфологиялык шарттарына жараша тёрт топко бёлёт:

- тоо этектериндеги ачык ёрёёндёрдщн тщздщктёрщндё тараган топурактар (500-1000 м);

- тоо арасындагы туюк ёрёёндёрдщн тамандары боюнча тараган топурактар (500-1000 м);

- бийик жайгашкан сырттарда тараган топурактар ( 1300-3200 м) ;

- тоо капталдарында тараган топурактар (1000-4500 м).

Бул топтордон башка, алардын арасында суу балансына байланыштуу ёзгёчё шартта калыптанган топурактардын тщрлёрщ бар.

Тоо этектериндеги ачык ёрёёндёрдщн тщздщктёрщндё тараган топурактар аллювиалдык , проллювиалдык чёкмёлёрдщн щстщндё жарым чёл жана чёлдщщ – талаа ёсщмдщктёрщнщн ёскён жайларында тараган. Топурактын негизги типтеритуран боз топурагы, аз карбонаттуу боз топурактар аз гумустуу болсо да айыл- чарбасында кеъири пайдаланылат, Республиканын жер ресурстарынын негизин тщзщшёт.

Тоо арасындагы туюк ёрёёндёрдщн тамандыры боюнча тараган топурактар. Туюк ёрёёндёрдщн тамандарындагы тщздщктёр абсолюттук бийиктиктери боюнча айырмаланышат жана тёмёндён жогору карай кадимки боз топурактар, аз карбонаттуу ачык- коъур, коъур, кара коъур, шалбалуу- коъур жана аз гумустуу кара топурактар тараган. Тоо арасындагы туюк ёрёёндёрдщн топурагы скелеттщщ. Денудациянын жщрщшщндёгщ мезгил-мезгили менен капталдардын шиленип келген тоо тектеринин талкаланган массасынын ёрёёндёрдщн тамандарына чогулуу процесси топурактын улам жаъырышына алып келет. Гумустун ёлчёмщ 1% тен 3%ке чейин.