Математика сабагы

Ондук бөлчөктөр.

Бөлүмү ондун даражасына барабар болгон бөлчөктөр ондук бөлчөк деп аталат жана  түрүндө жазабыз.

М: 5,6578 ; 0,34567; 23,087954 ж.у.с. болот.

 бөлчөгүндө   – бүтүн бөлүгү,  - бөлчөк (минимий) бөлүгү болушат.

Ар кандай ондук бөлчөктү кадимки бөлчөк түрүндө жазса болот.

М: 2,34 = 2  = 2  =   деп жазса болот.

Ондук бөлчөктүн минимий бөлүгүндөгү сандарынын акыркы бир мүчөсү же акыркы бир нече мүчөсү кайталана берсе ал чексиз мезгилдүү ондук бөлчөк деп аталышат жана а, в(скн) же а, 0(вн) ж.у.с болуп белгиленишет.

М: 3,067(8) ; 5, (43) же 2,345(3); ... түрүндө берилиштери мүмкүн.

3,067(8) =   =   ;

5, (43) =   =   = 5  ;

2,345(3) =   =   =   = 2  болгон кадимки бөлчөктөргө айланат.

Кадимки бөлчөктөн чектүү ондук бөлчөк, мезгилдүү ондук бөлчөк,чексиз мезгилсиз ондук бөлчөктөр бөлчөктүн алымындагы мүчөсүн бөлүмүндөгү мүчөсүнө бөлүүдөн алынат.

М:   = 0,33333 ... = 0,(3)=   =   =   болсо,

 = 0,6666 ... = 0,(6) =   =   =   болорун көрдүк.

Мезгилдүү ондук бөлчөктөр менен амал аткарганда аларды кадимки бөлчөктөргө айландырып андан амал аткарабыз.

Чектүү ондук бөлчөктөрдү кошууда ( кемитүүдө ) бүтүн бөлүгүнө бүтүн бөлүгүн (бүтүн бөлүгүнөн бүтүн бөлүгүн )минимий бөлүгүнө минимий бөлүгүн (минимий бөлүгүнөн минимий бөлүгүн)үлүштөрүнө жараша кошобуз (кемитебиз).

М: 23,564 + 123,48 = 147,044. ₊ 23,564

123,480

123,48 - 23,564 = 99,916 123,480

^- 23,564

Ондук бөлчөктөрдүү көбөйтүүдө, кадимки бүтүн сандарды көбөйткөн эрежеде көбөйтүп, андан кийин ал ондук бөлчөк сандарынын үтүрдөн кийинки цифраларынын санын санап, көбөйтүндүнүн сол жагынан эсептеп үтүрүн ажыратабыз.

М: 3,25∙2,13 = 6,9225 болот.

Ондук бөлчөктөрдө бөлүү амалын жүргүзүүдө, бөлүнүүчү жана бөлүүчүнүн экөөн тең бүтүн санга жеткенге чейин онго көбөйтүп андан бөлүү амалын жүгүзүү талапка ылайык келет же ондук бөлчөктү кадимки бөлчөккө айландырып амал аткарабыз.

М:3,125 : 0,25 = 3125 : 250 = 12,5 же кадимки бөлчөктөргө айлантып амал аткарсак 3,125 = 3  = 3  =   ; 0,25 =   =  болушса ,

анда  :   =   :   =  = 12,5 болот.