Мутациялы? ?згергіштік.
Ма?саты:
Білімділік: О?ушылар?а мутациялы? ?згергіштікті? т?рлері; оны? типтері ж?не болу себептерімен таныстыру, а?за?а ?сері жайлы білім беру.
Дамытушылы?: О?ушыларды? саба??а белсенділігін , кітап?а ?ызы?ушылы?ын арттыру, м?тінмен ж?мыс істей білу, та?ырыпта?ы негізгі ??ымды тауып, сызбан?с?аны толтыру?а машы?тандыру, ?исынды ойлауын дамыту.
Т?рбиелік: О?ушыларды ?жыммен ж?мыс істеуге, ізденімпазды??а, ?з бетінше е?бектенуге, ?зара білімдерін тексеріп, ба?алау?а ж?не адалды??а т?рбиелеу.
Саба?ты? ?дісі: Шаталовты? тірек-сызбалары, интерактивті ?діс,
ба?дарламалан?ан о?ыту.
Саба?ты? типі: жа?а саба?
К?рнекіліктер: интерактивті та?тада слаидтар, суреттер, ?алымдарды? суреттері (Гуго Мари Де Фризді?), тапсырмалар т.б
П?наралы? байланыс: тарихпен, географиямен, ?мірмен байланыс.
Саба? барысы
І. ?йымдастырушы кезе?.
О?ушыларды психологиялы? т?р?ыдан дайындау. Шатты? ше?бері ?дісін ?олдану. «Бір-бірімізге с?ттілік тілейміз!»
-Балалар саба?ымызды бастамас б?рын саба?ымыз с?тті ?ту ?шін бір-бірімізге ж?ректен шы??ан жылы лебіздерімізді білдірейік. «Мені? ойымша сендер б?гінгі саба?тан ?здері?е ?мірге ?ажетті ма?л?маттарды алады деп ойлаймын!».
-Б?гінгі саба?ымыз ерекше болады деп ойлаймын!
-Б?гінгі саба? б?рімізді? есімізде ?алсын!
-Саба?тан жа?сы ?сер аламыз деген сенімдемін!
-Саба?ымыз с?тті ?тсін!
ІІ. ?й ж?мысын тексеру.
??пия сан тапсырмасы.
- Т??ым ?уаламайды
- Модификациялы? ?згергіштік
- ?згергіштік
- Варияциялы? коэффицент
- Реакция м?лшері
- Мутациялы? ?згергіштік
- Варияциялы? ?атар
??пия сан: 3 5 7 2 4 1 6 /Слаид 2,3/
Ауызша с?ра?тар?а жауап беру:
1.?згергіштік дегеніміз не?
2.Т??ым ?уаламайтын ?згергіштікті сипаттап, оны? себебін ашы?дар ж?не мысалдар келтірі?дер (сурет 1-2).
3.А?залар ?шін «реакция м?лшері» деген не? О?ан мысалдар келтірі?дер.
4. ?згермелі н?с?а ?атары деп нені айтамыз?
5. Бидай маса?ыны?белгі ?згергіштігіні? мысалын ?арастыр?ан болатынбыз. /слаид 4/ Не себепті варияциялы? ?атарда?ы н?с?аларды? кездесу жиілігі ?рт?рлі?
Сурет бойынша с?ра?тар:
Мына суретте ?рт?рлі орта жа?дайларында ?сіп дамы?ан бір ?сімдік бейнеленген. /Слаид5/
1-?те ??нарлы топыра?та?ы
2-??р?а? топыра?та?ы
3-к?ле?келі жердегі
4-сулы ортада?ы
1-с?ра?:
Жас дараларды? (1,2,3,4) генотиптері бірдей ме?
2-с?ра?:
Не себептен 1,2-дараларды? фенотиптері ?р т?рлі болады?
3-с?ра?:
?андай жа?дайда осы дараларды? фенотиптері бірдей болу?а тиіс?
ІІІ. Жа?а саба?.
Б?гін біз ?згергіштікті? екінші т?рі мутациялы? ?згергіштікпен танысамыз.
/Слаид 6, 7/
Мутация - организм генотипіні?, я?ни хромосомалар мен оларды? ??рамды б?ліктері – гендерді? ?згеруіне байланысты кездейсо? пайда болатын, т??ым ?уалайтын ?згергіштік. /Слаид 8/
Мутация деген ??ымды е? ал?аш голландиялы? ботаник ж?не генетик Гуго Мари Де Фриз (1848-1935) енгізді. /Слаид-9. ?алымны? суреті
Ол есекш?п (энотера) ?сімдігіні? кейбір белгілеріні? ?алыпты жа?дайдан ауыт?итынды?ын ж?не ол т??ым?уалайтынды?ын бай?ады.
Осы зерттеулерден кейін 1901 жылы «Мутациялы? теория» деген е?бегі жары??а шы?ты. /Слаид 10/
Мутация сырт?ы орта факторларыны? ?серінен пайда болады. Оларды мутагендер деп атаймыз. Оны? ?ш т?рі бар:
/Слаид 11/
Экологиялы? жа?дайларды? б?зылуы организмні? мутация?а ?шырауына негізгі себеп болып отыр.
/Слаид 12/
Мутациялар организмні? ?андай жасушаларында пайда болатынды?ына байланысты 2-ге б?лінеді.
/Слаид 13, 14/
Генотипті? ?згеру сипатына ?арай мутациялар: гендік, хромосомды?, Генотипті? ?згеру сипатына ?арай мутация ?лкен 4 топ?а б?лінеді: Гендік, хромосомды?, геномды? ж?не цитоплазмалы? болып б?лінеді. Мутацияларды? осы т?рлері жайлы ?азір ба?дарламалан?ан карта к?мегімен о?улы?тан , ?осымша материалдардан ?з беттері?мен о?ып ?йреніп, интерактивті та?тада?ы мына сызбаны толтырасы?дар. Ол ?шін мутацияны? т?рлеріне байланысты сыныпты 4 топ?а б?леміз. ?рбір топ ?зіні? ба?дарламалан?ан картасы бойынша ж?мыс істейді.
О?ушыларды? сызба бойынша жауабы.
Ауызша с?ра?тар?а жауап беру.
1/ Мутациялы? теорияны? негізін кім ?алады?
2/ Гендік мутацияны? пайда болуыны? негізгі себептері ?андай?
3/Полиплоидия ?німдеріне не жатады?
4/Т?жірибелік жолмен полиплоидты ?німдерді ?алай алу?а болады?
5/Плазмоген ?ай органоидта кездеседі?
6/Хромосомалы? мутацияны? ?андай т?рлерін білесі?дер?
Хромосомалы? мутация жайлы білімімізді шы?дау ма?сатында «Адас?ан объектілер» тапсырмасын орындаймыз.
І?. Саба?ты ?орытындылау ма?сатында графикалы? диктантты орындаймыз.
Графикалы? диктант 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
С?ра?тары:
- Мутация –организм генотипіні?, я?ни гендерді? ?згеруіне байланысты кездейсо? пайда болатын т??ым?уалайтын ?згергіштік.
- Мутация туралы ??ымды ?ылым?а Г.Мендель енгізді.
- Хромосомалы? мутациялар ??рылымыны? ?згеру салдарынан болады.
- Мутация мутагендерді? ?серінен болады.
- Мутация ??былысы тек ?сімдіктерге ?ана т?н.
- Химиялы? мутагендерге – радиоактивті , лазер с?улелері жатады.
- 1901 ж Де-Фризді? «Мутациялы? теория» деген е?бегі жары??а шы?ты.
- Генеративтік, я?ни дене жасушаларында?ы мутация.
- Мутация ?андай жасушаларда пайда болатынды?ына байланысты екіге б?лінеді.
- Мутация т??ым?уаламайды.
Б?гінгі саба?ымыздан ?згергіштікті? екінші т?рі- Мутациямен танысты?. Ал модификациялы? ?згергіштік пен мутациялы? ?згергіштікті? айырмашылы?ы неде? Со?ан Венн диаграммасын ??ры?даршы.
Ресми деректер бойынша ?аза?станны? 34 н?ктесінде ірілі-?са?ты ядролы? жарылыстар мен сына?тар ж?ргізілген. Осы сына?тарды? н?тижесінде атмосфера?а, литосфера?а, гидросфера?а ?те к?п м?лшерде радиоактивті заттар шы?арыл?ан. Елімізді? к?птеген айма?тарында радиацияны? ?серінен кемтар м?гедек с?билер д?ниеге келуде. Осы сына?тарды? ішінде Семей полигоны негізгі орында.
-?ай жылы ал?аш Семей полигонында жарылыс болды?
- «Семей-Невада» ?оз?алысын бас?ар?ан кім?
-Онда?ы ма?сат ?андай?
-Б?л сына??а мораторий жарияла?ан кім?
Сонымен саба?ымызды ?орытындылай келе мутация пайдалы ма, ?лде зиянды ма? Пайдасы мен зиянын атап шы?ы?даршы.
-Ал біз ?з денсаулы?ымыз?а жауапкершілікпен ?арауымыз керек. «Дені сау ?рпа?- жар?ын болаша?» дей келе саба?ымды ая?таймын.
?.Рейтинг ж?йесі бойынша ба?алау:
?І. ?йге: Мутация деген с?зге 5 жол ?ле? ??растыру, 1-5 с?ра?тар.
225
165 402 
