Разработка внеклассного мероприятия "Овеянные славою флаг наш и герб "

Номинация:

Шишева Жанна Лёлевна,

учитель адыгейского языка и литературы

МБОУ «Средняя общеобразовательная

школа № 5 » аула Блечепсин

ул. Ворошилова,9

Кошехабльского района

тел.: 8-918-921-20-73

Темэр: Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо тамыгъэхэр.

Мурадыр: Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо тамыгъэхэу Гербым, Быракъым ык1и Гимным ятарихъ, ямэхьанэ нахь куоу к1элэеджак1охэм ягъэш1эгъэныр; патриотическэ гъэсэныгъэ ахэлъхьэгъэныр; лъэпкъ зэфэшъхьафхэу республикэм щыпсэухэрэм азфагу зэгурыIоныгъэ илъэу зэрэпсэунхэ фаер агурыгъэIоныр.

Нэрылъэгъу IэпыIэгъур: Россием и Герб, и Къэралыгъо быракъ, икарт, Адыгэ Республикэм и Герб, и Къэралыгъо быракъ, икарт; лъэпкъ зэфэшъхьафхэу Адыгэ Республикэм щыпсэухэрэм ясурэт; «Нарт Саусырыкъо машIор къызэрихьыгъэр» зыфиIорэм исурэт.

Урокым ик1уак1

1. Классым изэхэщэн. Занятием мурадэу иIэм нэIуасэ кIэлэеджакIохэр фэшIыгъэнхэр. ( я 2-рэ слайдыр)

1 к1элэеджак1ор Мэщбэш1э Исхьакъ иусэу «Щэпсэух дунаим адыгэ лъэпкъхэр» зыфи1орэм къеджэ( я 3-рэ слайдыр):

Щэпсэух дунаим адыгэ лъэпкъхэр,

Дахэшъы дахэ ягугъэ нэпкъхэр.

Тыгъэм кIэгушIух. Ощх дахи пэплъэх,

Яхьасэ шIагъи чIылъэм щэшъхьалъэ.

ЦIыфыр къафэхъумэ, гушIуагъом пае,

ШхончкIэ ошъогум, огум дэуаех.

Насып къежьапIэр чъыгкIэ фаублэ,

КъыфэкIмэ, блэкIрэм фэхъун жьаупIэ.

Щэпсэух дунаим адыгэ лъэпкъхэр,

Дахэшъы дахэ ягугъэ нэпкъхэр.

Насыпым фэк1ох, ер 1уагъэзык1ы,

Щынапхэм ыпсэ л1ыгъэм 1уестык1ы.

Тыжьын бгырыпххэр – тыгъпсы блэрых,

Къамэу аголъхэр пыйк1э хьазырых.

Джы къызнэсыгъэм, зэман блэк1ыгъэм

Игын гъозымэу тэ тызхэтыгъэм

Ибэлахь гу1и тынэгуи к1эк1рэп,

Игугъуи тэш1ы. Тымыш1ыни тлъэк1рэп.

Щэпсэух дунаим адыгэ лъэпкъхэр,

Дахэшъы дахэ ягугъэ нэпкъхэр.

Тыгъэм к1эгуш1ух. Ощхбыби паплъэх.

Яхьэсэ ш1агъи к1ырэу мэшъхьалъэ.

«Л1ы хъущтых!» а1оу сабыйхэр ап1ух,

Яч1ылъэ гъогуи хьалэлэу ак1у.

1. К1элэегъаджэм игущы1эхэр( я 4-рэ слайдыр):

1. Адыгэ Республикэм фэгъэхьыгъ.

Кавказ къушъхьэтхым итемыр чэпэ дахэхэм Адыгэ Республикэм защиушъомбгъугъ.

Республикэм ц1э езытыгъэ адыгэхэр Кавказым и Темыр – Къохьап1э ижъ дэдэк1э щыпсэущтыгъэ ц1ыфхэр ары.

Тхыгъэу къытлъы1эсыжьыгъэхэм къызэраушыхьатымк1э, адыгэхэр къызтек1ыгъэхэм лъэхъэнэ зэфэшъхьафхэм мыщ фэдэ этнонимхэр я1агъэх: мыот1ыхэр, зыхьыххэр, къосэгъухэр.

Зэгорэм Темыр Кавказым зынахь лъэпкъышхо имысыгъэ адыгэхэр Кавказ заом ыпкъ къик1ык1э я Х1Х-рэ л1эш1эгъум ият1онэрэ к1элъэныкъо лъэпкъ тхьамык1агъоу къяхъул1агъэм ыуж зэк1э дунаим итэкъухьагъэ щыхъугъ. Тыркуем, Къок1ып1э Благъэм нэмык1ырэ хэгъэгухэм джыдэдэм адыгэу миллионищым ехъу ащэпсэу.

Адыгеир республикэ зыхъугъэр (Урысые Федерацием зык1э щыщэу) 1991-рэ илъэсыр ары. Республикэм ипрезидент, Къэралыгъо Совет – Хасэр хадзыгъэх, Министрэхэм я Кабинет зэхащагъэ.

Адыгэ Республикэм иапэрэ Конституцие 1995-рэ илъэсым гъэтхапэм и 10-м аштагъ.

– Сыда Родинэр къызщежьэрэр? (Я 5-рэ слайдыр)

(К1элэеджак1омэ яджэуапхэр)

(Я 6-рэ слайдыр)Ц1ыфэу дунаим тетым зэк1эми я Родинэр ян, яунагъу. Сабыим хахъо къэс и Родинэ лъэгъуныгъэу фыри1эр нахь ины мэхъу зэпыт. Къэралыгъо зэфэшъхьафэу дунаим тетыр бэ. Шъхьадж ихэгъэгу ш1одах. Тэри тиреспубликэ тш1одах, тш1оин ык1и лъэшэу тырэгушхо.

• Мыр Россием икарт. ( я 7-рэ слайдыр) Ащ республикэу, хэку зэфэшъхьафэу хахьэрэр 78- рэ мэхъу. Тэ тиреспублики ахэмэ зык1э ащыщ. Тэ, адыгэхэм, хэгъэгушхоу Россием тыришнахьык1. Къэралыгъо пэпчъ ежь хихыгъэу герб, гимн, быракъ иI. Ахэмэ къэралыгъо тамыгъэк1э яджэх. ( я 8-рэ слайдыр).

Тихэгъэгушхоу Россием ит Къэралыгъо тамыгъэхэр марых:

Адырэ къэралыгъохэм афэдэу Адыгэ Республикэми герб, гимн, быракъ иI. Адыгеем и Герб дахэу зэгъэфагъэ.( я 9-рэ слайдыр) Ащ хахьэрэ пкъыгъо пэпчъ мэхьэнэ гъэнэфагъэ иI. Герб хъураем ышъхьагъкIэ къыщежьэу къекIокIырэ лентэм зы бгъумкIэ адыгабзэкIэ «Адыгэ Республик» адырабгъумкIи урысыбзэкIэ «Республика Адыгея» тетхагъ. Ахэмэ азфагу, гербым ышъхьагъ, жъогъошхо тет. А жъогъо къопитфэу тигерб итыр Адыгэ Республикэм зэк1э ис ц1ыфхэм лъэпкъ пстэоу дунаим щыпсэухэрэм гуфэбэныгъэ зэрафыря1эм ишыхьат.

Гербым ыбгъухэмкIэ нахь лъхъанчэу коцышъхьэхэр, н атрыфышъхьэхэр, чъыгаем, ланчъэм ятхьапэхэр дышъашъок1э тешIыхьагъэх. Ахэр гъэбэжъум, мылъкум, байныгъэм янэшан. Гербым ыч1эгък1э, лентэр зыщызэол1эжьрэм дэжь гущы1эхэу «Российскэ Федерациер» къызэрык1ырэ гъэк1эк1ыгъэр хьарыфхэу «РФ» тетхагъ.

Гербым ыгузэгу нарт эпосым илIыхъужъ цIэрыIоу Саусэрыкъо и Тхъожъые тесэу, Кавказ къушъхьэ шыгум итэу, мэшIотхъуабзэр зыпихырэ пхъэцIакIэр къыхьыжьэу сурэт ит. А сурэтым адыгэ лъэпкъым илIыхъужъыныгъи имамыр гурышэ – гупшысэхэми уащегъэгъуазэ. Быбырэм фэдэу, маш1ор къы1ук1эу чъэрэ шыум фегъадэ Адыгэ Республикэ ныбжьык1эу шъхьафит щы1эк1э – псэук1эм зыфэзыкъудыигъэр.

Шыум ышъхьагъ тыгъэу къыкъок1ырэм инэбзыйхэр зытыридзэрэ жъогъо пш1ык1ут1ур, къушъхьэхэр, ч1ыналъэр, хыр иолъагъох. Ахэмэ ач1эгъ мыхьамелэр зытет 1анэр ч1эт. Ар щыгъу п1астэк1э адыгэ лъэпкъыр зэрэхьалэлым инэшан. Бжъэкъошхохэр зытет былымышъхьэу 1анэм к1этым тилъэпкъ былымхъуным сыдигъуи зэрэпылъыр хегъэунэфык1ы.

Адыгэхэр зыщыпсэущтыгъэ ч1ыгухэм джы къыщыч1ахырэ пкъыгъо зэмыл1эужыгъэхэу дышъэм, тыжьыным, джэрзым нэмык1хэм ахаш1ык1ыщтыгъэ сурэтхэм адыгэ лъэпкъым и1эпэ1эсэныгъи, и1эш1агъи къаушыхьаты. Гербым адыгэ шъолъырыр зэрэбаир, лъэпкъым културэ гъэнэфагъэ и1эу къызэрихьыгъэр къыбгуригъа1оу гъэпсыгъэ.

- Сыда лIыхъужъэу Нарт Саусэрыкъо мэхьанэшхо ратэу гербым ч1ып1э гъэнэфагъэ зык1ыратыгъэр? Сыд фэдэ л1ыхъужъныгъа ащ зэрихьагъэр?

К1элэеджак1омэ яджэуап: (я 10-рэ слайдыр)

«… Нарт Саусэрыкъо дэмысэу, иныжъхэр нартмэ къякIухи, былымэу яIэр зэрапхъуагъ.

«Саусэрыкъо къэкIожьмэ зыгорэ тшIэн» аIоу нартхэр бэрэ Саусэрыкъо ежагъэх, къэмыкIожьыхэ зэхъум, зэрэугъоихи ежьагъэх. Нартхэр дэкIыгъэу къэтхэзэ, Саусэрыкъо къэкIожьыгъ. Нартхэм тхьамыкIагъэу къяхъулIагъэм янэ щигъэгъозагъ. Дэгъоу зегъэшхэ ужым, Саусэрыкъо Тхъожъыем ешэси, дэкIыгъ.

Нартхэм чъыIэшхо къаришIылIи, апэ рагъэхъуни , къагъэзэжьыни амылъэкIэу шъоф нэкIым риубытагъэх. МашIо зэрашIын ямыIэуи къычIэкIыгъ. Нартхэм агу кIодыгъэу, епэгъогъохыгъэу щысыхэзэ, Саусэрыкъо къакIэхьагъ. Нартхэм яIоф зэрэмыдэгъур ащ псынкIэу къыгурыIуагъ.

Саусэрыкъо Тхъожъыем зыридзи, Хьарам Iуашъхьэ зыдэчъаем, чыжьэкIэ къушъхьэ тIокIэ куу горэм пэнэпцIэ сэраишхо горэ дэтэу, ащ Iугъо мэкIэ тIэкIоу къыдихырэр ошъуапщэм хэкIодэжьэу ылъэгъугъ. Благъэу зекIуалIэм иныжъ унэ дэтэу ылъэгъугъ. Зы пхъэцIэкIэшхорэ зы пхъэцIэкIэ цIыкIурэ машIом пэлъхэу, иныжъым илэгъупэ чэм псаур хэлъэу егъажъо. Ежь иныжъри, нэ закъо нахь имытэу, машIом дэжь щылъ.

Саусэрыкъо пхъэцIэкIэ цIыкIум еIэ шIошIызэ, иным еIи мэшIуачэхэм иныжъым ынапцэ аригъэлыгъуагъ. Иныжъыр къэущыгъ ыкIи Саусэрыкъо къыубытыгъ.

- КъэдаIу, нарт цIыкIоу мэшIо тыгъу, сэ пый аджал сиI, ар Сэтэнаем ыкъо Саусэрыкъо лIыхъужъ ары. Нартхэм тэ, иныжъхэм, ар къытпашIы, онэгум итIысхьэгъэ лIымэ ащ нахь ябгэ ахэмытэу ары зэраIорэр. Ащ ишIэгъо – шIапIэхэр къысапIомэ устIупщыжьыщт.

- Къушъхьэ лъапэм нартмэ сэ сыщыряIэхъо – цуахъу, слъэгъугъэп, ау икъэбар зэхэсхыгъэ, зыдэщыIэр сш1эрэп, ау икъэбарэу сшIэрэр осIотэн, - риIожьыгъ иныжъым Саусэрыкъо.

Саусэрыкъо иныжъым иджэгукIэхэр ригъэлъэгъугъэх ыкIи ащ текIуагъ. Нартмэ ябылым зэрязгъэпхъогъэ иныжъым иIоф зешIахэм, Саусэрыкъо машIо нартмэ къафихьи къэкIожьыгъ…»

4. Зэнэкъокъу джэгук1.

К1элэц1ык1ухэр командит1оу огощых. Командэ пэпчъ конверт яоты, конвертым Адыгэ Республикэм и Гимн сатырэ пл1ырыпл1эу ипхъыхьагъэу щыт. Ахэр зэрэзэк1элъык1он фаем фэдэу тэрэзэу зэхагъэуцожьы. Ет1анэ шъхьадж икомандэ зэритхыгъэм къеджэ. К1элэегъаджэм Адыгэ Республикэм и Гимн регъэдэ1у, упч1эхэр ареты.

- Хэта Адыгэ Республикэ и Гимн зытхыгъэр?

- Хэта орэдышъор зыер?

К1элэеджак1омэ яджэуапхэр: 1) Мэщбэш1э Исхьакъ; 2) Тхьабысымэ Умар.

5. К1элэеджак1оу Гъогунэкъо Заремэ ежь ытхыгъэ усэу «Адыгэ быракъымрэ гербымрэ» зыфи1орэм къеджэ. (я 11-рэ слайдыр)

Адыгэ Республикэр – дунай джэнэт –

Зы къэралыгъоу Россием хэт.

Ащ ибыракъы губгъо шхъонт1абз,

Гъэбэжъур, хахъор хэкум изыбз.

Жъогъо пш1ык1ут1ур – лъэпкъы пш1ык1ут1ур –

Зэшы пш1ык1ут1оу пытэу зэкъот.

Мамыр щы1ак1эр лъэпкъым хихыгъэшъ,

Щэбзащэу щылъхэр ащ ишыхьат.

Нарт Саусэрыкъо имэш1о тыгъэ

Адыгэ ч1ыгум исаугъэт.

Адыгэ 1анэу 1анэ лъэкъуищыр

Тэрк1э сыдигъуи лъэпкъы тамыгъ.

Фэдэ щымы1эу адыгэ хабзэр

Тятэжъмэ к1энэу къытфыщанагъ.

Ш1угъэу тэ ти1эр сурэты жабзэм

Адыгэ гербым къыщи1отагъ.

6. К1элэегъаджэм игущы1эхэр: (я 12-рэ слайдыр)Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо быракъ къопэ зэнкIэ плIэнэбзэу уцышъо, ышъхьагък1э дышъэ жъогъуибгъу хъурэеныкъоу гъэпсыгъэу ык1и ащ ыч1эгък1э т1эк1у нахь къехьыхыгъэу занк1эу

жъогъуищ теш1ыхьагъэх.

Быракъым ыгузэгурэ ыч1эгърэ зэдиубытэу апэхэр дэгъэзыягъэхэу зэтедзэгъэ щэбзэщищ теш1ыхьагъ.

Быракъым ышъо щы1эныгъэм, гъэш1э гъунэнчъэм ятамыгъэу щыт.

Жъогъо пш1ык1ут1ур адыгэ л1экъо пш1ык1ут1умэ адештэх. Щэбзэщэ зэтедзэгъищыр адыгэ л1экъо пш1ык1ут1умэ язык1ыныгъэ, язэгуры1оныгъэ, язэпхыныгъэ ятамыгъ. Джаущтэу Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо быракъ адыгэ лъэпкъым итарихърэ икультурэрэ япхыгъэ шъыпкъэу щыт.

2 к1элэеджак1ор усэм къеджэ:( я 13-рэ слайдыр)

Республикэу Адыгеир – адыгэ хэку

Адыгеир Урысием щыщ.

Сэ сыадыг. Адыгеир сэ сихэку.

О сихэку к1асэу, синэнэ дышъ!

Хъишъэу о ппылъым гъунэ имы1.

Усимы1агъэмэ сыдэу сыхъуни!

Дунаир ины, сэ сышъхьэзакъоу,

Бзэко гъощагъэу сыкъытенэни.

Ренэу къыса1о хэтым урикъу?

Сикъуаджэ сыдэк1мэ сыгум уимык1,

Чыжьэу сы1ук1мэ сипк1ыхьэ лъэгу,

Уигъогу лъагъо слъэгу ч1эмык1ын.

Гук1эгъу закъор тэтэжъмэ яч1ыгу!

Уигубгъо шъуамбгъомэ слъэужхэр арылъ,

Уимэз шъолъырхэр сигъэпсэфып1,

Нэфылъ гугъап1эу сыогъэгъуазэ,

Пц1эшхъуабзэу п1улъыр синыдэлъфыбз.

Нэфшъэгъо бзыумэ задэсэгъазэ,

Тыгъэ нэбзыир сихэку изыбз.

Уисыхьат мафэ иорэд макъэ

Шъыпкъэныгъэ къуач1эм зэлъештэ,

Сихэку батыр ишыу лъэмакъэ

Ткъош лъэпкъ пстэуми адештэ.

(Я 14-16- рэ слайдыр)

- Уихэгъэгу ш1у плъэгъуным ехьыл1агъэхэу сыд фэдэ гущы1эжъха шъо шъуш1эхэрэр? (гущы1эжъхэр к1элэеджак1охэм къа1ох)

- Дунаир къэк1ухьи уиунэ ихьажь.

- Къоджэ-къуаджэ нахьи тикъуадж.

- Хымэ дышъэ унэ нахьи тиунэжъ.

- Ыпсэ фэ1эш1уми Родинэр ш1олъап1.

- Шъхьэрышъхьэзэ Родинэм бганэ фэхъун.

1. Зэфэхьысыжьыр.

Упч1эхэр:

1. Сыд фэдэ гущы1эха Къэралыгъо гербым тетхагъэхэр?

2. Сыд сурэт шъхьа1эха Адыгэ Къэралыгъо гербым теш1ыхьагъэхэр?

3. Сыд фэдэ адыгэ шэн-зэхэтык1э хабзэха мы сурэтхэм къагъэлъагъохэрэр?

4. Адыгэ Республикэм и Гимн гущы1эхэр хэта зиер?

5. Орэдышъор?

6. Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо быракъ теш1ыхьэгъэ жъуагъохэмрэ щэбзащэхэмрэ сыда мэхьанэу я1эр?

7. Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо быракъ итеплъэк1э сыд фэда?

Урокым ик1эух. (я 17-18-рэ слайдхэр)

- Адыгэ Республикэм икъушъхьэ лъагэмэ ашыгу осыр телъ, мэз к1ырхэр атет. Къушъхьэ псыхъо чъэрхэу Лаби, Шъхьэгуащи, Псэкъупси, нэмык1хэри ахэм къячъэхых. Губгъо зэныбжьмэ коцыр, натрыфыр, ч1ыплъыр, нэмык1 лэжьыгъэхэр ащэбагъох.

Дахэ, баи адыгэ ч1ыгур, ау ижъык1э ащ щыпсэущтыгъэ лэжьак1охэр тхьамык1эу щы1агъэх, ц1ыф гъэсагъэхэр я1агъэхэп. Зэк1э къуаджэхэр пштэмэ ублэп1э еджап1эу заул адэтыгъэр. Апшъэрэ гъэсэныгъэ и1эу зыпари адыгэмэ ахэтыгъэп.

Джы еджап1э дэмытэу Адыгэ Республикэм зы къуаджэ итэп. Ахэмэ нэбгырэ мин пчъагъэ ащеджэ. Республикэм институтхэу, техникумхэу, училищхэу итмэ афэшъхьафхэу тихэгъэгу ич1ып1э зэфэшъхьафхэм ащы1э еджап1эхэм адыгэ к1алэхэр, пшъашъэхэр ащеджэх.

Адыгэ Республикэм апэрэ илъэсхэм зы электрическэ остыгъэ щыблэщтыгъэп, телеграф, телефон, радио, газ зыфэп1ощтхэр щы1агъэхэп, гъогухэр дэй дэдагъэх. Джы ахэр зэк1э республикэм илэжьак1охэм агъотыгъ, ящы1эныгъэ щыщ хъугъэх.

• К1элэегъаджэр Яхъул1э Сэфэр иусэу «Родинэр» зыфи1орэм къеджэ:

(Я 19-рэ слайдыр)

Ным нахь лъап1э

Насып бгъотына

Родинэм фэдэ

Ны тэ къипхына,

Тэ ущы1агъэми

Ар уигъусэн,

Родинэ лъап1эм

Уиухъумэн.

Ным нахь лъап1э

Хэт у1ук1эна,

Ным урип1угъэшъ

Ар пщыгъупшэна,

Тэ зыбгъэзагъэми

Родинэр уян

О узып1угъэу

Родинэ лъап1эм

Ихэхъоныгъэ

Ренэу фэбан!