Родной язык и литература.

O’zbekiston Respublikasi Namangan viloyati Uchqo’rg’on tumani 2-maktab o’qituvchisi Mustarova Xalimaning “Navoiy lirik janrlarining tavsifi” mavzusidagi TAQDIMOTI

Mavzu: Navoiy lirik janrlarining tavsifi

Reja:

1. Navoiyning lirik merosi haqida qisqacha ma’lumot.

2. Navoiy musammatlarining badiiyati.

3. Navoiy lirikasiga xos jihatlar.

4. Navoiy ijodida g’azal, qit’a va tuyuqning o’rni.

5. Xulosa

Lirik merosi

Navoiy o'z ijodida Sharq she'riyatining 16 xil janridan foydalangan. Shoir ularni "sinflar" deb atagan:

g'azal, mustazod, muxammas, musaddas, musamman, tarji'band, tarkibband, masnaviy, qasida, soqiynoma, qit'a, ruboiy, muammo, chiston, tuyuq, fard

Devonlari:

Ilk devon (zamondoshlari tomonidan tuzilgan 1465-1466-yillarda Sultonali Mashhadiy tomonidan ko’chirilgan, unga shartli ravishda shunday nom berilgan)

“ Badoye’ ul-bidoya” da 11 janrga oid 1046 ta she’r mavjud

“ Navodir un-nihoya”da faqat bir janr – g’azal janridagi 862 ta she’r mavjud

Musammatlar badiyyati:

Navoiy ijodida quyidagi musammat turlari uchraydi:

“ Xazoyin ul-maoniy” kulliyotiga uchinchi janr bo’lib muxammas joy olgan. Kulliyotda jami 10 ta muxammas mavjud. Muxammas arabcha “beshlik” ma’nosini bildirib, har bandi besh misradan iborat she’r hisoblanadi.

Muxammaslar quyidagicha qofiyalanadi: a-a-a-a-a, b-b-b-b-a, d-d-d-d-a tarzida.

Muxammaslar yaratilishiga ko’ra quyidagi turlari mavjud:

Ta’bi xud (mustaqil)

• Shoir o’zi mustaqil yaratgan
• Shoir o’zi mustaqil yaratgan

Taxmis (beshlantirish)

• Muallif o’zga yoki o’z g’azali
• Muallif o’zga yoki o’z g’azali

Nanoiy Lutfiyning “Laylatul me’rojinig sharhi sochi tobindadur” g’azaliga taxmis bitadi. Bu go’zal g’zalni yanada go’zal qilib iqtibos san’atidan foydalanadi. Ya’ni har bir misrada Qur’on oyatlaridan jumla keltiriladi:

Sharbati “yuhyil izom” erni mayi nobindadur,

Surai “Vash-shams” tafsiri yuzi bobindadur,

Sharhi “mozorg’ulbasar” nargislari xobindadur…

Navoiy sharq she’riyatining 16 xil janrida ijod qilgan:

G’azal

muxammas

musaddas

tuyuq

Tarji’band

masnaviy

fard

musamman

tarkibband

chiston

qasida

ruboiy

muammo

soqiynoma

Qit’a

“ Ishq zor etti xaloyiq ibtilosidin meni” deb boshlanuvchi musaddas esa Husayn Boyqaro g’azaliga bog’langan bo’lib, yeti bandni o’z ichiga oladi. Musaddas quyidagi band bilan boshlanadi:

Ishq zor etti xaloyiq ibtilosidin meni,

Har zamon bir ta’nagir muhlik adosidin meni,

Hajr xud kuydurdi dardi bedavosidin meni,

Ham o’lum qilg’ay xalos aning jafosidin meni.

Xulosa

• Alisher Navoiy o’z oldiga turkey she’riyatni janrlar jihatidan mukammal bir holatga keltirishni maqsad qildi va o’z devonlarida 16 janrni muvaffaqiyat bilan qo’lladi. Ba’zi janrlarning turkey adabiyitga kirib kelishi Alisher Navoiy nomi bilan bog’liq bo’lsa, ayrimlarining keng ko’lamdagi rivoji shoir adabiy faoliyati bilan bog’liq. Navoiy she’riyat maydoniga kirib kelgan davrda o’zbek adabiyotida lirik turning qasida, g’azl, masnaviy, tuyuq, fard kabi janrlari shakl sifatida o’z takomiliga yetgan, qit’a, ruboiy, musamman, tarkiband, tarji’band kabi janrlar esa shakllanish bosqichida edi.

Adabiyotlar ro’yxati:

1. Shuhrat Sirojiddinov, Dilnavoz Yusupova, Olimjon Davlatov “Navoiyshunislik” Tamaddun Toshkent 2018

2. Sharafjon Shariyev “Adabiyot” qo’llanma Toshkent

Savollar:

1. Navoiy lirikasida qancha janr bor?

2. Shoir ijodida musammatning qaysi turlari uchraydi?

3. Muxammaslar yaratilishiga ko’ra qanday turlarga bo’linadi?

4. Navoiy asosan kimning she’rlariga taxmis bog’laydi?

5. Musaddas yaratilishiga ko’ra qanday turlarga bo’linadi?

• E’tiboringiz uchun rahmat!