Рыскулов Бийик Калыбаевич

Кыргызстандын чарбасынын жалпы муноздомосу

Аткарган:Бообекова Акылай

Текшерген:Рыскулов уланбек

Кыргызстандын калкынын кылымдар бою калыптанган мал чарбачылыгы, дыйканчылыгы, жалпы калкынын 65%и айыл жеринде жашашы аграномиялык өлкө болушуна жана айыл чарбанын өнүгүшүнө шарт түзгөн.

Кыргызстандын айыл чарбасынын өнүгүүсүн тарыхый үч мезгилге, башкача айтканда:

1)Улуу Октябрь революциясына чейинки

2)СССР убагындагы

эгемендүү мамлекет учурундагы

Алгачкы мезгилде социалистик-экономикалык шарттарга ылайык керектөөлөрдү гана канааттандыруу максаты болгон

Совет бийлигинин мезгилинде айыл чарбасында негизги өндүрүш каражаттарына коомдук менчик болгондуктан, ири чарбалар - колхоз, совхоздордо өндүрүшкө жаңы приборлорду алып келишишкен

Айыл чарба ички дүң продукциянын 36-40%ин түзөт, өз ара тыгыз байланыштуу эки ири тармакка (дыйканчылык жана мал чарбасы) бөлүнөт

Дыйканчылык тармагына эгилме өсүмдүктөрдү өстүрүү, башкача айтканда, дан, жашылча, жемиш, картошка, техникалык жана май алынуучу өсүмдүктөр, тоют өсүмдүктөр жана тамеки өстүрүү кирет.

Осумдукторду өстүрүү айыл чарбаны техникалык жактан жабдуу деңгээлин көтөрүү менен азык-түлүктү кайра иштетүүнү шарттайт.

Мал чарбасына кой, бодомал, жылкы, чочко, топоз ж. б. чарбалары кирет. Бул эки тармакты айкалыштыра өнүктүрүү материалдык, акча жана эмгек ресурстарын ургаалдуу пайдаланууну камсыз кылат.

мал чарбасы өз кезегинде дыйканчылыкка эң баалуу органикалык жер семирткич (кык) берет

Кыргызстанда 19,95 млн га, жалпы жер аянтынын 54%и (10,797 млн га), айыл чарбасында пайдаланылат.

Анын 1,237 млн гасы айдоо жер, 9,2 млн гасы жайыт жана 0,17 млн гасы табигый чөп чабынды

Дан эгиндеринин түшүмдүүлүгү ар гектарынан 27,3 ц,

кант кызылчасыныкы - 260,3 ц

пахтаныкы - 26,1 ц;

тамекиники - 24,1 ц

Ички дун продукция - Өлкөдөгү керектөө, сатуу жана топтоо үчүн өндүрүлгөн товарлардын жана кызматтардын суммасы, шартка ылайык кандайдыр бир мезгил ичинде, мисалы 1 жылдык ички дун өндүрүм (продукт).

2016-жылы Кыргызстандын ички дун ондуруму 6,5 миллиард долларды түзгөн (дүйнөлүк банк статистикасы).

Кытайдын 2016-жылкы ички дун продукциясы же ондуруму 11,2 триллион доллар.

Кыргызстан - 2016-жыл 1077,04 доллар;Казакстан - 2016-жыл 7510,08 доллар;Өзбекстан - 2016-жыл 2110,65 доллар;Тажикстан - 2016-жыл 795,84 доллар;

1980-ж. коомдук дун продуктунун 55,6%и онор жай улушуно туура келген. Республиканын онор жайы жалпысынан 130 тармак жана тармакчалардан турган

1991-95-жылдары улам томондоп отурган, 1995-жылы 1990-жылга салыштырмалуу 32,8%ке азайган

Ал экономикага терс таасирин тийгизген негизги фактор катары Орусия менен Батыштын санкциялык кармашуусун атады.

Улуттук статистикалык комитеттин маалыматы боюнча, быйылкы жылдын он айында ички дүң продукция 3.7% өстү.

Кумтөрдү кошпогондо өсүш 3.9% жеткен. Тармактар ичинен курулуш 23.8%, энергетика 7.5%, өнөр жайы 2.4%, тейлөө жана соода тармактары да 5-7% тегерегинде өскөн. Бирок айыл чарбасы 1% жакын төмөндөгөн

Кыргызстандагы көйгөйлүү маселелер