Суициддин алдын алуу

Кыргыз Республикасынын билим берүү жана илим министрлиги

Жалал-Абад шаардык билим берүү бөлүмү

№ 17 орто билим берүүчү мектеби

Суициддин алдын алуу

Жалал-Абад шаары 2021-ж.

10-сентябрь суицидге каршы күрөшүүнүн эл аралык күнү. Дүйнөдөгү ар бир жүзүнчү өлүм өз жанын кыюу менен ишке ашат. Кыргызстанда аймактарга бөлүп келгенде Ысык-Көлдө өз жанын кыйгандардын саны көп, экинчи орунда Чүй, анан Нарын облусу турат.

Дүйнөдө ар бир 40 секундда бирден адам өз жанын кыят. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму жылына 700 миң адам жашоодон аша кечкенин эсептеп, жылына суицидден ВИЧ, безгек же болбосо согуштан да көп адам көз жумарын маалымдады. Кыргызстанда акыркы жылдары өспүрүмдөр арасында өз жанын кыйгандар көбөйгөнүн адистер айтышууда.

Психиатр, психологдор Кыргызстанда акыркы мезгилде жашоодон аша кечкендердин көпчүлүгү өспүрүм курактагылар экенин айтышууда.

Акыйкатчы институтунун 2016-жылдагы отчетунда 95 өспүрүм өз жанын кыйып, анын 40ы ата-энеси менен чыр-чатактан кийин, жетөө ата-энеси алыста болгондуктан, төртөө оорусуна байланыштуу, экөө материалдык кыйынчылыктан улам суицидге барганы аныкталса, 23ү эмнеден улам жашоо менен кош айтышканы билинбей калган.

Жыл сайын орто эсеп менен 18ге чыга элек жүздөй улан-кыз суицидге барууда. 2020-жылы дүйнөдө коронавирус пандемиясы өкүм сүрүп, өлкө карантинге жабылган алгачкы март, апрель айларында эле ондогон  өспүрүмдөр өз жанын кыйган .  Пандемия, карантин жана андан кийин келген оор экономикалык, социалдык жагдай Кыргызстанда эле эмес, дүйнөдө өз жанынан аша кечкендердин санын көбөйттү.

Республикалык психикалык саламаттыкты чыңдоо борборунун башкы дарыгери  Кубанычбек Эрмегалиев  суициддин себептери боюнча…

"Акыркы мезгилде мындай кадамга баргандардын көбү өспүрүмдөр. Себеби, алардын психикасы жетиле элек, сырттагы оор көйгөйлөргө реакциясы курч, эмоционалдык жактан жетиле элек болгондуктан, көйгөйдү чечүүнүн жалгыз жолу катары суицидди көрүшөт. Үйдөн, мектептен, окуу жайдан, балким иштесе ишинен кыйналган маалда, кимдир бирөө менен тил табыша албай калса, өзүнө кол салат. Бирок өспүрүмдөрдүн көбү айланасындагыларды коркутуп коюу үчүн эле ушундайга барат. Алар суициддик аракеттин аягы өлүм менен бүтөрүн көп учурда ойлошпойт. Бирөө куткарып калат, мага боору ооруйт, көңүл бурат деген таризде өзүнө кол салат. Адатта жип көтөрө чуркайт же дары ичет. Бизге ушундай абалда келгендер көп болууда. Алардын психикалык, неврологиялык абалы туруктуу эмес".

Адистер суицидди психологиялык көрүнүш дешет, аны терең түшүнүү үчүн адамдын ички дүйнөсүн толук аңдоо зарыл.

Адатта 13 жаштан тарта адамда бул жашоонун маани-маңызы, өлүм, өмүр сыяктуу түшүнүктөр кызыктыра баштайт. Өз жанын кыйгандардын дээрлик 80-85% турмушта ийгиликтүү, психологиялык жактан жабыр тартпаган адамдар болот.

Психоаналитиктер суицидге баргандардын баары эле стресс болуп, депрессияда жүргөн деп айтуу туура эмес дешет.

Суицид боюнча Борбор Азияда Казакстан биринчи орунда турат, андан соң Өзбекстан, Кыргызстан, Түркмөнстан жана Тажикстан келет. Ал эми Орусия дүйнөдөгү суицид рейтингинде алдыңкы беш өлкөнүн катарында. Кантип бул оор чечимдин алдын алса болот?

Психолог  Илдар Акбутин

"Суицид - адамдын жардам сурагандагы үнсүз кыйкырыгы. Адам кыйынчылыктын акыркы чегине жеткенде гана жашоодон аша кечет. Адам же өзүнө кол салууну көздөгөн өспүрүмдүн жүрүм-туруму суицидге чейин эле өзгөрүп калат. Өлүм тууралуу көп сүйлөп, кара кийинип, өзүн өлтүргөндөр тууралуу кино тасмаларды же анимацияларды көрө баштайт. Интернеттеги ошондой сайттарды, форумдарды издейт. Ошол маалда анын айланасындагылар, балким ата-энеси аны кагып-силкип, урушпай мамиле жасаганы дурус. Адатта балага эң жакын адам эне эмеспи, эне баласынын менталдык саламаттыгына өтө кылдат карашы керек. Кандайдыр бир өзгөрүү болсо аны анализдеп, баланы урушпай, анын сөзү, көз карашы менен эсептешкенди билиши зарыл. Чоң кишилер менен деле ушундай, баарлашуу, адамдын абалын түшүнүү жолу менен гана ага акыл үйрөтпөй, өзүнө кол салуунун зыян экенин түшүндүрсө болот".

Суициддин келип чыгуу себептери:

Жаш балдардын өмүрүн кыюусунун эң негизги себеби “бул улуу муундун, коомдун жана мамлекеттик органдардын кайдыгерлиги, балдарга жетишерлик көңүл бурулбаганы”, - дешет окумуштуулар.

Суициддин келип чыгуу жолдору:

1.Үй бүлөдөгү чыр –чатак.

2. Мектептеги окуучулардын арасындагы рекетчилик.

3. Жолдошторунун арасындагы басмырлоо.

4. Коомдогу өкүм сүргөн жалпы депрессивдүү жана агрессивдүү тенденсиялар.

5. «Биз эч качан оңолдойбуз», «булар да болбой калды», «жалган дүйнөдөн өлүп эле кутулбасан» деген сыяктуу сөздөр баладагы жашоого болгон негативдүү көз караштын калыптанышына алып келет.

Суицидге барууну көздөгөн адамдагы белгилер

• Өзүн өлтүрүү тууралуу коркутуулар;
• Өзүн жек көрүү сезими;
• Үмүтсүздүк белгиси, келечекке ишенбөө;
• Жалгыздык сезими;
• Агрессия, ачуусу бат келүү;
• Өмүргө коркунуч келтире турган заттарды сактоо (пестициддер, курал-жарак ж.б.);
• Жакшы көргөн буюмдарын ар кимге таркатуу;
• Өз жаназасы тууралуу сүйлөө;
• Өзүн кескилөө, ден соолугуна зыян келтирүү;
• Өлүм тууралуу көп айтуу;
• Маанайынын кескин өзгөрүшү;
• Өзүн башкаларга жүк болуп жатам деп күнөөлүү сезиши.

Коомдун суицидге жакын тайпалары

• Жаш жигиттер, кыздар жана өспүрүмдөр улууларга караганда көбүрөөк жан кыйышат.

• Аялдар өз жанын кыюуга 4 эсе көп аракет кылганы менен, эркектердин аракети аялдарга караганда үч эсе көбүрөөк ишке ашат.

Ал эми Кыргызстан тууралуу айта турган болсок, 2014-жылы 106 бала өз өмүрүнө кол салган. Адистердин айтуусу боюнча Кыргызстанда 40% адам бул илдеттин кырында турат.

Андан сырткары, өлкөбүздө 2009-жылы 8 айдын ичинде 112 окуучу, башкача айтканда, үч күндө бирден окуучу жанын кыйган. Суицидге көбүнчө 6-9-класстын окуучулары барууда.

Алдын алуу жолдору

• маселенин мамлекеттик деңгээлде каралышы жана коомдун бардык мүмкүнчүлүктөрүн жапырт көтөрүү,

• балдарга жардам берүү үчүн адистердин ыкчам бригадаларын түзүү,

• балдарга зулумдук кылган адамдардын кылмыш иштерин аягына чыгаруу,

• үй-бүлөлүк көйгөйү бар өспүрүмдөрдү убактылуу жайларга жайгаштырып, үй-бүлө конфликти бышып жетилип баратканда кандай аракеттер кылыныш керектигин үйрөтүү,

• теологиялык илими бар педагогдордун ата-эне жана балдарга туруктуу сабак берүүлөрүн мамлекет тарабынан каржылоо,

• жаштарга кумир боло алчу адамдар, үлгүлүү үй-бүлөлөр тууралуу фильмдер тартылып көргөзүлүшү жана каармандары менен чыгармачылык кечелерин уюштуруу,

• окуу жайларда жана аскердик бөлүктөрдө атайын психологиялык кабинеттерди уюштуруу,

• суицидден арылуу темасында кызыктуу китептердин жазылышы,

- жогорудагы иш-чаралардын ММК аркылуу кеңири чагылдырылышы.

Кыскасы, суицидди чечим катары көргөзгөн бардык нерселердин баалуулугун, кызыктыруучу кооздугун жокко чыгаруу керек. Адамдарга жана жаш муунга өлүм бул жашоонун бүтүшү эмес, тескерисинче, чыныгы жашоонун башталышы экенин, тагырак айтканда, акырет түшүнүгүн берүү өтө зарыл.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму жалпыга маалымдоо каражаттарында суицидди чагылдыруунун этикалык, психологиялык бир катар талаптары бар экенин эскертүүдө. Маселен, кайсы бир атактуу адамдын өлүмүн ийне-жибине чейин сүрөттөө эмоционалдык жактан кыйналып турган адамга бир топ оор тиерин эскертип, аны тууроого баргандардын саны артат.

Уюмдун баш катчысы Тедрос Адханом Гебрейесус дүйнө коомчулугуна суицидди азайтуу тууралуу мындай кайрылуу жасаган. "Ар бир 40 секунд сайын бирден киши суицидге барып жатат. Ар бир өлүм - чоң трагедия. Суицид дүйнөдөгү бардык адамдардын, кары-жашына карабайт. Жаныңардагы адамга моралдык колдооңорду аябагыла. Жашоонун баалуу экенин айтып бергиле. Айрыкча коронавирус маалында өз жанын кыйгандар өтө көбөйдү. Каржылык кыйынчылык, жумушсуздук, социалдык изоляция адамдардын жашоодон кечип кетишине себеп болду. Айтарым, жашоодон эч качан үмүт үзбөгүлө."

2003-жылдан бери дүйнөлүк суициддин алдын алуу биримдиги менен Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму 10-сентябрды суициддин алдын алуунун эл аралык күнү катары белгилеп келет. 2011-жылы 40 өлкө бул демилгени колдоп чыккан. Эл аралык байкоолорго ылайык жарандары өз жанын көп кыйган өлкөлөрдүн сап башында Орусия, Казакстан, Жапония, Кытай, АКШ сыяктуу өнүккөн өлкөлөр турат. Ошондой эле экономикасы өнүгүп келе жаткан Индияда да суициддин деңгээли жогору.

Булак https :// www.azattyk.org/a/kyrgyzstanda-zhashargan-suiside/31453369.html

Биз суицидге каршыбыз!

КӨҢҮЛ БУРГАНЫҢЫЗДАР ҮЧҮН РАХМАТ!