Tema: Kripton elementi.

Tema: Krypton

1 Kryptonyň açylyşy

2 fiziki häsiýeti

3 himiki häsiýeti

4 alnyşy

5 izotoplary

6 ulanylyşy

7 elementiň önimleri

Krypton , beýleki asylly gazlar ýaly yşyllandyryşda fotosuratda ulanylýar. Kripton çyrasynyň köp spektr çyzyklary bar we kripton plazmasy kripton we eksimler ion lazerleri ýaly açyk, ýokary güýçli gaz lazerleri ýaly açyk ýokary güýçli gaz lazerlerinde peýdalydyr, spektyra çyzyk bilen bilen rezonanaslaşdyrýar we güýçlenditýär. Kripton ftorid hem peýdally lazer serişdesidir. 1960- njy ýylda 1983- nji ýyla , çenli kripton çykaryjy turballaryň ýokary güýji we işleýşiniň aňsatlygy sebäpli , bir metriň resmi kesgitlemesi kripton -86 spektral çyzygyň tolkun uzynlygyna esaslandy. Onuň ady grek sypatyndan gelip çykýar kriptos manysy gizlenýär. 1898-nji ýylda iňlis himikleri Sir William Ramsaý we Morris W. Trawers tarapyndan açyldy . Ramsaý we Trawers suwuklandyrylan howa we fraksiýa distilýasiýa prosesi arkaly goýýarlar . Suwuk howanyň gaýnap duran ýerinden ýokarda galan galyndyda kripton tapdylar. 1960- njy ýylda agramlar we ölçegeler boýunça umumy konferensiýada , kripton 86 izotopynyň 2p₁₀ bilen 5d₅ derejeleriniň geçişine laýyk gelýän wakumda çykýan ýagtylygyň tolkun uzynlugu 1,650,763,73 diýip kesgitledi. Tebigy kripton alty sany durnukly izotopdan durýar we on ýedi radioaktiw izotop häsýetlendirdi . Kripton izotopy 81,izotopy beýleki tebigy izotoplar bilen atmosfera reaksiýalarynyň önimidir , radioaktiow we ýarym ömri 250,000 ýyl. Ksenon ýaly kripton hem gaty üýtgewsiz we ýer üsti suwlardan aňsatlyk bilen gaçýar, şonuň üçin gadymy ýerasty suwlarda ( 50,000-den 800,000 ýyl aralygy) ulanylýar. Kr -85 n izotopy uran we plutoniumyň bölinmeginde öndirilýän ýarym ömri 10,76 ýyl bolnan radioaktiw inert gazdyr . Kripton dürli usullar bilen ualnylyp bilner . Saglyk üçin in howp abanýan zat, anesteziýada ulanylsa , dorgry ulanylmasa ölmüme ýetirip biler . Kruptonyň köp sanly zyňyndy liniýalary ionlaşdyrylan krypton gazynyň ak bolmagyna sebäp bolýar bu bolsa kripton esasly lampalary ak ýagtylygyň çeşmesi hökminde fotosurat peýdally edýär. Krypton energiýany sarp edilmegine azaldýar şeýle hem ýagtylygyň çykarylyşy peseldýär we çykdajylary ýokarlandyrýar. Krypton argondan takmynan 100 esse gymmat , Krypton filamentiň bugarmagyny azaltmak we has ýokary üçin akkor lampallary doldurmak üçin ulanylýar. Atmosferadaky Krypton -85 Demirgazyk koreýada we päkistanda gizlin ýadro ýangujuny gaýtadan işleýän desgalar ýüze çykarmak uçin ulanyldy. Bu desgalar 2000-nji ýyllaryň başynda ýüze şykaryldy we ýarag derejeli plutonioum öndirendigi çak edilýär. Krypton zäherli gazy hasaplanylýar dört gezek atmosfera basyşy .Bu 30m (98,4 fut,) çuňluga çümmek bilen deňeşdirilýär.