Тур жана анын критерийлери

ТУР ЖАНА АНЫН КРИТЕРИЙЛЕРИ

ТУР – МОРФОЛОГИЯЛЫК, ФИЗИОЛОГИЯЛЫК ЖАНА БИОХИМИЯЛЫК ОЗГОЧОЛУКТОРДУН ТУКУМ КУУГУЧТУК ОКШОШТУКТАРЫ БАР, ЭРКИН АРГЫНДАШУУЧУ ЖАНА ТУКУМ БЕРУУЧУ, ТАБИГЫЙ ШАРТКА ЫНГАЙЛАНЫШЫП, БЕЛГИЛУУ БИР АЙМАКТЫ ЭЭЛЕГЕН ОСОБДОРДУН ЖЫЙЫНДЫСЫ

ДЖОН РЕЙ

«ТУР» деген терминди илимге биринчи жолу 17-кылымда англиялык ботаник Джон Рей киргизген

КАРЛ ЛИННЕЙ

Карл Линней Табияттагы түрдүн чыныгы бар экенин таанып, түрлөрдү туруктуу жана өзгөрүүсүз деп эсептеген.Түр - түзүлүшү окшош, түшүмдүү тукум берген индивиддердин жыйындысы деп атаган.

Чарльз Дарвин

Түрлөр пайда болот, жоголот, өнүгөт, өзгөрөт, жаңы түрлөрдүн пайда болушуна алып келет. Түрлөр чынында табиятта бар

Түрдүн критерийлери - индивиддердин бир түргө бириктирилген өзгөчөлүктөрү

же

ар кандай түрлөрдүн индивиддерин айырмалай турган белгилери

Турдун критерийлери

• Морфологиялык критерий
• Географиялык критерий
• Экологиялык критерий
• Этологиялык критерий
• Биохимиялык критерий
• Генетикалык критерий

Морфологиялык критерий

Сырткы жана ички тузулушунун озгочолуктору

Морфологиялык критерий

Бир тууган түрлөрү бар (аарылардын бир тууган түрлөрү)

Морфологиялык критерий

Мимикрия

Бир түрдүн индивиддери түсү жана башка өзгөчөлүктөрү боюнча бири -биринен айырмаланышы мүмкүн (ар кандай шарттарда жашаганда (мисалы, дарыя алабынын эки популяциясы - терең деңиз жана жээк)))

Кол бакасы

Кирпи

Альбинос жаныбарлар

Географиялык критерий

түрдүн таралуу аймагы (диапазону)

Сибирь бакасынын ареалы

Талаа бакасынын ареалы

Географиялык критерий

• Ар түрдүү түрлөрдүн особдору бир аймакта жашай алат
• Бир түрдүн индивиддери ар кандай аймактарды ээлей алат (мисалы, арал популяциясы)
• Бардык жерде жашаган космополит түрлөр бар
• Кээ бир түрлөрдүн аймактары тез өзгөрөт (европалык коёндун ареалынын кеңейиши)
• Эки турдуу чойродо жашоочу канаттуулар бар (мисалы, келгин)

Физиологиялык критерий

Жашоо процесстеринин өзгөчөлүктөрү

Эн башкысы – кобойуу жондомдуулугу

Генетикалык критерий

- хромосомалардын белгилүү бир топтому

Эң негизгиси хромосомалардын саны эмес, структурасы жана формасы.

Генетикалык критерий

• ар кандай түрлөрдүн индивиддеринин ортосундагы хромосомалардын айырмачылыгынан улам репродуктивдүү изоляция бар:
• көбөйүүнүн ар кандай мезгилдери;
• жыныс органдары башкача жайгаштырылган;
• сперма жумурткага кире албайт;
• эгер уруктануу болгон болсо, анда эмбрион өлөт же жаш организм жашоого жараксыз болуп төрөлөт. Эгерде гибрид жашоого жөндөмдүү болсо, анда ал тукумсуз болот, мисалы: качыр

Генетикалык критерий

• Ар түрдүү түрлөр бир эле шартка ылайыкташтырылышы мүмкүн.

• Бир түрдүн индивиддери ар кандай шарттарда жашай алышат (мисалы: терең деңиз жана жээктеги популяция популяциясы, каакым токойдо да, шалбаада да өсө алат).

Генетикалык критерий

• Бир түрдөгү индивиддердин хромосомаларынын саны ар кандай болушу мүмкүн. Мисалы: курт-кумурскалардын бир түрүндо хромосомалардын топтому 2-3 эсе айырмаланышы мүмкүн. Табиятта ийгиликтүү аргындаштырылган түрлөр бар. Мисалы: ситс, канарей, финчтин кээ бир түрлөрү; теректердин кээ бир түрлөрү, талдар

Экологиялык критерий

• түрдүн особдорунун жашоонун белгилүү шарттарына ыңгайлашуусу
• түрдүн особдорунун жашоонун белгилүү шарттарына ыңгайлашуусу

Биохимиялык критерий

Клеткалардын, ткандардын химиялык курамынын, ошондой эле белоктордун түзүлүшүнүн окшоштугу же айырмачылыгы менен аныкталат.

Мисалы, кызыл, кара жана ак карагат кант, белок жана башка органикалык кошулмалардын курамы менен айырмаланат. Мына ошондуктан алар даамы жана жыты боюнча айырмаланат.

Турдун структурасы

Турчо

Популяция

Экологиялык

Географиялык

Түрчө

- бул аймакка жакын же экологиялык мүнөздөмөлөрү боюнча жакын популяциялардан турган чоң түр аралык топ.

Популяция

- бул бир түрдүн эркин кесип өткөн индивиддеринин жыйындысын чагылдырган, табигый элементардык структура, диапазондун белгилүү бир бөлүгүн ээлейт.

Географиялык популяция

– жашоо шарты бир тектүү аймактарда жашаган бир түрдөгү особдордун тобу.

Экологиялык популяция

- бул эки индивид бири -бири менен эркин аралашып кете ала турган шартта жашаган бир түрдөгү индивиддердин тобу.

Тапшырма

окуу китебиндеги

170-180-беттерди окуп келуу.