Узбекский литература

Namangan viloyati Uchqo’rg’on tumani 2-maktab o’qituvchisi Mustarova Xalimaning “So’z turkumlari” mavzusidagi

Taqdimoti

Mavzu: So’z turkumlari

Reja:

• So’z turkumlarining kelib chiqish tarixi.
• Semantik turkumlanishi.
• Umumiy kategorial ma’noga ega bo’lgan so’zlar.
• Umumiy kategorial ma’noga ega bo’lmagan so’zlar.
• So’z turkumlari transpozitsiyasi.
• Xulosa.

Tayanch tushunchalar:

grammatik belgi, strukturalizm, tasniflanish, semantik belgi, mustaqil so’zlar, yordamchi so’zlar, distributsiya, mimemalar, transpozitsiya, turlanish, tuslanish, kategorial ma’no, konversiya

So’zlarni turkumlarga ajratish masalasi eng qadimgi davrlardan olimlar diqqatini tortib keladi. Tilshunoslikni fan sifatida shakllantirgan qadimgi hindlar so’zlarni otlar, fe’llar, yordamchilarga ajratganlar. Arablar uchga: ismlar, fe’llar, yordamchilarga bo’ladilar. Yunon olimlari, xususan, Arastu so’zlarni ana shunday uchga ajratadi. Faqat keyinchalik yunonlar ismlar ichidan sifatlar, sonlarni va olmoshlarni chiqaradilar. G’arb tilshunosligida yunonlarning keying tasnifi keng tarqaldi. Rus tilshunoslari ham ana shu an’anaga amal qilib mustaqil so’zlarni ot, sifat, son, olmosh, ravish vaa fe’lga ajratadilar. Aslida dastlabki to’rtta so’z turkumining barchasi nomlar sanaladi: narsaning nomi-ot, belgining nomi-sifat, miqdorning nomi-son, nomlar o’rnida almashinib keluvchi so’zlar-olmosh. Rus tilshunoslari shuning uchun ularni bir umumiy nom ostida ism bildiruvchi so’zlar nomi bilan birlashtiradilar.

So’zlarning semantik tasnifi:

mustaqil lug’aviy ma’noli so’z

(fe’l, ot, sifat, son, ravish, taqlid)

nomustaqil lug’aiy ma’noli so’z (olmoh va so’z-gap)

lug’aviy ma’nosi so’z (ko’makchi, bog’lovchi, yuklama)

So’zlarning morfologik tasnifi:

O’zgaruvchi leksemalar

• fe’l, ot, sifat, son
• fe’l, ot, sifat, son

• Taqlid, ravish, ko’makchi, bog’lovchi, yuklama
• Taqlid, ravish, ko’makchi, bog’lovchi, yuklama

O’zgarmas leksemalar

Mustaqil so’zlar umumiy kategorial ma’nolari asosida quyidagi turkumlarga bo’linadi:

• ot-predmetlik bildiruvchi so’zlar: tosh, suv, daftar, daraxt, yer, osmon;
• sifat-predmet belgisini bildiruvchi so’zlar: katta, chiroyli, shirin, dumaloq;
• son-predmetning sonini (sanog’ini) bildiruvchi so’zlar: bir, besh, oltita, sakkizinchi;
• olmosh-ot, sifat, son kabi so’zlar o’rnida qo’llanuvchi, predmet, belgi, miqdorga ishora qiluvchi so’zlar: shu, men, qanday, qaysi, qchon, hamma;
• fe’l-harakat-holat bildiruvchi so’zlar: o’qi, uxla, ol, ayt qoch, so’ra kabi;
• ravish-harakat belgisini bildiruvchi so’zlar: bugun, tez, betinim kabilar.

Yordamchi so’zlar umumiy vazifalariga ko’ra uch turga bo’linadi:

• ko’makchi-maqsad, sabab, vaqt, makon kabi munosabatlar bildiruvchi so’zlar : maqsadida, uchun, tomon, sayin ;
• bog’lovchi-gaplar yoki uyushiq bo’laklarni bog’lovchi, ular orasidagi munosabatlarni ifodalovchi yordamchi so’zlar: bilan, va, chunki, sababli ;
• yuklama-ayrim so’z yoki gapga qo’shimcha ma’no berish uchun qo’llanadigan so’zlar: axir, xuddi .

Transpozitsiya - deganda, ma’lum bir turkumga mansub so’zning o’ziga xos bo’lgan atash, vazifa semasini kuchsizlantirib, boshqa so’z tukumiga xos semantik va grammatik belgiga ega bo’lishi tushiniladi.

Mustaqil so’zlardagi transpozitsiya

yigit, qiz, o’g’il, qari, er, xotin, ko’r, issiq-sovuq sifatlari

bordi-keldi, oldi-berdi, ur-yiqit juft fe’llari

o’qish, yozish, o’tmish, qilmish, qidiruv harakat nomi shakllari

otga

uch, yetti, yigirma, qira sonlari

o’qituvchi, bog’lovchi, kuzatuvchi sifatdoshlari

kelajak, bo’lajak sifatdoshlari

tilla, kumush, taxta

sifatga

erta, indin, kecha, kech, kechqurun, savat-savat, navbatma-navbat otlari

charchamasdan, o’ylamasdan, indamasdan, bilanar-bilinmas, osha, o’ta, ura, qayta, qo’yarda-qo’ymay, ura-sura ravishdoshlari

ravishga

Yordamchi so’zlardagi transpozitsiya

Yuklama

Modal so’z

bir (son)

haqiqatdan, chamasi, mazmuni (ot)

yakka, yolg’iz (sifat)

yaxshi, so’zsiz, tuzuk, to’g’ri(sifat)

qani, qalay(olmosh)

Bog’lovchi

Ko’makchi

bir (son)

ost, ust, old, orqa, tomon, tag og’iz(ot)

ba’zan (ravish)

qarab, boshlab, deya, o’xshab (ravishdosh)

ham (yuklama) bilan (ko’makchi)

boshqa, bo’lak, o’zga (sifat);avval, oldin, ilgari, keyin(ravish)

Xulosa

Inson ko’rgan eshitgan va his qilgan narsalarini turlarga, guruhlarga ajratadi. Turlarga va guruhlarga ajratish doimo qiyoslash orqali amalga oshiriladi. Lekin guruhlarga, turlarga ajratishning asosiy shartlaridan biri ko’rilayotgan narsa yoki hodisaning kamida ikkita bo’lishi lozimligi.

Tilimizdagi so’zlar o’zlariga xos xususiyatlariga ko’ra bir necha gruppaga bo’linadi. So’zlarning biror turkumga mansubligini aniqlash va ko’rsatishda ularning o’ziga xos grammatik va semantik belgilari, qanday so’roqqa javob bo’lishi asos qilib olinadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

• Sh.Shoabdurahmonov.Hozirgi o’zbek adabiy tili 1-qism Toshkent “O’qituvchi” 1980
• M.Irisqulov.Tilshunoslikka kirish Toshkent “O’qituvchi” 1992
• Sh.Rahmatullayev.Hozirgi adabiy o’zbek tili Toshkent “Universitet” 2006
• Hozirgi o’zbek adabiy tili. 2-qism “Fan” Toshkent 1966
• A.Nurmonov tanlangan asarlar 3-jild
• R.Sayfullayeva. Hozirgi o’zbek adabiy tili Toshkent 2009

E’tiboringiz uchun rahmat!