Жаминат Керимова " Тул къыз"

Жаминат Керимова
«Tyn Kbbi3».
Дарсны мурады:1.Ж. Керимованы яшав ва яратывчулукь
ёлун
беклешдирмек;
2. поэманы анализин этмек, бажарывун осдюрмек, натижа чыгьармакь ва
ОБзЮ
англайгьан кююн исбатламакь;
З.аминлик, рагьмулукь йимик
KbbbKb/61,
эдепли даражаланы осюп гелеген
. наслуга
тарбияламакь.
Колланагьан кураллар: шаирни суратлары,
китаплары,
(мультимедийный проектор), магнитофон, суратлар.
Дарсны тайпасы: адатланмагьан ачыкъ дарс.
Дарсны барышы:
1. Гиришив.
Салам, яшлар! Олтуругьуз.
Гьюрметли, кьонакьлар ва яшлар! Сизин
гёрмеклигиме мен бек шатман.Яшлар, сиз билеген
кюйде къумукь миллетни кёп тюрлю белгили
язывчулары, шаирлери ва алимлери бар.Тек
артдагьы йылларда бизин къумукь поэзиягьа
пагьмулу ва рагьмулу, адилли ва асил гайран
шавлалы Жаминат Керимова арагьа гирген. Бугюнгю
бизин дарсыбызны къумукьланы оьктемлигине,гёзел чечегине багьышлайбыз.Дарсыбызны темасы
Жаминат Керимова «Тул къыз».
Такрарлав.
-Охуюкь дарсгьа алынгьан эпиграфны:
Йырларынгдан билине
Сенде битмес рагьму бар.
Савлукь етишмесе де,
Ругь къаттылыкь, пагьму бар.
- Гелигиз, биз гали Ж. Керимовнаны яшав ва яратывчулукь ёлун
такрарлап алайыкь.
-Ким айтар Ж. Керимова кайда ва къачан тувгьан? (1949 и,
Таргьуда тувгьан.
-Ону яшлыгы нечик отген?
Гёремисиз, яшлар. Ж.Керимовнагьа яш заманында авур аврув
кабуна ва кёп яшлайын ону сююнчлери сёне. Нечакьы къыйын
болса да, Жаминат охувну ташламай, яхшы муаллимлени кьасты
ва оьзюню къайратлыгьы булан онунчу класны битдире.
-Нени охуп битдирген Ж. Керимова ва не касбулукну юрютген?
Дурус айтасыз. Ол озбашына гар тюрлю касбуланы уьйрене, тек
лап да бек сюеген, жаны ушатагьан, юрегиндеги дертлерин
айтма имканлыкь береген -язывчулукь касбусу.
-Сиз гали магьа шаирни не йимик китапларын эсгерип
боласыз?
(«Яшланы сеси» 1970, «Чыракь» 1973, «Насибим мени» 1978,
«Айры яр» 1984, «Гюн сагьат» 1985, «Таргьуну тангы» 1986.)
Жаминатны китапларын эсгере туруп, муну 2008 й. чыкььан
«Сайламлы асарлары» деген китабы булан таныш этмеге сюемен.
Охувчуланы юрегине тувра ёл табар йимик, таза кьаны, жаны
булан язылгьан ширулары булан ёлугьабыз. Жаминатны бу янгы
китабы охувчуланы юреклеринде разилик гислени
тувдуражаьга шек ёкь, бу сайламлы асарларында адамланы рагьмулу болма, бир-бирине къыйынлы гюн табулма
чакъырагьан, сююве, табиатгьа багьышлангьан ширулар
гермекли ерни тута.
-Ж. Керимованы асарлары бизин негер уьирете, не тарбия бере?
Жаминатны гар ширусу ва поэмасы тувуп- обсген элине, оьз
халкъына, биз яшайгьан дюньягьа уллу яхшылыкьлар ёрамакьны
гючюнден тувгьан. Ж. Керимованы шиърулары ва поэмалары
бизин жаныбызга ана тилни гёзеллигин,байлыгын ва
зорлугьун, ана Ватаныбызны гьайбатлыгын ва гьайранлыгын
бирден бир сингдире, яшавдан, ахшы адамлардан къуванма
уьйрете, инсанны къыйынына табулма, яхшылыкьлар этип яшама
чакъыра.
Дагыстанны халкь шаири Расул Гьамзатов Жаминатгьа
багьышлап «Жаминат» деген ширу яратган, Гамзатовдан
къайры да бизин кёбюсю шарлерибиз де огар багьышлап
ширулар яратган. Шолай бизин Жаминат къумукь халкьны
къоччакь кызы, пагьмулу шаири.
Эркинликде оссем де
Эркелеп билмегенмен.
Яшавгьа оьзгелердей
Мен юрюп гелмегенмен.
Юрек булан алганман
Алгьан-алгьан абатым.
Йыр болуп, юрегимден
Чыкьгьан эки кьанатым.
Макьтав болсун халкъыма
Йырларымдан тоймайгьан.
Канаты сынгьан къушдай
Болма мени кьоймайгьан.
-Гали яшлар, гиришейик Жаминатны «Тул къыз» деген
поэмасына.
Шу поэманы аслу темасы ва идеясы не экен, нечик ойлашасыз?
Дурус, темасы- давну къыйынлыкьлары, идеясы- тиштайпаны
таза сюювю, аминлиги.
-Кварагыз гали, шу поэмагьа гёре алынгьан эпиграфгьа.
-Не байлаву бар шу эпиграфны «Тул крыз» деген поэма булан?
Шу поэманы устюнде ишлеме башлагьанча, мен сизге бир тайпа сёзлени маналарын ачыкь этме сюемен.
Сёзлюк иш:шагьат - свидетель
сокьмакь - тропа
бозармакь - ожидать
зар - печаль эревюл - крупный, значительный чал - с проседью чер - горесть, скорбь малхуя - глупец, неразумный яв - сражение, бой, битва.
-Шу поэмадан кайсы гесек юрегигизге тюшюнюп сизин
эсигизде къалды?
Ким айтар гёнгюнден ушатльан гесегин?(уьйренген охувчулар
чыгьып айта)
-Шу поэма сизге не йимик гислер тувдурду?
-Поэманы ичинде авторну ойлары, гислери булан
ёлугьабызмы?
Тул къызга гёре авторну каравун ким хабарлар?
Дурус, яшлар. Автор бек ювукьдан янашып оьз янындан къыймат
бере ва шу болгьан агьвалатлагьа бек галеклене, гислерин,
юрек талпынывларын суратлай.
-Давгьа гетген уланны анасы тул къыздан не себепден тартына
болгьан ва оьзю дюньядан гетгинче огар юрегин нечик
ачгьан?
Автор: Башын басгьан къайгьыланы гючюнден
Чегелене... Авруп бир гюн йыгьыла.
Герме гелген гелешмишни гёргенде,
Гёзьяшлары тамагьына тыгьыла.
Ана: -Гел, къызым.
Муна, гетме гезик гелди магьа да.
Энни, къызым, галал болгьун алгьангьа,
Эрге барма ярай гали сагьа да...
Гелешмиш: Сен не дейсен?!
Анам, сагьа нетгенмен!?
Ана: Тынгла, кызым, бёлме мени сёзюмю,
Сени алдынгда кёп айып иш этгенмен,
Сен геч менден, юмгьунчагьа гезюмню.
Ол баламны талайына таш явгьан,
Тас болгьангьа эп ёкь энни этмеге.
Гюнагьынгны алып сени, шу кюйде
Мен болмайман о дюньягьа гетмеге.
Автор: Бирден-эки той тавушну эшитип,
Языкь ана бирден-бир бек агара,
Ястыкь тюпден кьартыллайгьан кьол булан
Ал, кызым, деп бир кагьызны чыгьара.
Ачып охуй:
Гелешмиш: «... Белгисиз тас болгьан»......
Автор: деп, юрегине бир гал тюше шо къызны.
Гелешмиш: Тас болмагьан! Тас болмагьан! Ялгьан!
Автор: деп, чыгьып гете йыртып ташлап кагъызны!
-Яшлар, сиз нечек ойлашасыз, шо ана кагъызны ящырыл тюз
иш эттенми экен? Ананы этген ишин арагьа салып ойлашайыкь
гали. Биз шо ананы ишин айыплама, гюнагьлама, терс гёрме
болабызмы?
(Яшланы ойларына тынглав.)
-Озокьда, яшлар, сиз гали гаригиз оьзюгюз ойлашагьан кюйде
айтдыгыз, тек ананы ерин тутуп ойларыгызны чечген бусагьыз,
сиз ананы гюнагьлап болмас эдигиз деп ойлашаман.
къумукьланы шулай айтыву бар: «Умут уьзмек де бир, облмек де
бир».Ана аявлу яшындан умут уьзмеге сюймей яшыргьан шо
капызны.
-Яшлар, гали мен сиз Жаминат Керимова анагьа багьышлап
язгьан сёзлерине тынглагьаны сюер эдим, йырлай бизин
белгили йыравубуз Зайнаб Абсаматова.
(Яшлар сарынгьа тынглай)
-Riunap, youy arbbl, Hamycy 6ynarbblb3b Kbห็นเหร
крысматы гакода автор не йимик чебер, келпетли сёзлени
кёмеги булан суратлай?
Шо чеберлик аламатланы гали мен сизге облешген поэмадан
алынгьан гесеклерде тапма карагьыз.
(Яшлагьа поэманы гесеклери олешине. Тапгьан яшлар
колларын гётерип айталар).
-Яшлар, эгерде биз тарихибизге гёз каратсакь, кьайсы давда да
бизин къоччакь уланларыбыз, эревюллерибиз уьст гелгенликге
катынланы, кызланы, айрокьда аналаны ва гелешмишлени
аслам къошуму бар деме ярай, неге тюгюл оланы илиякьлы
сезлери умут уьзмей, аявлулары, аркатаявлары кьачан кьайтар
деп гёзлейгенлиги оланы ругьландырган, гюч- кьуват берген.
-Гали бизин юртдан фронтга гетип къайтмай къалгьанланы ва
олардан тул калган катынланы эсгерме сюемен мен сизге.
( «Къайда аталар» деген сарынга гёре суратлары гёрсетиле).
Умаева Заида
Гьажиева Разиет.
Баймурзаева Гьанипат.
Жакъавова Шагьбат.
III. Беклешдирив.
-Яшлар, бугюню дарсыбыз сизге нечик ойлар тувдурду? Не
тарбиялав берди?
-Бугюнгю дарсда негер къаршы сёйледик? Биз нени яныбыз?
-Дурус айтасыз.
Парахатлыкь - дюньябызны ярыгьы.
Давсузлукьну давгьа къаршы кьаясы.
Парахатлыкь - гьакъыл дюнья барлыгьы,Ерни - гюлю, кекню - энемжаясы!
IV. Уьйге иш.
-Яшлар, гали мен сизге «Тарыкь тюгюл бизге дав»
деген темагьа сочинение язма беремен.
V. Дарсны натижасы.
-Бугюнгю дарсда яшлар, барыгьыз
• да арив ортакьчылыкь этдигиз, айрокьда......
-Яшлар, мен сизге ва гелген кьонакьларыбызгьа, яшавугьузда
ачыкь кёк, таза ёллар ва парахатлыкь ёрайман!
-Дарс битди. Кёп савболугьуз!