Fizika ?xtiralar

?lk saatlar Q?dim d?vrl?rd? zaman? ?l?m?y? ?al??an ayr?-ayr? xalqlar m?xt?lif ?sullardan istifad? edibl?r. ?n q?dim saatlar G?n?? saatlar? hesab olunur. ?lk G?n?? saat?n? d?z?ltm?k q?dim misirlil?rin a?l?na g?lib. Onlar G?n??in h?r g?n m?nt?z?m bir h?r?k?tl? do?mas?n?, m??yy?n vaxtlarda g?y ?z?n?n eyni n?qt?l?rind? olmas?n?, sonra batmas?n? m??ahid? ed?r?k ?n q?dim saat? k??f edibl?r. Bu saat meydan?n y?ks?k bir yerind? qoyulan da?dan ibar?t olub. Q?dim misirlil?r G?n??in h?r?k?ti ?snas?nda bu da??n k?lg?sini izl?m?kl? vaxt? ?l??bl?r. Yeri g?lmi?k?n, saat ?qr?binin sa?a h?r?k?t etm?si d? buradan yaran?b. Bel? ki, Misir Yer planetinin ?imal yar?mk?r?sind?, ekvator x?ttin? yax?n yerl???n ?lk?dir v? G?n?? ??xanda q?dim misirlil?rin d?z?ltdikl?ri saatda k?lg? d?rhal q?rbd? meydana g?lir, G?n?? y?ks?ldikc? k?lg? ?imala, y?ni sa?a do?ru h?r?k?t edirdi. Daha sonralar, ?arxl?, mexaniki, batareyal? saatlar yarad?landa da istiqam?t d?yi?m?di v? bel?c?, ?qr?bin soldan sa?a do?ru h?r?k?ti g?n?m?z?d?k g?lib ??xd?. Maraql?d?r ki, Avstraliya kimi ekvatorun c?nubundak? ?lk?l?rd?, G?n?? do?ark?n da??n k?lg?si c?nuba d???r v? G?n?? y?ks?ldikc? sola do?ru d?nm?y? ba?layar. Kim bilir, b?lk? ilk saat orada k??f edils?ydi, bu g?n ?qr?bl?r ?ks istiqam?td? h?r?k?t ed? bil?rdi. Bel?likl?, art?q eram?zdan ?vv?l III minilliyin ortalar?nda ?n b?sit saat m?vcud idi. H?min d?vrd? Q?dim Misir v? Yunan?standa vaxt? ?f?qi v? ?aquli sferblatl? G?n?? saat? il? hesablay?rd?lar. G?n?? saat?ndan sonra su saat? yaran?b. Su saat?n?n yaranmas? is? q?dim yunan riyaziyyat??s?, m?h?ndisi v? ixtira??s? Ktesibiosun ad? il? ba?l?d?r. O, bizim eradan ?vv?l II ?srd? q?dim Misird? ya?ay?b. Su saat? d?z?ldil?n?d?k insanlar?n istifad? etdiyi g?n?? saat? il? vaxt? yaln?z g?nd?zl?r ?l?m?k m?mk?n olurdu. Amma su saat? icad olunandan sonra vaxt? gec?l?r d? ?lm?k m?mk?n olub. Su saatlar? ilkin vaxtlarda dibind? de?ik olan qabdan ibar?t idi. Qaba m??yy?n miqdarda su t?k?l?r, su ax?b qurtard?qda vaxt ?t?b ke?irdi. Bu saatlar?n ?at??mayan c?h?ti onlarda suyun s?r?tinin sabit olmamas? s?b?bind?n vaxt?n qeyri-d?qiq ?l??lm?si idi. Bel? ki, qabda suyun h?cmi d?yi?dikc? qab?n dibind?ki t?zyiq d? d?yi?irdi ki, bu da suyun ax?n s?r?tin? birba?a t?sir edirdi. Dig?r t?r?fd?n de?iyin ?irkl?nm?si d? saat?n d?qiqliyini a?a?? sal?rd?. Sonralar m?h?ndis Ktesibios bu probleml?ri aradan qald?rmaq ???n yeni konstruksiya t?klif edib. Qabdak? de?iyin d?qiqliyini art?rmaq ???n o, de?iyi q?z?ldan v? ya x?susi da?lardan haz?rlad?. G?n?? v? su saatlar?ndan sonra q?dim insanlar qum saatlar?n? icad edibl?r. ?l?nmi? nar?n qumu ortas? bo?ma ???? qaba t?k?r v? sonra qab? t?rsin? ?evirirdil?r. Ammu bu saat?n yan?nda kims? n?vb? ??km?li idi ki, qum ????nin alt hiss?sin? t?k?l?b qurtaran kimi, yenid?n qab? t?rsin? ?evirsin. Qum saat? b?rab?r s?r?tli h?r?k?t prinsipi ?sas?nda i?l?yirdi. Tarixi m?nb??l?r? g?r?, 1259-cu ild? b?y?k Az?rbaycan alimi N?sir?ddin Tusinin Mara?a r?s?dxanas?nda Ay v? G?n?? tutulmas?n?, gec?-g?nd?z b?rab?rliyi anlar?n? m??ahid? ed?n m?xt?lif cihazlardan ?lav? G?n?? saat? v? su saat? olub. Orta ?srl?rd? mexaniki saatlar?n k??fi zaman?n daha d?qiq ?l??lm?sin? imkan yarad?b. D?nyada ilk sad? mexaniki saat 1335-ci ild? ?taliyan?n Milan ??h?rind? d?z?ldilib. Sonralar ill?r ?td?kc? mexaniki saat daha t?kmill??dirilib. M?asir mexaniki saat?n ixtira??s? 1657-ci ild? k?fkiri idar?edici detal kimi saata daxil ed?n X.H?ygensdir. Saat?n sonrak? t?kmill??m?si ingilis saatsaz? U.Klementin, C.Qraqam?n, sonra yen? d? H?ygensin ad? il? ba?l?d?r. XVI ?srin sonunda d?qiq? ?qr?bi, 1760-c? ild? saniy? ?qr?bi meydana ??x?b. Ard?nca saatlarda ay?n tarixini, h?ft?nin g?nl?rini g?st?r?n ?lav? mexanizml?r qoyulub. 1300-c? ild?n ba?layaraq Avropa ?lk?l?rind? q?ll? saatlar? d?z?ldilib. B?zi m?lumatlara g?r?, ilk q?ll? saat? Fransan?n Strasburq ??h?rind? ucald?l?b. Q?ll? saatlar? ?ox g?c t?l?b ed?n mexanizm ?z?rind? qurulurdu. D?nyadak? m??hur q?ll? saatlar?ndan biri d? ?exiyan?n paytaxt? Praqada d?z?ldilib. T??ss?f ki, h?min saatlar m?asir d?vr? q?d?r qorunub saxlan?lmay?b. XV ?srin ikinci yar?s?ndan sonra saat istehsal?nda yeni t?kmill??m?l?r ba? verib v? ard?nca divar, stol?st?, cib v? bil?k saatlar? yarad?l?b. ?lk cib saatlar? XIX ?srin ?vv?ll?rind? istehsal olunub. 1800-ci ild? is? d?nyada ilk elektrik v? elektromexanki saatlar burax?l?b. Daha sonralar elektron saatlar istehsal olunub. Elektron saatlar zaman? ?l??n cihazlar?n inki?af? sah?sind? tamamil? yeni keyfiyy?t m?rh?l?si t??kil edir. M?asir d?vrd? d? saat istehsal? ?zr? yeni ?sullar i?l?nib haz?rlanmaqdad?r. Bu g?n saatlar t?kc? zaman c?r?yan?n? d?qiqliyi il? g?st?r?n mexanizm deyil, onlar h?m d? insanlar?n c?miyy?td? ??kisini g?st?r?n vasit?y? ?evirilib. m?nb?: modern.az ?lk kompaslar H?rfi m?nas? italyan dilind? "com-passo", y?ni, "q?vs yolu" dem?kdir. Bu cihaz?n ?n q?dim formas? istiqam?ti yerin maqnit sah?si ?sas?nda m??yy?n ed?n maqnit kompasd?r. Kompas ilk d?f? eradan ?vv?l t?qrib?n 3-2-ci ?srl?rd? ?ind? icad edilmi?dir. ?ind? bal?qvari kompas icad edildi. "Bal?q" s?rb?st ??kild? ?z?r v? ba?? il? istiqam?ti g?st?rirdi. Bu ?srd? ?in alimi ?en Qua kompas?n bir ne?? n?v?n? icad etdi. Bu kompaslar?n ?sas ?st?nl?y? ?qr?bin istiqam?tinin suda yox, havada g?st?rm?si idi. ??nki su il? m?qayis?d? hava ?qr?bi az m?qavim?t g?st?rir v? n?tic?d?, ?qr?b istiqam?ti daha d?qiq m??yy?n edirdi. Dig?r t?r?fd?n, ?en Quan?n icad etdiyi bu kompaslar m?asir kompaslara daha yax?n idi. ?lk kompas qay?qvari maqnitd?n ibar?t idi. "Qay??"?n bir ucu k?r?y?, bir ucu is? oxa b?nz?yirdi. 11-ci ?srd? is? XII ?srin ?vv?ll?rind? ?in kompas? ?r?bistana, XIII ?srin ?vv?ll?rind? is? Avropaya ke?di. Avropada is? ?in kompas?ndan ilk istifad? ed?nl?r italyanlar oldular. ?talyanlardan sonra Avropadak? ba?qa xalqlar da kompasdan istifad? etm?y? ba?lad?lar. XVI ?srin ?vv?ll?rind? italiyal? Flavio Coyya kompas? t?kmill??dirdi. Coyya maqnitl??dirilmi? ?qr?bi bir iyn?nin ucuna qoyaraq ka??z dair?nin m?rk?zind? yerl??dirdi, sonra da bu ka??z dair?ni 16 hiss?y?, y?ni, 16 rumba b?ld? (yeri g?lmi?k?n dey?k ki, yunan dilind? "rhombos" -"dair?vi h?r?k?t" dem?kdir). Sonrak? ill?rd? rumblar?n say? 16-dan 32-y? ?atd?r?ld?. Bu sad? ixtira d?niz?iliyin inki?af?nda ?ox b?y?k rol oynad?. Art?q d?niz?il?r uzaq v? t?hl?k?li s?f?rl?r? qorxmadan ??xma?a ba?lad?lar. Sonralar kompas m?xt?lif aliml?r t?r?find?n daha da t?kmill??dirildi. Bu g?n istifad? etdiyimiz kompas? is? ilk d?f? 1483-c? ild? portuqaliyal? Pyer Qarsia Ferdinand icad etdi. Maqnit kompaslar?ndan ba?qa, ?n ?ox istifad? edil?n kompaslar is? hiroskopik v? elektron kompaslard?r. m?nb?: modern.az G?zg?n?n k??fi G?n?m?zd?n 4 min ?vv?l, ?umerl?r, Hindlil?r, Misirlil?r v? ?taliyan?n ?imal seqmentl?rind?, yanarda? lavalar?n?n parlaq art?qlar?n?n cilalanmas?yla, g?r?n??? ?ks etdir?n ilk aynalar k??f edildi. ?lk ???? g?zg?l?r is? 12-ci ?srd? Murano adas?nda ya?ayan Venesiya ustalar? t?r?find?n d?z?ldilib. ?lk g?zg?l?rin d?z?lm?si sirrini Venesiyal?lar d?z 200 il gizli saxlay?blar. H?min vaxtlar g?zg?n?n d?z?ldilm?si d? ?ox baha ba?a g?lirdi. G?m??l?m? ?suluyla ayna ?ld? etm? texnikas? is? 14-c? ?srd? Venedikd? inki?af etdirildi. Venediklil?r, bir ???? t?b?q?sinin arxa s?thin? civ? s?rt?r?k, ayna etm?yi bacard?lar v? otarixd?n sonra bu ???? par?as?, x?susi il? qad?nlar?n ?ll?rind?n d??m?z oldu. ?lk otaqlarda yerl??diril?n b?y?k aynalar is? ilk d?f? 14-c? ?srd? Almaniyan?n N?rnberg ??h?rind? k??f edildi. ???? ustalar?, ?fl?m? ?suluyla ???? k?r?l?r meydana g?tirdikd?n sonra, bunlar? ortadan ikiy? b?l?rl?r, sonra da i? qisiml?rini inc? bir civ? t?b?q?siyl? ?rt?r?k aynan? ?ld? edirl?r. M?asir texnologiyalarla ayna ?ld? etm?yin yollar?n? is?, 1835-ci ild? Alman kimya??s? Justus von Liebig t?r?find?n k??f edildi. G?m??nitrat x?susi bir ?sulla ????y? t?k?ld?y?nd?, i?ind?ki g?m?? ????y? yap???r v? bel?c? d? son d?r?c? d?qiq g?r?n?? ver?n bir ayna ?ld? edilirdi. ?lk d?f? m?vqeli say sistemi M?vqeli say sistemi – bu sistem bizim eradan ?vv?l t?xmin?n 40 ?sr ?vv?l q?dim Babilistanda m?vqey? g?r? n?mr?l?m? ?sas?nda yaranm??d?r. Y?ni eyni bir r?q?min tutdu?u yerd?n as?l? olaraq h?min r?q?m m?xt?lif ?d?dl?ri ifad? edir. Bizim onluq say sistemind? n?mr?l?m?d? m?vqey? g?r? n?mr?l?m?lidir. M?s?l?n 32 ?d?dind? 3 r?q?mi otuzu, y?ni 3x10-u ifad? etdiyi halda, 325 ?d?dind? h?min r?q?m 3 y?z?, y?ni 3x10x10-u ifad? edir. Onluq say sistemind? 10 ?d?dinin oynad??? rolu Babilistanda m?vqey? g?r? n?mr?l?m?d? 60 ?d?di oynay?rd?; ona g?r? d? bu n?mr?l?m?ni 60-l?q n?mr?l?m? adland?r?rd?lar. Altm??l?q n?mr?l?m?d?n m?asir d?vrd? vaxt hesablamalar?nda istifad? olunur. M?s?l?n, 60 saat, 60 d?qiq? v? s. M?vqey? g?r? say sisteminin t?kmill??dirilmi? sonrak? inki?af? hindlil?r? m?xsusdur. Bu sistem onlarda t?xmin?n 150 il ?vv?l meydana g?lmi?dir. Buradan birinci d?f? ?r?bl?r istifad? etmi? v? onlardan da Avropaya ke?mi?dir. Avropada b?y?k tarixi s?hv? yol verilmi? v? hindlil?rin m?vqeli say sistemind? i?l?tdiyi r?q?ml?r "?r?b r?q?ml?ri" ad? alt?nda i?l?dilmi?dir. ?slind? is? "Hind r?q?ml?ri" olmal?d?r. M?vqeli say sistemi bizim ?lk?d? XVII ?srd?n i?l?nm?y? ba?lam??d?r. Ona kimi ?n ?ox Roma r?q?ml?rind?n istifad? olunmu?dur. Hind pozision sistemind? (lat?nca positio – m?vqe, yer, v?ziyy?t dem?kdir) h?r bir natural ?d?d on r?q?min (0,1,2,3,4,5,6,7,8,9) vasit?si il? ifad? edildiyi halda, Babilistan sistemind? 60 r?q?min vasit?sil? edilir. Bu c?h?td?nd? onluq say sistemi ondan ?st?n hesab edilir. Con Vallis (1616-1703) " Universal arfimetika" kitab?nda birinci d?f? m?xt?lif ?sasl? say sisteml?rini ara?d?rm?? v? ?d?dl?rin ??l?k, d?rdl?k v? s. m?vqeli sisteml?rd? g?st?rilm?sin? baxm??d?r. O da bu prosesd? onluq m?vqeli say sisteminin ?st?nl?y?n? ?sasland?rm??d?r. Bunun kimi ikilik say sistemi d? maraql? idi. Onun ?lam?tl?ri v? yaz?l? g?st?rilm?si il? bir ?ox riyaziyyat??lar, o c?ml?d?n frans?z alimi B.Paskal (1623-1662), alman riyaziyyat??s? Q.F.Leybnis v? ?sve?r? riyaziyyat??s? ?ohan Bernulli (1667-1748) m???ul olmu?lar. M?vqesiz say sistemi – B?t?n say sisteml?ri m?vqeli v? m?vqesiz olmaqla iki yer? ayr?l?r. H?r hans? sistemd? r?q?ml?rin yaz?ld??? i?ar?nin qiym?ti onun m?vqeyind?n, y?ni durdu?u yerd?n as?l? olaraq d?yi?m?zs?, onda h?min sistem m?vqesiz say sistemi adlan?r. M?s?l?n, Roma say sistemi m?vqesiz say sistemidir. Burada h?r bir r?q?m, yaz?l??da durdu?u yerd?n as?l? olmayaraq eyni bir ?d?di ifad? edir. Bel? ki, III ?d?dind? 1 r?q?mi biribci yerd? bir ?d?dini g?st?rdiyi kimi, ikinci v? ???nc? yerl?rd? d? bir ?d?dini g?st?rir. Lakin onluq say sistemind? biri t?kliyi, dig?ri onlu?u, ???nc?s? is? y?zl?y? g?st?rir. m?nb?: vikipedia.az