F?Z?KANIN ?SASLARI

Fizika qanunlar?,qaydalar? ,??rtl?ri v? prinsipl?ri

 Nyutonun I qanunu: el? hesablama sisteml?ri var ki, bu sisteml?r? n?z?r?n h?r?k?td? olan cism? ba?qa cisiml?r t?sir etmirs?, (v? ya ba?qa cisiml?rin t?siri bir-birini kompensasiya edirs?)  onda o cisim öz sür?tini sabit saxlay?r.

Nyutonun I qanununun öd?ndiyi hesablama sistemin? inersial hesablama sistemi deyilir. Bir inersial hesablama sistemin? n?z?r?n düzx?tli b?rab?rsür?tli (t?cilsiz) h?r?k?t ed?n ist?nil?n ba?qa hesablama sistemi d? inersial hesablama sistemidir.

Nyutonun II qanunu: Cism? t?sir ed?n qüvv?l?rin ?v?zl?yicisi cismin kütl?sinin bu qüvv?l?rin cism? verdiyi t?cill? hasilin? b?rab?rdir:                                                                                       F = m a

Nyutonun III qanunu : Cisiml?r modulca b?rab?r, istiqam?tc? ?ks olan qüvv?l?rl? bir-birin? t?sir edir:                                                                                       F1,2 = -F2,1

Ümumdünya cazib? qanunu: cisiml?r bir-birin?, modulu onlar?n kütl?l?ri hasili il? düz, onlar?n aras?ndak? m?saf?nin kvadrat? il? t?rs müt?nasib olan qüvv? il? c?zb olunur:                                                                   

 F=G m1m2 / r2

?xtiyari iki cismin aras?nda t?sir ed?n qar??l?ql? c?zb qüvv?l?ri ümumdünya cazib? qüvv?si v? ya qravitasiya qüvv?si adlan?r. Qravitasiya sabiti ?d?di qiym?tc?, aralar?ndak? m?saf? 1 m. olduqda, h?r birinin kütl?si 1kq. olan iki cismin aras?ndak? cazib? qüvv?sin? b?rab?rdir.

Lingd? qüvv?l?rin tarazl?q ??rti: lingin qollar?na t?sir ed?n qüvv?l?rin qiym?tl?ri qollar?n uzunluqlar? il? t?rs müt?nasib olarsa, ling tarazl?qda olar:                                                                                    F2/F1=L1/ L2

T?rp?nm?z dayaq ?traf?nda f?rlana bil?n b?rk cism? ling deyilir.

 Mexanikan?n q?z?l qaydas?: qüvv?d? neç? d?f? qazan?l?rsa, m?saf?d? o q?d?r d?f? itirilir.

?mpulsun saxlanmas? qanunu: qapal? sistem t??kil ed?n cisiml?rin impulslar?n?n h?nd?si (vektorial) c?mi bu cisiml?rin ist?nil?n h?r?k?tl?rind? v? ist?nil?n qar??l?ql? t?sirind? sabit qal?r.

Tam mexaniki enerjinin saxlanmas? qanunu: a??rl?q qüvv?si v? yaxud elastiklik qüvv?si il? qar??l?ql? t?sird? olan cisiml?rin qapal? sisteminin tam mexaniki enerjisi, sistemin cisiml?rinin ist?nil?n h?r?k?tl?rind? sabit qal?r:                    

                                                           Ep1 + Ek1 = Ep2 + Ek2

Bernulli qanunu: borudan axan mayenin t?zyiqi, onun h?r?k?t sür?tinin kiçik oldu?u boru hiss?l?rind? çox v? ?ksin?, sür?tin böyük oldu?u hiss?l?rd? is? az olur.

Paskal qanunu: qaz?n v? ya mayenin üz?rin? dü??n t?zyiq, d?yi?m?d?n qaz?n v? ya mayenin h?r bir nöqt?sin? verilir.

Birl??mi? qablar qanunu: ist?nil?n formal? birl??mi? qablarda bircins mayenin s?thi eyni s?viyy?d? olur. Müxt?lif s?xl?ql? mayel?r olduqda birl??mi? qablar qanunu: birl??mi? qablarda s?xl??? böyük olan maye sütununun hündürlüyü s?xl??? kiçik olan maye sütununun hündürlüyünd?n kiçik olur:                                                                                                   h1/h2=r2/r1

Hidravlik presd? qüvv?l?rin tarazl?q ??rti : böyük por?enin sah?si kiçik por?enin sah?sind?n neç? d?f? böyükdürs?, böyük por?en? t?sir ed?n qüvv? kiçik por?en? t?sir ed?n qüvv?d?n o q?d?r d?f? böyükdür:              

                                                                                F2/F1 = S2/S1

Molekulyar-kinetik n?z?riyy? : 1.     madd? z?rr?cikl?rd?n t??kil olunmu?dur;

2.     bu z?rr?cikl?r nizams?z h?r?k?t edir

; 3.     z?rr?cikl?r bir-biri il? qar??l?ql? t?sird?dir

. Bütün cisiml?rin nizams?z h?r?k?t ed?n ayr?-ayr? z?rr?cikl?rd?n t??kil olunmas? t?s?vvürü ?sas?nda makroskopik cisiml?rin xass?l?rini v? onlarda ged?n istilik prosesl?rini izah ed?n n?z?riyy? molekulyar-kinetik n?z?riyy? adlan?r.

Avaqadro qanunu: eyni temperatur v? t?zyiqd? müxt?lif qazlar?n b?rab?r h?cmind? olan molekullar?n say? eynidir.

Boyl-Mariot qanunu: verilmi? qaz kütl?sinin temperaturu d?yi?mirs?, onun t?zyiqinin h?cmin? hasili sabit qal?r:                                                                         T=const ,     PV=const.

Gey-Lüssak qanunu: verilmi? qaz kütl?sinin t?zyiqi d?yi?mirs?, onun h?cminin mütl?q temperatura nisb?ti sabit qal?r:                                                                          P=const,     V/T=const.

?arl qanunu: verilmi? qaz kütl?sinin h?cmi d?yi?mirs?, onun t?zyiqinin mütl?q temperaturuna nisb?ti sabit qal?r:                                                                 V=const ,    P/T=const.

Huk qanunu: kiçik deformasiyada elastiklik qüvv?si  nisbi uzanma il? düz müt?nasibdir:                                                                                                         Fel = − k Δx

Enerjinin saxlanmas? qanunu: enerji t?bi?td? heçd?n yaranm?r v? itmir; enerjinin miqdar? d?yi?m?zdir, o yaln?z bir ??kild?n ba?qas?na keçir. ?stilik hadis?si d? daxil olunmaqla enerjinin saxlanma v? çevrilm? qanunu termodinamikan?n birinci qanununa tabedir.

Termodinamikan?n I qanunu: sistem bir haldan ba?qa hala keçdikd? onun daxili enerjisinin d?yi?m?si xarici qüvv?l?rin i?i il? ona veril?n istilik miqdar?n?n c?min? b?rab?rdir:                                                                                                

 ΔU = Q + A

Termodinamikan?n  I qanununu bel? d? ifad? etm?k olar: sistem? veril?n istilik miqdar? onun daxili enerjisinin d?yi?m?sin? v? sistemin xarici cisiml?r üz?rind? gördüyü i?? s?rf olunur:                                                                                              

 Q = ΔU  + A

Enerjinin mümkün olan çevrilm?l?rinin istiqam?tini göst?r?n v? bununla da t?bi?td? ged?n prosesl?rin dönm?z oldu?unu ifad? ed?n qanun termodinamikan?n ikinci qanunu adlan?r.

Termodinamikan?n II qanunu: sisteml?rin özünd? v? ya ?trafdak? cisiml?rd? eyni zamanda ba?qa d?yi?iklikl?r  olmadan istiliyi nisb?t?n soyuq sistemd?n daha isti sistem? keçirm?k olmaz.

Elektrik yükünün saxlanmas? qanunu: qapal? sistemd? bütün z?rr?cikl?rin yükl?rinin c?bri c?mi sabit qal?r:                                                                                       q1 + q2  +  ...  + qn =const.

Kulon qanunu: sükun?td? olan yüklü iki nöqt?vi cismin vakuumda qar??l?ql? t?sir qüvv?si onlar?n yükl?rinin modullar? hasili il? düz, aralar?ndak? m?saf?nin kvadrat? il? t?rs müt?nasibdir:  

   F = k  q1q2 r2

Superpozisiya prinsipi: müxt?lif yüklü z?rr?cikl?rin yaratd??? elektrik sah?sinin mü?yy?n nöqt?d? yekun intensivliyi z?rr?cikl?rin h?min nöqt?d? yaratd??? ayr?-ayr? intensivlikl?rin vektorial  c?min? b?rab?rdir:                                                                                      

    E = E1 + E2 + E3 + ...

Dövr? hiss?si üçün Om qanunu: dövr? hiss?sind?n axan c?r?yan?n ?idd?ti h?min hiss?nin uclar?ndak? g?rginlikl? düz müt?nasibdir:                                                                                                           I = U / R

Coul-Lens qanunu: c?r?yanl? naqild? ayr?lan istilik miqdar? c?r?yan ?idd?tinin kvadrat?, naqilin müqavim?ti v? c?r?yan?n keçm?si üçün s?rf olunan zaman?n hasilin? b?rab?rdir:                                                                                                      

      Q = I2 Rt

Tam dövr? üçün Om qanunu: tam dövr?d? c?r?yan ?idd?ti h?min dövr?nin elektrik h?r?k?t qüvv?si il? düz müt?nasibdir:                                                                                                       I =ε / R+r

Amper qanununun ifad?si bel?dir: Amper qüvv?si maqnit induksiya vektorunun modulunun c?r?yan ?idd?tin?, naqil parças?n?n uzunlu?una v? bu parça il? maqnit induksiyas? vektoru aras?nda qalan buca??n sinusu hasilin? b?rab?rdir:                                                                                                 FA=? BΔl sina

Maqnit sah?si t?r?find?n c?r?yanl? naqil? t?sir ed?n qüvv? Amper qüvv?si adlan?r.

Faradey qanunu:  Elektrolitd?n elektirk c?r?yan? keç?n  Δt zaman ?rzind? elektrodda ayr?lan madd?nin kütl?si, zaman v? c?r?yan ?idd?ti il? düz müt?nasibdir:                                                                                                      

 m=k JΔ t

?????n düzx?tt boyunca yay?lmas? qanunu: bircins mühitd? i??q düz x?tt boyunca yay?l?r.

?????n qay?tma qanunu : 1.     Dü??n ?üa, qay?dan ?üa v? dü?m? nöqt?sind?n iki mühiti ay?ran s?rh?d? ç?kilmi? perpendikulyar bir müst?vi üz?rind?dir.

2.     Qay?tma buca?? dü?m? buca??na b?rab?rdir.

?????n s?nma qanunu: 1.     Dü??n ?üa, s?nan ?üa v? dü?m? nöqt?sind?n iki mühiti ay?ran s?rh?d? ç?kilmi? perpendikulyar bir müst?vi üz?rind?dir. 2.     Dü?m? buca??n?n sinusunun s?nma buca??n?n sinusuna olan nisb?ti iki mühit s?rh?di üçün sabit olub, ikinci mühitin birinci mühit? nisb?t?n s?nd?rma ?msal? adlan?r:              

         sina/sinb= n = n2 / n1 = v1 / v2              v? ya           n1 sin α1 = n2 sin α2

Eyn?teynin nisbilik n?z?riyy?sinin  I postulat? : t?bi?t hadis?l?rinin ham?s? bütün inersial hesablama sisteml?rind? eyni t?rzd? gedir.

Eyn?teynin  nisbilik n?z?riyy?sinin II postulat? : i????n vakuumdak? sür?ti bütün hesablama sisteml?ri üçün eyni olub, m?nb?yin sür?tind?n v? i??q siqnal?n? q?bul ed?n q?buledicinin sür?tind?n as?l? deyildir.

Plank hipotezi : atomlar elektromaqnit enerjisini ayr?-ayr? porsiyalar-kvantlar ??klind? ?üaland?r?r v? udur.

Fotoeffektin I qanunu: metal?n s?thind?n i????n bir saniy?d? qopard??? elektronlar?n say? dü??n i????n intensivliyi (dü??n fotonlar?n say?) il? düz müt?nasibdir. ?????n t?siril? madd?d?n elektronlar?n qopmas? hadis?si  fotoeffekt adlan?r.

Fotoeffektin II qanunu: metaldan ç?xan elektronlar?n maksimal kinetik enerjisi i????n intensivliyind?n as?l? olmay?b, dü??n i????n intensivliyind?n as?l?d?r.

Fotoeffektin III qanunu: i????n tezliyi  bax?lan madd? üçün mü?yy?n qiym?t? malik minimum tezlikd?n ( vmin)   kiçik  olduqda fotoeffekt ba? vermir, böyük  olduqda is? fotoeffekt ba? verir;  vmin   v? ya λ max  fotoeffektin q?rm?z? s?rh?ddi adlan?r.                                                                                          v min= A /h  

Atomun Tomson modelin? gör? atomun müsb?t yükü onun bütün h?cmi boyunca b?rab?r s?xl?qla paylan?r v? elektronlar h?min müsb?t yüklü kür?nin daxilind? yerl??ir.  

Rezerford  planetar modelin? gör? atomun m?rk?zind? onun dem?k olar ki, bütün kütl?si v? bütün müsb?t yükü toplanm?? nüv? yerl??ir. Elektronlar is? dair?vi orbitl?r boyunca nüv?nin ?traf?nda h?r?k?t edir.

M?NB?: http://asanfizika.blogspot.com/2013/08/fizika-qanunlarqaydalar-srtlri-v.html