Лев Семенович Выготский.

Лев Семенович Выготский.

Лев Семенович Выготский – публицист және педагог. Бала дамуындағы ауытқулардың жалпы теориясының негізін қалап, адам ағзасындағы компенсаторлық мүмкіндік, кемшіліктің қиын құрылымын, оның ішіндегі биологиялық және әлеуметтік қарым-қатынастың динамикасын, маңызды және болашақтағы зоналар ілімін алға тартты.

Л. С. Выготский түзету-педагогикалық жұмысын атқару мақсатында аномальді баланың сау жақтарына сүйену керек деп есептеген. Әсіресе дамуында кемшіліктер кездесетін балаларды тәрбиелеу және оқыту мәселесіне көп көңіл білген. Ойлау қабілеті төмен құбылыстың мәнін түсінудің динамикалық жолын салушылардың бірі де Л.С.Выготский болған.

Л.С.Выготский тұтастай алғанда ойлау қабілетінің кемшілігі тұлғаны толығымен қамтиды деген ?ымнан бас тартпайды,интеллект пен аффектісі бірлігінің идеясын алға тартты. Л.С.Выготский осындай дефектілердің екі түрін, яғни бірінші сатысын және, екінші сатысын алға тартты. Оның ойынша бұл екі сатыны бір-бірімен мүлдем ауыстыруға болмайды. Оларды қатаң түрде бір-бірінен ажырата білу керек.

Бірінші сатылы кемшілік ЦНС органикалы? б?зылуларымен немесе сенсорлы? анализаторлармен байланысты. Сонды?тан да педагог дефектологты? ж?мысы е? біріншіден екінші сатыны т?зетуге ж?не ?алпына келтіруге «кейбір жа?дайларда абилитация?а жо? функцияны ?алыптастыру» ба?ытталуы керек. М?ндай б?зыл?ан функциялар м?лдем ?алпына келмейді. Л.С.Выготскийді? ойынша ойлау ?абілеті т?мен баланы? т?л?алы? дамуы биологиялы?, ?леуметтік ж?не педагогикалы? факторларды? ?зара ?атынасу ?рдісін де ?алыптасады. Белгілі бір ?олайлы жа?дайларды? ар?асында педагогты? к?мегімен ойлау ?абілеті т?мен балаларды? жа?а ?асиеті болатындай потенциалды м?мкіндіктерді жо?ары сатыда дамыту?а болады.Осындай болаша?та?ы м?мкіндіктерді Л.С.Выготский алда?ы даму зонасы деп атады. ?р т?рлі ауыт?улары бар балаларды т?рбиелеу бала бойында дефектілілермен ?атар сол ауыт?уларды же?уге к?мектесетін компенсаторлы? м?мкіндіктер бар деген ?ым?а негізделген. Бала дамуында олар бірінші ?атар?ашы?ып, ал?ы шартты к?ш ретінде т?рбиелеу ?рдісіне енуі ?ажет. Б?л т?рбиелеуді?е? со?ы сатысы, ?йткені жо?ары сатылы ?алпына келтіру ?рдісі ?леуметтік позицияны же?уге ба?ыттал?ан. Ести ж?не с?йлей алмайтын, ?лемде тыс ?ал?ан, барлы? ?леуметтік ?атынастардан ж?рдай баланы? бойында біз т?мен сатыны емес,керісінше, ?леуметтік т?йсігі жо?ары, ?леуметтік ?мірге ?лшынысын, ?арым-?атынас?а ?штарлы?ын к?реміз. Сол сия?ты к?ре алмайтын балалар да к?ре алатын балалар?а ?ара?анда ке?істікті тану ?лшынысы жо?ары. Б?л жа?дай Л.С.Выготскийді? с?зімен айт?анда, ауру

бала да ауру мен ?атар сансыз денсаулы? та бар. Л.С. Выготскийді? концепциясыны? ма?ыздылы?ы неде?

Алда?ы даму зонасы:

• Біріншіден, о?ыту ?рдісін екі жа?ты істейді. Б?л жерде тек ?ана о?ытушыны? ?ана емес, сонымен ?атар о?ушыны? да белсенділігі болуы ?ажет.

• Екіншіден, аномальды баланы? о?ыту ж?не т?рбиелеу, дамыту ?рдісі оптимистік ба?ытта болады.
• ?шіншіден, концепция Л.С.Выготскийді? ш?кірттеріні? (П.Я.Гальперин ж?не т.б.)ж?мысынан да ?з жал?асын тапты.

м?нда олигрофенопедагогиканы? ?р т?рлі жеке ?дістеріні? ?осындысы жатыр.

• Т?ртіншіден, концентрлар бойынша арнайы мектептерде орта? білім беретін саба?тарды о?ыту ?рдісін ?ру?а негізгі ?дістеме болып табылады.
• Бесіншіден, минималды ж?йке дисфункциясымен шектелетіндей баланы орта? білім беретін мектепте ( арнайы ?йым-дастырыл?ан жа?дайда) интеграциялы о?ыту м?мкіндігін береді.
• Л.С.Выготскийді? ойынша, аномальды балаларды о?ыту мен т?рбиелеуде басты ?ателік б?л- педагогтарды? со?ырлы?ты, естімеушілікті, ойлауды? т?мендігін психологиялы? ж?не физикалы? т?р?ыдан ?арастыруы, б?л жерде басты к?іл аударарлы? жайт б?л- оларды? ?леуметтік болмысын ашу.

Л.С.Выготский т?рбиелеудегі негізгі ма?сат деп аномальді баланы? бойында ?леуметтік а?са?дылы?ты т?зету, я?ни адамны? ?леуметтік т?рпатын аны?тайтын мінезіндегі ауыт?уларды же?у. Ол: «м?мкін адамзат со?ырлы?ты, естімеушілікті, ойды? нашарлы?ын ?азір болсын, кеш болсын же?уі м?мкін. Біра? б?л ауыт?уларды медицина мен биологиядан б?рын ?леумет пен педагогика же?еді.»- деп айт?ан.Л.С.Выготский негізгі тапсырма ойлау ?абілеті нашар адамдарды ?леуметтік бейтараптандыруда емес, олардан ?леуметтік белсенді индивидуум жасау болып табылады деп сана?ан. Б?л идея ?азіргі олигрофенопедагогикада ма?ызды болып саналады.

Л.С.Выготскийді? тарихи-м?дени концепциясы туралы Л.С.Выготский ?зіні? ?атарластарыны? е?бектерін жал?астырушы болып (Г.Я.Трошина, А.С.Грибоедова, Э.Сегена, М.Монтессори ж?не т.б.), аномальды даму концепциясын ?сынушы болады. Б?л концепцияны? негізінде Л.С.Выготский ?алыпты дамуды зерттеп, психиканы? дамуыны? тарихи-м?дени концепциясын ?сынады. ?леуметтік бейімделудегі ?иынды?тарды, ?леуметтік ортамен ?зара

?рекеттесудегі б?зылыстарды Л.С.Выготский ашып к?рсеткен. М?ндай жеке т?л?аны? ерекшеліктеріне – т?мен к?іл-к?й фоны, астеникалы? белгілер, ипохондырлы?, ?леуметтік байланыс?а т?суді? шектелуі, ?зін-?зі ба?алауды? т?мендігі, ?ор?ынышты? же?іл пайда болуы жатады. М?ндай б?зылыстар к?бінесе отбасылы? т?рбиені? жетіспеушілігінен ж?не о?ытуды? д?рыс жа?дайда ж?ргізілмеуінен пайда болады. Сонымен ?атар дамуында ауыт?уы бар балаларды? о?уында?ы ?инды?тар?а ?сер ететін дамуында?ы ерекшеліктермен ?атар тиімді сипатта?ы за?дылы?тар да бар. Оны? бірі Л.С.Выготскиймен к?рсетілген: дамуында ауыт?уы бар балаларды? психикасыны? ?алыптасуына потенциальды м?мкіндіктер ту?ызудамуды? жа?ын айма?ы т?рінде болады. Л.С.Выготскийді? концепциясы бойынша дамуды? жа?ын айма?ы мына міндеттерді? негізінде аны?талады: бала белгілі бір тапсырманы ?з бетінше шеше алмайды, біра? ересектерді? к?мегімен біріккен іс-?рекет барысында шеше алады. Л.С.Выготский ересектерді? к?мегіне ?те ?лкен м?н берген. Ол жо?ары психикалы? функцияларды? ?алыптасуы, баланы? ересектермен ?рекеттесуіні? ар?асында ж?ретінін айт?ан. ?рекеттесу т?рлеріні? ?рт?рлілігі ересектерді? к?мегін ?німді ?олдана алуы ж?не тапсырманы ?састырып орындау, о?ытылады деген т?сінікпен сипатталады. Жа?а білімді, білік ж?не да?дыны игеру темпі, о?ыту?а байланысты ?те жо?ары о?ыту де?гейі ?алыпты дамушы балаларда.

Дамуды? кез-келген б?зылысында о?у де?гейі т?мен болады. Балалар ересектермен ?иынды?пен бірлесіп ж?мыс жасайды, оларды? к?мегін т?мен де?гейде ?олданады, ?састы? бойынша берілген тапсырмаларды орындауда ?иынды?тар?а жолы?ады. Я?ни, Л.С.Выготскийді? ?арастыр?ан концепциясы 70 жылдарды? со?ына дейін арнайы педагогиканы? ж?не психологияны? теориясы есебінде ?олданылды. Аномальды дамуды? та?ы да бір жалпы за?дылы?тарыны? бірі іс-?рекетіні? с?здік регуляциясыны? б?зылуы болып табылады, ол с?здік жеткізуді? жетіспеушіліктерінде ж?не спецификалы? ерекшеліктерінде к?рініс береді. А?паратты ?абылдау ж?не талдауда кездесетін ?иынды?тар, с?зді? жеткізудегі ?иынды?тар, есте са?талатын материалды? б?зылуы, ойлауды? дамуыны? б?зылысына ?кеп со?ады. К?бінесе жалпылау ж?не жекелеу процесіні? баяу ?алыптасуына, белгілеуді? ?иынды?тарына ?кеп со?ады. Жалпы за?длы?тарда б?лек дамуды? б?зылыстары бар балаларды? кейбір категорияларына т?н спецификалы? за?дылы?тар, ерекшеліктер бар Аномалияны? бір т?ріне ?атысты дамуды? б?зылысы ?рбір жеке жа?дайда ?лкен вариативтілікпен, ?сіресе ауыр де?гейі бойынша ерекшеленеді

2. Л.С.Выготский бойынша баланы? психикалы? дамуыны? кезе?дері. н?рестелік да?дарыс ?ш жас дагдагдарысы Мектепке дейінгі ша? Жеті жас да?дарысы Мектеп жасы Он ?ш жаста?ы да?дарыс Пубертаты жас Он жеті жас да?дарысы н?рестелік да?дарыс Бала к?теген жануарларды? т?ліне ?ара?анда д?рменсіз болып д?ниеге келеді. Оны шарттсыз рефлекстік мінез-?лы? формаларыны? ?оры, сырт?ы орта?а бейімделулері біршама ша?ын м?лшерде болады. Олар?а т?рлі ему, ?ор?ану ж?не ба?дарлау рефлекстері, сондай-а? бір?атар арнайы ?оз?алыс рефлекстері, жармасу ж?не с?йену рефлекстері жатады. Оларды? барлы?ы баланы? сезім м?шелері сия?ты туылатын с?тке ?арай тиісті м?лшерде дамып жетілетін ми ?абы?ы асты нерв орталы?тарымен реттеліп отырады. Сырт?ы ?серлерді? к?пшілігіне н?ресте ?олдары мен ая?тарыны?, жалпы жетілмеген ?имылдарымен жауап ?айтарады. Бала ?міріні? ал?аш?ы жылында?ы да?дарыс т?жірибе ж?зінде мазм?ны жа?ынан ?те ?арапайым деп санал?ан. Б?л кезе? т?рлі жаста?ы да?дарыстан б?рын зерттелген. Осы орайда, с?биді? ?аз –?аз ж?руі туралы жо?ары даму за?дылы?тарыны? жеке кезе?деріндегі сапалы ?згерістер жайында айту ж?н, ?йткені б?л да?дарысты? бірінші к?рінісі. Да?дарысты? екінші к?рінісі бала тіліні? шы?уына байланысты. С?биді? тілі шы?ып, бірдеп с?йлеп кету ?за? мерзімге созылады, біра? бірден с?йлеп кеткен с?билер бол?аны кейбір деректерден м?лім. С?биді? ?ш ай?а дейн тілі шы?пайды, б?л сол тілі шы?уды? жасырын кезе?і деп аталады. Баланы? психикалы? дамуында?ы о?ытуды? р?лі О?у – адамны? психикалы? дамуыны? формасы, элементі. Кез келген о?ыту белгілі бір м?лшерде адамды дамытады. Дамыта о?ыту ж?йесінде о?ушыларды? ойларын жетілдіруді? ма?ызы зор.

Біріншіден – дамыта о?ытуда білім даяр к?йінде берілмейді, о?ан о?ушы ?з о?у ?рекеті ар?ылы ?ол жеткізеді. Саба?ты? ал?аш?ы ізденіс кезе?інде жа?а а?парат жайлы не білетіндіктерін орта?а салып, м?селені ?з беттерінше шешуге талпынады. С?йтіп олар осы м?селе туралы ?з білімдеріні? жеткіліксіз, таяз екенін сезіну ар?ылы саба?а деген ?ызы?ушылы?тары оянады, ішкі т?рткілері пайда болады.

Екіншіден – дамыта о?ытуда о?ушы жо?ары ?иынды?та?ы м?селелерді шеше отырып ?зіні? санасыны? са?ылауларын ашады. ?р о?ушыны? ?зіні? де?гейіне дейін даму?а ?ол жеткізе алады. “Жа?сы о?ушы”, “Жаман о?ушы” ?ымыны? болмауы, балаларды танымды? ?рекеттерге ?мтылдырады, ?штарлы?ын арттырады.

?шіншіден – о?ушыны? жеке басын дамытатын басты ?рал – ол ?зіні? ?рекеті. Сол себепті дамыта о?ытуда?ы о?ыту ?дістері о?ушыны белсенді ж?мыс жа?дайына ?оя отырып, м?селелерді, ?айшылы?тарды шешу ма?сатын ?ояды.

Т?ртіншіден – дамыта о?ыту ж?йесіні? н?тижелі болуы о?ушы мен м?алімні? арасында?ы жа?аша ?арым-?атынасы ар?асында ?ана ?з жемісін береді.

Сол себепті д?ст?рлі ж?йедегі ?міршілдік стиль б?л жерде тиімсіз,

о?ушы – “орындаушы”, “м?алімні? тасасында?ы” объект емес.

Ол ?з пікірін ашы? айта, ойын д?лелдей, д?йектей алатын, сонымен ?атар бас?аны? да ойын ты?дап, к?з?арасын ?рметтей білуге ?йренген жа?а сапада?ы білім.