Абанын булганышы

Военно-Антоновка окуу-тарбия комплекс-гимназиясы

Долбоордун темасы:

Абанын булганышы

Долбоордун максаты:

• Абанын булганышы деген эмне?
• Дүйнө жүзүндө абанын булганышы
• Кыргызстандагы абанын булганышы

Абанын булганышы деген эмне?

• Абанын булганышы — адам баласынын тиричилигинин натыйжасында калк отурукташкан жайлардагы аба составынын өзгөрүшү.

• Калк отурукташкан жерлерди көрктөндүрүү (асфальттоо, жашылдандыруу, санитариялык тазалоо) начар болсо, шамалдан, транспорт жүргөндө, киши басканда чаң көтөрүлүп абаны булгайт.

• Суук мезгилде үйдү жылытуу үчүн меш жагылганда мор аркылуу абага түтүн, көө жана башкалар бөлүнүп чыгат.

• Андан тышкары ири шаарларда өнөр жай ишканаларынан, транспорттон чыккан газ, чаң, буу дагы башка ушул сыяктуудан аба булганат.

• Андан тышкары ири шаарларда өнөр жай ишканаларынан, транспорттон чыккан газ, чаң, буу сыяктуулардан аба булганат. Кийинки мезгилде автотранспорттордун саны өсүп, алардын кыймылдаткычтары бөлүп чыгарган зыяндуу заттар абаны көбүрөөк булгоодо.

• Айрым маалыматтар боюнча 1 миң автомашина бир күндүн ичинде 3,2 т көмүртек кычкылын, 200—400 кг чала күйгөн отун продуктуларын, 50— 150 кг азот бирикмелерин абага бөлүп чыгарат

• Абанын булганышы кишинин (жаныбарлардын) ден соолугуна, өсүмдүктөрдүн өсүшүнө -зыяндуу таасир тийгизет.

• Мындай булганган абада жашаган кишилердин ден соолугуна зыян келтирилип, айрым оорулардын саны көбөйүп, өмүрдү кыскартат.

• Абадагы зыяндуу заттар жана чаңдар организмге өпкө аркылуу киргендиктен, биринчи кезекте дем алуу органдары жабыркайт. Ошондуктан өпкөнүн, жогорку дем алуу органдарынын оорулары (бронхит, бронх астмасы, сезгенүү жана башка) көп кездешет, ошондой эле алардын рак оорусу да көбөйүүдө.

• Абадагы чаң, түтүн, ыш күн нурунун, андагы ультракызгылт көк нурдун өтүшүн азайтып, организмдин ар түрдүү ооруларга туруктуулугун төмөндөтөт. Абанын радиоактивдүү заттар менен булгануусу кишинин ден соолугу үчүн өтө зыяндуу. Ошондуктан, абаны булгануудан сактоого багытталган чаралар өтө чоң мааниге ээ.

Дүйнө жүзүндө

• Дүйнөлүк Саламаттык сактоо уюму жылына жер жүзүндө 7 миллиондой киши абанын булганышынан көз жумат деп билдирди. Алардын басымдуу бөлүгү Азия жана Африканын жакыр өлкөлөрүндө жашайт. Дүйнөдө 10 кишинин тогузу булганыч аба менен дем алат.

• Ал эми өнүккөн мамлекеттер тескерисинче Кытай менен Индия экономикасын чоңойтууну көздөп, абаны көп булгап жатат, деп эсептешет. Былтыр Вашингтон менен Бээжин жерден казылган отунду жагуудан башка альтернативдүү булактарга өтүүнү бирге баштоону макулдашкан.

Бээжинде түтүндөн улам мурунтук тагынууга аргасыз болгон адамдар. 

Индия

Пакистан

Македония

• Адистер дүйнө калкынын өсүшү, айрым өлкөлөрдө жетекчилер арасында саясий эрктин жоктугу атмосферага зыяндуу заттардын бөлүнүп чыгышын азайтуу чөйрөсүндө сезилээрик жылыштарга алып келбей жатканын белгилешет.
• Албетте, завод-фабрикалар өңдүү өндүрүштөр, көмүр менен иштеген жылуулук станциялары, айыл чарба, транспорт секторлору чоң салым кошот. Айрым аймактарда абанын сапатына чөлдөгү кум, чаң, токойлордун кыйылышы жана өрттөнүшү же географиялык, метеорологиялык шарттар өңдүү табигый факторлор таасир этет.

Кыргызстандагы абанын булганышы

• Улуттук статистика комитети Кыргызстанда 2010-жылга салыштырганда акыркы жылы абага зыяндуу заттардын тарашы эки эсе көбөйгөнүн билдирди. Өзгөчө Бишкек шаары жана Чүй облусунун аймагынын атмосферасы өтө эле булганып жатканы айтылууда.

• Абаны булгоочу эки фактор бар. Биринчиси - жүрүп туруучу техника, автоунаалардын таасири. Экинчиси - стационардык деп коебуз, ага жылуулук берүүчү станциялар (ТЭЦ), туруктуу иштеп жаткан от казандар. Мында Бишкек жана Ош шаарларындагы жылуулук берүүчү станциялар абаны көп булгашууда.

• Абанын булганышы, климаттын өзгөрүшү глобалдык маселе болуп эсептелет. Анын аймактык өзгөчөлүктөрү бар. Мисалы, биздин тоолуу мамлекетибиз Борбор Азиядагы чөлдөрдүн ортосунда жайгашкан. Өзгөчө жай мезгилинде болгон бороон-чапкындан ошол чөлдөрдөн көптөгөн чаңдар абага көтөрүлүп чыгып, белгилүү бир убакыттан кийин, кайра жерге түшүүдө. Эң негизгиси антропогендик фактор деп коебуз, башкача айтканда, аба адамдын өзүнүн колу, аракети, таасири менен булганып жатат. Бул глоболдык мүнөзгө ээ болууда. Булганган аба бир жерден экинчи жерге жылып жүрүп отуруп, акыры алардын калдыктары биздин тоолорубузга, мөңгүлөргө келип түшүүдө. Алар мөңгүлөрдүн тез эришине алып келүүдө. Мурда мөңгүлөргө жөнөкөй эле чаңдар түшсө, кийинки жылдары оор металлдар кездешүүдө. Бул мөңгүлөрдүн сапатына да терс таасирин тийгизүүдө.

• Кыргызстанда мониторинг жүргүзгөн үч лаборатория бар. Бирөө Айлана-чөйрөнү коргоо агенттигинде, экинчиси Саламаттык сактоо министрлигинде болсо, үчүнчүсү Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Гидромет кызматында иштеп жатат. Биздин анализ боюнча, абанын булганышынын негизги себеби автоунаалардын көбөйүшү. МАИнин маалыматы боюнча, Бишкек шаарында 316 миң автоунаа катталган. Башка аймактардан келгендерди эсептесек, борбор шаарыбызда күнүнө 500 миңден ашык машина жүрүүдө. 2010-жылы машинлердин саны эки эсе аз болчу .

Жыйынтыктоо

• Биздеги эң чоң маселе, кичинекей баладан баштап баарыбыз жаратылышка, айлана-чөйрөнү коргоо, таза сактоого көңүл бурбасак эч нерсе өзгөрбөйт.
• "Абагы ыргытылган түрдүү таштандылардын адамдын ден соолугуна канчалык таасир берерин түшүнүп, аны менен күрөшүү үчүн ыңгайлуу стратегияны иштеп чыгышыбыз керек"

Долбоорду ишке ашыргандар:

Долбоордун координатору: