Химиялык закондор

ХИМИЯ 8-класс Тема: Химиялык закондор

№ 11 В.В.Терешкова атындагы мектеп-интернаты

Химия мугалими: Кимсанова Максуда

Химиялык закондор

• Химиялык закондор  – бир эле убакта эки окумуштуу, фр. химиги А. Лавуазье (1770-ж.) жана орус окумуштуусу М.В. Ломоносов (1760-ж.) тарабынан ачылган химиянын негизги закону болуп  материянын сакталуу закону  эсептелет: бардык химиялык айланууларда «реакцияга катышкан заттар массалары реакциянын натыйжасында пайда болгон продуктылар массаларына барабар». Бул законду бүткүл жаратылышка карата колдонсок төмөнкүдөй аныктама келип чыгат: материя бардан жок болбойт, жоктон пайда болбойт, бир формадан экинчи формага гана өтүп турат.
• Бирок кээ бир учурларда, мисалы, өтө кичине жана өтө тез кыймылдагы материянын бөлүктөрү менен байланышкан радиоактивдүү кубулуштарда көп сандагы жылуулук энергиясы бөлүнүп чыгып, массанын азайышы бир кыйла чоң мааниге ээ болот. Бул учурда байкалган материянын жок болушу массасыз материядагы кубулуштар эсебинен эфирде ишке ашат.

ЗАТТАРДЫН КУРАМЫНЫН ТУРУКТУУЛУК ЗАКОНУ

• Химиянын негизги закондоруна заттардын курамынын туруктуулук закону кирет.

• Бардык таза зат алынуу жолуна карабастан, дайыма туруктуу сапаттык жана сандык курамга ээ болот. Атом–молекулалык окуу заттардын курамынын туруктуулук законун толук түшүндүрө алат. Атом туруктуу массага ээ болсо, заттын массасынын курамы да туруктуу болот .

Жозеф Луи Пруст 1754–жылы 26–сентябрда Анжеде аптекардын үй–бүлөсүндө туулган. Париж Университетинен окуган. Заттардын курамынын туруктуулук законун франсуз окумуштуусу Ж. Пруст 1808–жылы алгачкылардан болуп түзгөн.

Ал:  «Жер шарынын бир полюсунан башкасына чейин бирикмелер бирдей курамга жана бирдей касиетке ээ болушат. Түштүк жана Түндүк жарым шардагы темирдин оксиддери бири–биринен айрымаланбайт. Сибирден алынган малахит менен Испаниядагы малахит бирдей эле курамга ээ болот. Дүйнө жүзүндө бир эле киноварь (сымаптын сульфиди (II)) бар» деген.

Заттардын массасынын сакталуу закону

Атом – молекулалык окуунун негизинде закон төмөнкүдөй түшүндүрүлөт,химиялык реакция учурунда атомдордун саны өзгөрбөйт, алар кайрадан топтолушуп, биригишет.

Заттардын массасынын сакталуу закону

• Заттардын массасынын сакталуу закону химия илиминдеги негизги закондордун бири болуп саналат, анткени химиялык реакциялар боюнча бардык эсептөөлөр ушул закондун негизинде жүргүзүлөт. Бул закондун ачылышы менен химия илими так илимдердин катарына кирген.
• Массанын сакталуу закону 1748–жылы теориялык түрдө ачылган жана 1756–жылы М.В. Ломоносов тарабынан эксперименталдык жол менен тастыкталган.

ХИМИЯЛЫК ТЕҢДЕМЕЛЕР

Химиялык теңдемелер

• Химиялык теңдеме   – бул химиялык белгилердин жана формулалардын жардамы менен химиялык реакцияларды шарттуу түрдө туюнтуп жазуу. Химиялык формулалар менен туюнтулган химиялык теңдеме оң жана сол жакка бөлүнөт. Тендеменин сол жагына реагенттер, ал эми оң жагына реакциянын продуктылары жазылат. Заттардын формуласында химиялык элементтин атомдорунун саны индекс аркылуу көрсөтүлөт.

Химиялык тендемелерде формулалардын алдына  коэффициент  жазылат, ал реакцияга катышкан молекулалардын санын көрсөтөт.

Химиялык теңдеме түзүү

• Күкүрттүн темир менен өз ара аракеттенүүсүнөн  темир сульфиди (II)  алынат. Реакциянын натыйжасында, темирге да күкүрткө да окшобогон жаңы зат пайда болот. Аларды магнит аркылуу да бөлүп алууга болбойт. Демек, химиялык реакция жүрдү.
• Химиялык реакцияга катышкан баштапкы заттар реагенттер деп аталат. Химиялык реакциянын натыйжасында пайда болгон жаңы заттар реакциянын продуктусу деп аталат.

• Химиялык реакциянын теңдемесин жазабыз:

Fe + S = FeS

Химиялык реакциялардын типтери

• Ажыроо. Cu2(OH)2CO3_t_2CuO+H2O+CO2

• Кошулуу. 2Cu+O2 t 2CuO

• Орун алмашуу. CuCl2+Fe= FeCl2+Cu

• Сүрүп чыгаруу (алмашуу)

3H 2 SO 3 + Al 2 O 3 = Al 2 (SO 3 ) 3 +3 H 2 О 

Тапшырма

• Төмөнкү химиялык реакциялардын схемаларын теңдегиле жана ар бирин химиялык реакциянын кайсы тибине киришин аныкта:

1) P + O2 → P2O5; 2) CuSO4 + Fe→ FeSO4 + Cu ; 3) Na2SiO3 + H2SO4 → Na2SO4 + H2SiO3; 4) H2O2 → H2O + O2; 5) N2 + H2 → NH3; 6) Mg + O2 → MgO; 7) HgO → Hg + O2; 8) Al + O2 → Al2O3.