Конспект урока, 5 класс

Темэ: Мэдүүлэлэй шухала ба юрын гэшүүд.

Хэшээл-практикум.

Хэшээлэй янза: тобшололгын.

Хэшээлэй зорилго: Мэдүүлэлэй шухала ба юрын гэшүүдые хараадаа абан, тэдэнэй илгарал, бии бололго, хубилалта ба хэрэглэлгэ тогтомол гуримтай системэтэй болгон ойлгуулха.

Һурагшадай мэдүүлэлэй шухала ба юрын гэшүүдые аман ба бэшэмэл хүдэлмэридөө зүбөөр хэрэглэжэ hypaxa дадал бэхижүүлхэ.

Түрэл байгаалидаа гамтайгаар хандаха гэһэн мэдэрэл үргэдхэхэ.

Хэшээлэй хэрэгсэлнүүд: Буряад хэлэнэй электронно ном, карточканууд, «Буряад хэлээр тестнүүд», байгаали тухай шүлэгүүд.

 Хэшээлэй түсэб:

I.Эмхидхэлэй үе;

II.Һурагшадай дадал шадабари шалгалгын шата;

III. Практическа хүдэлмэри;

IV. Буряад хэлэнэй электронно номоор хүдэлмэри;

V. Хабар тухай материал хэрэглэн, творческо хүдэлмэри дүүргэлгэ;

VI. Гэрэй даабари;

VП. Хэшээлэй дүн;

I. Эмхидхэлэй үе:

Багшын оролто үгэ:

1.Ямар ехэ раздел үзэжэ эхилээбибди? Синтаксис.

2.Синтаксис юу үзэдэг бэ?

Хэшээлэй зорилго: Буряад хэлэнэй грамматикын гол һалбаринуудай нэгэн “Синтаксис” гэһэн ехэшье, хүндэшье бүлэг үзэжэ эхилээбди, мүнөөдэр хэшээлдээ мэдүүлэлэй шухала ба юрын гэшүүдэй илгарал, хубилалта, хэрэглэлгэ ба үүргэ тухайнь дабтаад, практическа хүдэлмэринүүдые хэжэ шадаха гэһэн зорилго урдаа табинабди.

II. Практическа хүдэлмэри:

I даабари. Самбарта:

Хабар… наран шангаар шарана. Һэбхи са(х/һ)ан түргэн хайлана. Саһанай булангир уһан харг…н захаар аалихан урдана. Дулаан оронһоо шубууд бусана. Голой эрьедэхи улаан бургаа(х/һ)ад бамбагар гүлгэдѳѳр хушагдана.

Зүгыхэн

    Дулаан үдэр болобо. Бүхөөр унтаһан зүгы нойрһоо һэрибэ. Иишэ тиишээ ниидэнэ. Наруули газарта ургы һалбарба.

 Наранай шараһан газарта ногоон хүхэрбэ.

II даабари:    Вариантаар хүдэлмэри.

(2 вариант даабаринууд үгтэнэ.)

I вариант.

1. Буулгажа бэшэхэдээ, үзэгүүдые зүбѳѳр бэшэгты. Мэдүүлэлэй гэшүүдээр шүүлбэри хэхэ.

Са(х\һ)ан хайлана. Гол горход урдана. Добо дайдаар түрүүшын ургы булт…на. Модон набша(х/h)ална. Газаа бишыхан үхибүүд наадана.

1. Схемын ёhоор холбуулалнуудые олохо.

Тэмдэгэй нэрэ + юумэнэй нэрэ:

II вариант. Буулгажа бэшэхэдээ, сэгүүдэй орондо орхигдоһон үзэгүүдые зүбѳѳр табигты. Мэдүүлэлэй гэшүүдээр шүүлбэри хэхэ.

1. Дулаан хабар болобо. Ургы ногоон ургаба. Уула хада ун…ртаба. Хүүгэд шалбааг соо онгосонууд… табина. Хуур… талмай дээрэ хүбүүд бүмбэгэ намнана.

2. Схемын ёһоор холбуулалнуудые олохо.

Тэмдэгэй + юумэнэй нэрэ:

III даабари: Бүлэгѳѳр хүдэлмэри:

I бүлэг.

Даабари: Yгтэһэн текст уншаад, мэдγγлэлэй гэшүγдээр шүүлбэри хэхэ. Хэдыдэхи мэдүүлэл соо нэгэ түрэл гэшүүд байнаб? Ямар хэлэлгын хубяар гаранхайб?

Дулаан хабар ерэбэ. Наран шангаар шарана. Игаабари γдэрнγγд олошорно.

Ой модон набшаhалхаяа бэлдэнэ. Дулаан оронhоо шубууд хойно хойноhоо бусана.

Уhанай урдахада, галууд, нугаhад, ангир, тохорюунууд ерэдэг. Модоной набшаhалха γеэр хγхы донгододог.

II бүлэг.

Даабари: Yгтэһэн текст уншаад, оршуулга хэхэ, мэдүүлэлнүүдээ зүбѳѳр зохёохо.

Наступила настоящая весна. Воздух тёплый. Погода солнечная. Небо синее. Дни длинные, ночи короткие. Растаял последний снежок. На полянах появились первые весенние цветы. Скоро наступит жаркое лето.

Воздух- агаар.

Погода- уларил.

Поляна-талмай.

III бүлэг.

Х. Намсараевай шүлэг хүсэлдүүлэн бэшэхэ. Уран гоёор уншаха, шүлэгэй удхаар зураг зураха.

Халюун … хабарнай

… соогоо айлшалба.

Хангай баян …

Хангал … бушхуулба.

Хадын … горходнай

… шууян … .

Уужам налюур …

… хүлеэн … .

Хатуу шулуун …

Халима … билтарба.

Yндэр, набтар …

. . . тойрон . . . .

Х. Намсараев.

Хэрэглэгдэхэ үгэнүүд: харьялба, дайдамнай, гүбээгээр, ханаабаар, уһан, сэсэг, үгсэн, ундаа, хааян, урдаба, буурал, хаһа, газарнай, түргэн, уярба.

Эхэ байгаалияа гамная!

    Буряад зон байгаалидаа ехэ наринаар хандадаг байһан юм. Буряад орондомнай Байгал далайгаа тойроод хада уулануудшье, тала дайдашье, булаг горходшье бии. Ой тайгадамнай ан гүрөөл, гол горход соомнай загаһа жараахай, уһанай шубууд байдаг.

IY даабари: Точконуудай орондо таараха үгэнүүдые табигты.

            Эртын хабар

1. ... хабар… … наран шарана. 2. Газар дайда . . . . 3. Хамаг юумэн . . . уняарта абтанхай ...

Хэрэглэгдэхэ үгэнүүд: һуняана; эртын; хүхэльбэ; дулаахан;

Харюу: Эртын хабар. Дулаахан наран шарана. Газар дайда һуняана. Хамаг юумэн хүхэльбэ уняарта абтанхай.

Багшын тобшолол:

Электронно ном. Зурагууд. «Амар сайн!». Байгаали

1.«Байгалай хабар». С. Ханхаров

2.«Байгаалиин үзэмжэ». А. Цыденова

3.«Мойһон» Б. Лыксоков

4.«Эрбээхэй». М. Дамбаева

5.«Уланай сахилза сэсэг». Л. Семёнов

    «Эхэ нютаг» (раздел) Буряад ороной уларил тухай

V. Творческо хүдэлмэри:Хабар тухай материал хэрэглэн, зохёолго бэшэлгэ.

(Хэрэглэгдэхэ мэдүүлэлнүүд, холбуулалнууд үгтэнэ, саашань үргэлжэлүүлжэ болоно).

Эртын хабар

...Дулаахан игаабари наран. Хабар боложо, cahaн хайлаба. Ургы сэсэг һалбарба. Дулаан оронһоо шубууд ерэнэ. Хабарай ерэхэдэ, үхибүүд баярлана...

Хабарай амисхал

Хабарнай xaha дундаа буужа ерэбэ даа! Хабтагай ехэ дайдаарнай галуунуудай ганганаан дуулдажа, жэргэмэлэй жэрьеэн замханагүй...

Түрүүшын сэсэг

...Хабарай түрүүшын сэсэг, сэнхир хүхэ дэльбэтэй, бамбагархан набшаһатай ... сэсэг хадын игаабари газарта һалбаржа...

VI. Хэшээлэй дүн:

Мэдүүлэлэй шухала ба юрын гэшүүдые

дабтаабди, практическа хүдэлмэри хээбди, электронно номоор хүдэлөөбди.

Гэртээ эхилһэн зохёолоо дүүргэхэ.
Хэшээл дүүрээ.